نازنین سیاوشی

ماشین سواری زنان و حضور در شهر

Maryam — Sat, 26 May 2012 16:32:06 +0000

نازنین سیاوشی

نازنین سیاوشی - تصویر این روزهای تهران را اگر بخواهی، لازم است درست مثل یک پازل، قطعات ریز و درشت آن را کنار هم بچسبانی؛ قطعاتی که هرکدام بخشی از تصویر تهران یا واقعیت امروز تهران هستند و همه در کنار هم کل تهران را شکل میدهند.

یکی از این تصاویر، تصویر جوانانی است که سوار بر اتومبیلهای خود، به دنبال گذران اوقات فراغت در سطح شهر هستند، اما در این میان سهم زنان جوان شاید بیشتر باشد؛ زنانی که به اصطلاح «ماشین بازی» یا «ماشین سواری» تفریح محبوب‌شان است. برای این زنان شاید اتومبیل چارچوبی فلزی باشد که به شکل یک حصار عمل میکند؛ حصاری که فضای امن آن، گرمای خوشایند حضور در گروهی همسن و همدل را دور از اجتماع خشمگین در خود دارد؛ دخترانی جوان و خندان که حضور آنها در این حلقه‌های کوچک دوستانه و در این چارچوبهای فلزی، نقش پررنگی در انتخاب این شیوه از گذران فراغت در نزد آنها دارد.

شهری از آن خود

هانری لفور، فیلسوف فرانسوی، در تعریف خود از فضا، دستهبندیای از آن ارائه میکند که در میان این دستهبندی، دستهای به عنوان «فضاهای بازنمایی» دیده میشود. فضاهای بازنمایی در واقع گفتمانهایی از فضاست. به عبارتی دیگر، تعریفی که محتوای یک فضا به آن میدهد.

الهام محمدی، انسان‌شناس: زنان در داخل اتومبیل خود با چارچوب فرهنگی و نظم نشانه‌شناختی موجود مسلط، مبارزه می‌کنند و با تغییر در برخی از نشانه‌ها (مثلاً داشتن حجاب اسلامی اما به سبک خود) مقاومت خویش را در برابر تحمیل‌های اجتماعی- سیاسی نشان می‌دهند

از نظر لوفور این فضا، فضایی است که "باید باشد"؛ یعنی فضای زیسته؛ فضایی که فرد را با "خلق لحظهها" به سمت مفهوم تازه‌ای از زندگی اجتماعی می‌برد. شهر فضایی عمومی است برای قدم زدن و طی کردن اوقات فراغت و برای حضور داشتند، بودن در کنار دیگری، زیستن با افراد ناآشنا و تجربههای آشنایی با بیگانهها. چیزی که گفتمان ایدئولوژیک مسلط آن را از جوانان دریغ میکند.

حال با این شرح مختصر بر تقسیم بندی لفور از فضا، میتوانیم به این موضوع اشاره کنیم که "پدیده ماشین بازی" برای جوانان در واقع شکلی است از همین خلق لحظهها در دل شهر یا همان خلق فضاهای بازنمایی. فضاهایی که با این پر و خالی شدنهای مدام، گفتمان دیگری را در دل شهر حک میکنند، اما در این میان این موضوع برای زنان معنای مضاعفی هم مییابد که باید به آن اشاره شود. این پدیده برای زنان جوان نه تنها شکلی از گذران اوقات فراغت است که در دل خشونت شهر، که هم به شکل مزاحمت‌های خیابانی و هم در سیمای "گشتهای ارشاد" خود را نشان میدهد، به منزله ایجاد نوعی فضای امن هم هست.

رکسانای ۲۵ ساله در این باره میگوید: "من راستش اصلاً دیگر نمیتوانم بدون ماشین از خانه خارج شوم. از یک طرف همهاش باید نگران کوتاهی و بلندی لباسم باشم و از طرف دیگر هم که توی تاکسی و اتوبوس مدام باید نگران مزاحمت‌هایی نظیر دستمالی احتمالی و این حرفها باشم."

از رکسانا درباره گشت و گذار با ماشین در سطح شهر میپرسم و بعد از خندهای که میکند اینطور جواب میدهد: "به این مدل گشت و گذار میگویند دُر دُر کردن؛ من هم دُر دُر را دوست دارم و راستش گاهی سراغش هم میروم. یک حس خوبی است. فرصت آشنایی با مردان متفاوت و تجربه این تفاوت برای آدم فراهم میشود. ضمن اینکه در جایی و شهری که به آدم فرصت نفس کشیدن هم نمیدهند، اینجور در رفتن از زیر زور، حس خوبی به آدم میدهد."

رکسانا ادامه می‌دهد: "مثلا یادم هست یک بار با دکمههای باز و مانتوی کوتاه رفتم توی یکی از فروشگاه‌های زنجیرهای که جلوی درش نوشته شده بود که مثلاً اگر حجابتان خوب نیست قبل از اینکه ما شما را بیرون کنیم، خودتان اصلاً نیایید داخل. بعد من از اینکه از زیر این تابلو رد شده بودم احساس پیروزی میکردم." به نظر می‌رسد که همانطور که در فلسفه هانری لفور توضیح داده شد، حضور زنان در فضاهای شهری، با ظاهری که خارج از چارچوب ایدئولوژیک اجتماعی است، به نوعی ایجاد گفتمان فضایی میانجامد. یعنی فضای دیگری به این شکل در شهر تعریف میشود و فضاهای شهری از آن شهروندان خود میشود که در این گزارش در واقع همان زنان هستند.

زیر نگاه خیره زنان

به نظر میرسد مسئله تنها این نباشد که سوار بر اتومبیل در سطح شهر بگردی و فضاهایی را درست کنی که متعلق به خودت باشد، بلکه این فضاها به دلیل امنیتی که برای زنان ایجاد میکنند، این فرصت را برای آنها فراهم میآورد تا از زیر نگاه خیره مردان بیرون بیایند و به زعم خود "انتخابگر" باشند. به این معنی که خود در اولین حلقه از ارتباط، تصمیم بگیرند با چه کسی ارتباط برقرار کنند و البته از سویی دیگر نیز این فرصت را برای آنها فراهم میکند که در این ارتباط نقشی فعال داشته باشند و به عنوان مثال شوخی پسران همسن و سال خود را با شوخی پاسخ دهند، چرا که به گمان خودشان در چهارچوب اتومبیل کمتر در معرض خطر قرار میگیرند.

"به این مدل گشت و گذار میگویند دُر دُر کردن؛ یک حس خوبی است که فرصت آشنایی با مردان متفاوت و تجربه این تفاوت برای آدم فراهم میشود. ضمن اینکه در جایی و شهری که به آدم فرصت نفس کشیدن هم نمیدهند، اینجور در رفتن از زیر زور، حس خوبی به آدم میدهد"

به عبارت دیگر شیشههای اتومبیل به منزله لنز دوربینی میشود که از پشت آن میشود سوژه را آنطور ببینی که دوست داری ببینی و خودت میخواهی و در رفتار آنگونه باشی که دلت میخواهد. در چنین فضاهایی است که درمییابی دختران نیز به اندازه پسران در نظربازی فعال هستند و در چنین فضاهایی منفعل نیستند و این در تقابل با برخی از نظریات فمینیستی قرار دارد که زنان را منفعل و سوژه نگاه خیره مردانه فرض میکند.

از رکسانا در این زمینه میپرسم و او باز خندهای میکند و میگوید : "بله. واقعا هم اینطور است که می‌گویی. من نمیگویم باید دید زدن مردها را تلافی کرد، اما خوب این هم لذتی به آدم میدهد. اینکه همه در حرکت هستند و کسی برای آشنایی با یک مرد اجباری در کارش نیست. یعنی قشنگ میتوانی نگاه کنی و اگر خوشت آمد با طرف حرف بزنی."

ماشین بازی؛ پدیده جدید فرهنگی

آیا ماشین بازی را میتوان یک پدیده فرهنگی جدید دانست؟ در این زمینه، الهام محمدی، انسان‌شناس و کارشناس مطالعات فرهنگی می‌گوید: "اگر بخواهیم به پدیده ماشین بازی که این روزها به تفریح رایج در خیابان‌های شهر در ساعت‌ها و روزهای مختلف تبدیل شده، نگاهی بیاندازیم نباید از چند نکته که می‌تواند در پس این پدیده فرهنگی وجود داشته باشد غافل بمانیم. شهر و فضای شهری مفهومی چندوجهی است که می‌بایست از زوایای مختلف چون فرهنگ، زمان، خشونت، نشانه‌شناسی، فراغت و غیره به آن نگاه کرد."

الهام محمدی در ادامه توضیح می‌دهد: "هر فضایی در شهر کارکردهای چندگانه دارد که در کالبد شهر تبلور می‌یابد. یکی از این عرصه‌ها و فضاها عرصه فراغت است؛ عرصه‌ای که فضای مناسبی را در اختیار انسان‌ها می‌گذارد تا با آزادی و اختیاری که در آن برایشان مهیا می‌شود به گونه‌ای به مقاومت در برابر رویههای فرهنگی جا افتاده بپردازند. زندگی روزمره عرصه خلاقیت‌های فزاینده جهت رهایی از الزام‌های نظم نشانه‌شناختی- کارکردی مسلط و گشایش امکانات فراخ‌تر کنش است."

به اعتقاد این کارشناس مطالعات فرهنگی، زنان با ماشین‌های خود در فضاهای شهری نظم موجود را به چالش می‌کشند و با شیوه جدیدی از فراغت که به وجود می‌آورند هویت خود را آشکار می‌کنند. آنها در خیابان و پشت فرمان، فضایی برای حضوری مداوم‌تر در حوزه عمومی خلق می‌کنند و بدین‌گونه با نظم نشانه‌شناختی مسلط و چارچوب فرهنگی خود- آگاه یا ناآگاه- مبارزه می‌کنند.

الهام محمدی همچنین معتقد است: "زنان در این زمینه تا حدی هم موفق بوده‌اند. آنها در داخل اتومبیل خود با چارچوب فرهنگی و نظم نشانه‌شناختی موجود مسلط، مبارزه می‌کنند و با تغییر در برخی از نشانه‌ها (مثلاً داشتن حجاب اسلامی اما به سبک خود) مقاومت خویش را در برابر تحمیل‌های اجتماعی- سیاسی نشان می‌دهند."

در یک جمع بندی کلی، باید گفتاز آنجا که با بررسی نحوه گذران فراغت در یک جامعه میتوان به فرهنگ آن جامعه پی برد سبک جدید فراغت که به واسطه اتومبیل شخصی در خیابان‌ها شکل می‌گیرد، گویای اعتراضی است که فضاهای شهری موجود و نگرش‌های حاکم بر آن به وجود آورده و طی سالیان دراز در اذهان رسوب کرده است. اختلال در نظم عادی خیابانها و استفادهای غیر از رفت و آمد از خیابان پدیده معناداری است. شاید بتوان گفت که اختلال در رویههای عادی حضور در خیابان، به شکل "ماشین بازی" و " دُر دُر کردن"، نوعی مقاومت است. مقاومت علیه هر نوع نظمی که زندگی روزمره را به کسالت و روزمرگی سوق میدهد و آن را تحت سیطره گفتمان ایدئولوژیک تعریف می‌کند.

معلم و کلیشه‌زدایی از اسطوره جنسیت

Maryam — Thu, 03 May 2012 14:55:56 +0000

نازنین سیاوشی

نازنین سیاوشی- شاید هیچ‌چیز نتواند به اندازه ساختار آموزشی جوامع مختلف و مشخص‌تراز آن "مدرسه"، در شکل دادن به ذهنیت و شخصیت کودکان نقش داشته باشد.

بخشی از شخصیت و فردیت کودک تا شش سالگی تنها در خانواده شکل می‌گیرد و این نقش البته تأثیری بنیادین بر سراسر زندگی او دارد. از شش سالگی به بعد است که ساعت‌های زیادی از زندگی کودک در مدرسه سپری می‌شود؛ جایی که بیشک در رشد و پرورش او و نوع نگاهش به جهان نقش بزرگ، مهم و پررنگی خواهد داشت.

بسیاری از نظریه‌پردازان حوزه جامعه‌شناسی، معتقدند که "مدرسه" به نوعی ساز و ‌برگ ایدئولوژیک دولتی است. به این معنی که مدرسه خود خرده ساختاری است که در مسیر تثبیت آن نگرشی می‌کوشد که کل نظام حاکم بر یک جامعه آن را اشاعه می‌دهد. البته واضح است که تنها "مدرسه" نیست که می‌تواند نهادی برای تثبیت و هژمونی ایدئولوژی‌های دولتی باشد. "خانواده"، "رسانه‌ها" و بسیاری دیگر نیز چنین کارکردی دارند و در شکل دادن و هویت بخشیدن به انسان مؤثر هستند.

در جامعه‌ای که همه سعی داشتند ما را به این باور برسانند که شما دختر هستید و لیسانسی بگیرید که لابد یکجور سرجهازی هم باشد، معلم من با وجود اینکه خودش ریاضی خوانده بود، ما را تشویق می‌کرد که حتماً برویم سراغ رشته‌های قوی مهندسی و دانشگاه‌های دست بالا

قطعاً اشاعه "کلیشه‌های جنسیتی" و برداشت ایدئولوژیک از جنسیت نیز در این قسم ایدئولوژی‌ها جای می‌گیرند، اما چه چیز می‌تواند این کارکرد ایدئولوژیک را خدشه‌دار کند؟ قطعاً "معلم" اگر بخواهد می‌تواند تصویری دیگرگون از "جنسیت" بسازد و در کلیشه‌زدایی از آن نقش داشته باشد.
این موضوع تنها شامل حال معلمان مدارس دخترانه نمی‌شود و معلمان مدارس پسرانه را نیز در بر می‌گیرد و آنها نیز می‌توانند تصویری دیگر از جنسیت به اصطلاح "مردانه" ارائه کنند.

آن معلم دیگر

در طول دوران تحصیل کدام معلم بوده که تصویری متفاوت از معلم را برای شما ساخته است؟ تصویری که توانسته بازتابی متفاوت از "خود"تان را به شما ارائه کند و نقشی در زندگیتان داشته باشد؟

مرضیه که حالا ۲۴ ساله است و دوران تحصیل خود را سپری کرده و در رشته مهندسی صنایع از دانشگاه

فارغ‌التحصیل شده است، در پاسخ به این پرسش، معلم ریاضی دوران دبیرستان خود را به خاطر می‌آورد. مرضیه می‌گوید: "تصویری که از معلم ریاضی‌ام به خاطر دارم تصویر زنی است جدی و معلمی که اصول خاص خودش را داشت. اصولاً تصورش این نبود که شما دختر هستید و حالا یک رشته‌ای را انتخاب کنید برود پی کارش... یادم هست حتی می‌گفت اگر می¬خواهید بروید دانشگاه و مثلاً ریاضی کاربردی و این حرف‌ها بخوانید همان بهتر که همین حالا کنکور را فراموش کنید."

مرضیه که میان حرف‌ها خنده به صورتش می¬آید و خودش می‌گوید که هنوز هم از یادآوری معلم ریاضی احساس خوبی دارد، اضافه می‌کند: "می‌خواهم بگویم در جامعه¬ای که همه سعی داشتند ما را به این باور برسانند که شما دختر هستید و لیسانسی بگیرید که لابد یک‌جور سرجهازی هم باشد، او با وجود اینکه خودش ریاضی خوانده بود، ما را تشویق می‌کرد که حتماً برویم سراغ رشته‌های قوی مهندسی و دانشگاه‌های دست بالا. خوب شاید من حالا خیلی خودآگاه این تأثیر را نفهمم، اما قطعاً حضور ایشان نقش پررنگی در دوران کنکور من داشته است."

در مدارس پسرانه نیز معلمان می‌توانند برخلاف کلیشه‌ها و باورهای عمومی سخن بگویند. علی ۲۵ ساله و فارغ‌التحصیل مترجمی زبان انگلیسی، در این زمینه معلم پرورشی خود را به خاطر می‌آورد: "شاید خیلی‌ها باور نکنند که یک معلم پرورشی چقدر می‌تواند در نوع تفکر آدم مؤثر باشد، اما واقعاً معلم پرورشی ما خیلی در من تأثیر داشت. خیلی وقت‌ها ما می‌نشستیم سر کلاس و اصلاً جای کلاس پرورشی می‌شد کلاس ادبیات و کلی شعر و داستان می‌خواندیم. حتی یادم هست که بعضی از بچه‌ها که علاقه داشتند شعر یا داستان بنویسند، اینقدر که متن‌هایشان را به این معلم پرورشی می‌دادند به معلم ادبیات نمی‌دادند. در واقع اصلاً معلم ادبیات فقط همان کارهای روزمره و کلیشه‌¬ای معمول را انجام می‌داد، اما معلم پرورشی اینطور نبود."

علی اینطور ادامه می‌دهد: "می‌دانم خیلی‌ها باور نمی‌کنند و تصویر معلم پرورشی برایشان آدمی است که همان ایدئولوژی‌های مذهبی را به خورد بچه ها می‌دهند. معلم ما تصور می‌کنم که مذهبی بود، اما واقعاً برای ما جور دیگری بود. تقریباً جوان بود و مدام به ما این نکته را منتقل می‌کرد که زن و مرد هیچ فرقی باهم ندارند و مرد بودن به خشونت و زور و این حرف¬ها نیست. حتی بچه‌هایی که دوست دختر داشتند با ایشان صحبت می‌کردند و ایشان اصلاً تصویر دیگری از عشق و این چیزها ارائه می‌داد و می‌گفت که هیچ وقت دختری را با زور نگه ندارید."

معلمی یعنی نگاه متفاوت داشتن

همیشه مکانی به نام مدرسه یا دانشگاه نمیتواند جایگاه نقشی به نام "معلم" باشد. فرناز که ۲۷سال دارد و فارغ‌التحصیل جامعه‌شناسی است از نقش اولین استاد جامعه‌شناسی خود در تغییر مسیر نگاه و باورهایش در سن ۱۸سالگی و در بدو ورود به دانشگاه یاد می‌کند: "شیوه تدریس این استاد ما در کلاس به همان روش رایج و معمول نبود و بیشتر گفت‌و‌گویی بود. ایشان از دانشجویانی که کمی کوشش بیشتری از خود نشان می‌دادند و علاقمند بودند دعوت می‌کرد که یک حلقه مطالعاتی خارج از دانشگاه تشکیل بدهند و دور هم متون متفاوتی بخوانند که خیلی از این متون هم در راستای جامعه‌شناسی جنسیت بودند."

فرناز استاد خود را استادی جوان معرفی می‌کند که رویکردش نسبت به استادان کهنه‌کار دانشگاه متفاوت بود. او می‌گوید: "در آن سن که ما تازه از مدرسه پا به دانشگاه گذاشته بودیم قطعاً خواندن این متون و نگاه متفاوتی که در بحث و گفت‌وگو با بچه¬ها و ایشان نصیب ما می‌شد، زاویه¬ دید ما را از چیزی به اسم زن یا مرد تغییر داد و این مسئله در شکل‌گیری دیدگاه ما خیلی مؤثر بود. من متأسفانه در دوران مدرسه معلم متفاوتی را به خاطر نمی‌آورم، اما در دوران دانشگاه که خیلی هم جو تاز‌ه‌ای برایمان بود، ایشان تأثیر زیادی بر من گذاشتند."

فرناز همچنین اضافه می‌کند: "من تصور می‌کنم که دید و تفکر معلمان باید کمی فرق کند. آنها باید بدانند که امروز دیگر نباید آن چیزی را به بچه ها یاد داد که مدرسه و کل سیستم می‌خواهد. امروز معلمی یعنی نگاه متفاوت داشتن. نگاهی که سعی کند از نسل دیگر، نسلی پرسشگر بسازد که تن به هر دستوری که سیستم بخواهد نمی‌دهد."