آیدا قجر

شکایت سفارت ایران و تبرئه شش فعال سیاسی در پاریس

society — Sat, 23 Mar 2013 13:16:43 +0000

آیدا قجر - دادگاه رسیدگی به پرونده شکایت سفارت ایران در پاریس، از شش نفر از اعتراض‌کنندگان به اعدام فرزاد کمانگر، شیرین علم‌هولی، علی حیدریان، فرهاد وکیلی و مهدی اسلامیان، روز جمعه ۲۲ مارس (دوم فروردین‌ماه سال ۱۳۹۲) با حضور ده‌ها ایرانی مقیم پاریس و جمعی از روزنامه‌نگاران برگزار شد.

نزدیک به سه سال پیش، پنج نفر در زندان اوین بدون اطلاع خانواده و وکلایشان و به جرم "دست داشتن در بمبگذاری مراکز دولتی" اعدام شدند.

ایرانیان مقیم فرانسه در همان روز در میدان تروکادرو (حقوق بشر) پاریس گردهم آمدند و در پایان مراسم تصمیم گرفتند برای نشان دادن اعتراض خود مقابل سفارت جمهوری اسلامی در این شهر تجمع کنند.

پس از گذشت دقایقی از تجمع و با حضور نیروهای پلیس در اطراف سفارت جمهوری اسلامی، یکی از کارمندان این مرکز از ساختمان بیرون آمد و به گفته شاهدان عینی اقدام به "تحریک" ایرانیان حاضر در گردهمایی اعتراضی کرد.

متهمان و شاهدان عینی معتقد هستند که «کارمند سفارت از ساختمان بیرون آمد و شروع به تمسخر و فحاشی کرد، به طوری که خشم ناشی از نقض فاحش حقوق بشر در ایران با تحریکات وی فوران کرد و به خشونت کلامی میان دو طرف کشیده شد».

پلیس با محاصره صدها ایرانی حاضر در محل، نزدیک به دویست نفر آنان را بازداشت کرد و پس از چند ساعت حضور در بازداشتگاه آزادشان کرد. سفارت جمهوری اسلامی ایران اما از حاضران و خصوصا شش نفر از فعالان سیاسی و روزنامه‌نگار شکایت و درخواست خسارت پنج میلیون یورویی کرد.

وکیل معترضان به اعدام در ایران: «فعالان سیاسی که امروز در این دادگاه هستند به تصمیم‌های حاکمان کشور خود اعتراض دارند، اما حاکمان هیچگونه رسیدگی انجام نمی‌دهند و هر روز پرونده خود را در مجامع بین‌المللی سنگین‌تر می‌کنند. نباید فرانسه، که حامی مخالفان نظام جمهوری اسلامی است به درخواست حکومت این کشور تعدادی روزنامه‌نگار و فعال سیاسی را که از کشور خود رانده شده و واکنشی به کنش حکومت و اعدام پنج نفر بدون حضور وکیل‌شان داشته‌اند، محکوم کند.»

دادگاه رسیدگی به پرونده مظفر ادب (فعال سیاسی) و بابک اکبری فراهانی (فعال سیاسی) به اتهام شعارنویسی بر دیوار، یاشار محتشم (فعال سیاسی) به اتهام کندن و ربودن پلاک برنز سفارتخانه، آرش بهمنی (روزنامه‌نگار) به اتهام کوبیدن بر درهای ورودی، بابک داد (روزنامه‌نگار) به اتهام شعارنویسی و روزنامه‌نگار دیگری که خواست نامش فاش نشود به اتهام کندن دوربین‌ها با ریاست قاضی «الیویه جرون» برگزار شد.

قاضی با خواندن بیوگرافی متهمان، جرم آن‌ها را اعلام کرد. متهمان خود را بی‌گناه خواندند، اما دادستان دادگاه، در دادخواست خود علاوه بر خسارت درخواست شده از سوی سفارت ایران، پنج سال حبس نیز برای متهمان تقاضا کرد.

بابک اکبری فراهانی در دفاع از خود اعلام کرد: «من همچنان از اتفاق‌های پاریس در روز اعدام پنج ایرانی دفاع می‌کنم و معتقدم خشم مردم، مشروع بود. اگر بخواهم مثالی بزنم مشابه روز تظاهرات مردم فرانسه در اعتراض به قانون بازنشستگی بود، اما پلیس حاضر در محل، حرفه‌ای عمل و سعی کرد تظاهرکنندگان را تحریک نکند، اما در نمونه ما جمهوری اسلامی با سیاست اقدام به تحریک مردم کرد. اگر تا پیش از این جمهوری اسلامی مخالفان خود در خارج از کشور را می‌کشت، امروز روش خود را عوض کرده و تصمیم گرفته سیستم‌های قضائی کشورهای مختلف را علیه مخالفان خود قرار دهد، این اقدام از پاریس شروع شده و به کشورهای دیگر هم خواهد رسید.»

مظفر ادب نیز با تاکید بر اینکه ما تاکنون صدها تظاهرات در پاریس تدارک دیده‌ایم که همه مسالمت‌آمیز بوده اند، گفت: «مردم به شکل خودجوش به سمت سفارت ایران رفتند و هیچ تصمیم از پیش تعیین شده‌ای در کار نبود. اگر در داخل ایران مردم زیر فشار نظام جمهوری اسلامی قرار دارند، نظام حاکم بر کشور ما تصمیم گرفته است در خارج از کشور نیز فشار خود را ادامه دهد تا مخالفان خود در خارج از مرزهای ایران را بترساند و به سکوت وادارد.»

آرش بهمنی با اشاره به اینکه رفتارهای تحریک‌آمیز کارمند سفارت باعث فوران خشم حاضران شد، گفت: «من به عنوان روزنامه‌نگار در میان جمع بودم. در میان ما دوستان کردی بودند که از آشنایان فرزاد کمانگر بودند و به شدت تحت تاثیر قرار گرفته بودند. از داخل سفارت با پاشیدن آب بر معترضان سعی کردند مردم را به عقب برانند، در عکسی که پیش شماست مشخص است که من سعی کردم شلنگ آب را از سمت خیابان، بیرون بکشم و جمع کنم.»

بابک داد نیز با تاکید بر اینکه به عنوان روزنامه‌نگار در محل حضور داشته است گفت: «سفارت ایران بخشی از خاک کشور من است. در کشوری که دیکتاتوری برپاست حاضران شعار "مرگ بر دیکتاتور" بر دیوارها می‌نوشتند. ما در ایران افراد قانونمندی بودیم، اما آن‌هایی که اعدام شدند بدون داشتن وکیل و بدون حتی دادگاهی عادل اعدام شدند. ما امروز وکیل داریم و در دادگاهی حاضریم که به عدالت آن امیدواریم در نتیجه شما هم با نگریستن به سابقه و پرونده‌های نقض حقوق بشر در ایران به پرونده ما رسیدگی کنید.»

هر شش نفر از اتهامات وارده تبرئه شدند، اما سه تن از آنان، مظفر ادب، بابک اکبری فراهانی و بابک داد حکمی تعلیقی گرفتند به این شکل که در هیچ اداره، پلیس و سازمانی برایشان سوءسابقه در نظر گرفته نخواهد شد، اما پرونده آنان "تنها" در دستگاه قضائی فرانسه بایگانی خواهد شد تا در صورت تکرار این اتفاق برایشان سوء سابقه تعریف شود.عکس از: مریم اشرافی

یاشار محتشم که به اتهام ربودن پلاک سفارت در دادگاه حاضر شده بود، گفت: «ما نزدیک به یکسال بود که تظاهرات برگزار می‌کردیم و هیچ‌وقت به خشونت کشیده نمی شد. در عکس‌ها مشخص است که ما سعی می‌کردیم در مقابل تحریک‌های کارمند سفارت، مردم را آرام کنیم.»

روزنامه‌نگار دیگری که متهم به کندن دوربین‌های سفارت شده بود به علت اقامت در کشوری دیگر در دادگاه حاضر نبود. در نتیجه وکیل متهمان،‌ آقای «سیلون میر» سخنان وی را برای قاضی خواند: «ما به تازگی از ایران خارج شده بودیم، تجربه داشتیم که دوربین‌ها چهره‌ها را ضبط می‌کنند و سپس معترضان را بازداشت و برایشان پرونده‌سازی می‌کنند. آن روز مردم بسیار خشمگین بودند و من برای ضبط نشدن چهره معترضان و ایجاد مشکلات برای خانواده‌های آنان در ایران دوربین‌ها را قطع کردم.»

پس از ارائه دفاعیات دادستان در توضیح احضار متهمان به دادگاه اعلام کرد: «ما با داشتن ویدئوهایی از مراسم که کیفیت‌شان هم بسیار بالا بود توانستیم این شش نفر را شناسایی کنیم. در تصاویری که ما داریم جرم آنان مشخص است و دادگاه باید خسارت و مجازات را برای این عده مشخص کند.»

در آخرین دفاع، وکیل متهمان چنین گفت: «باید به سابقه نقض حقوق بشر در نظام جمهوری اسلامی دقت کرد. این نظام هر مخالفی در داخل کشور را تحت فشار قرار داده و امروز تصمیم دارد گستره تحت سلطه خود را گسترش دهد. روزنامه‌نگار وظیفه‌اش تهیه گزارش است. روزنامه‌نگاران آنجا حاضر شده‌اند، خشم بر مردم مستولی شده و آنان جدا از تهیه گزارش، سعی در آرام کردن مردم داشتند. یکی به در می‌کوبید تا صاحبخانه (سفارت جمهوری اسلامی) اعتراض آن‌ها را پاسخ گوید. دیگری هم اگر شعاری نوشته یا دوربین‌ها را قطع کرده ناشی از خشم او و بی‌توجهی دائمی نظام جمهوری اسلامی به خواسته مردم است. فعالان سیاسی که امروز در این دادگاه هستند به تصمیم‌های حاکمان کشور خود اعتراض دارند، اما حاکمان هیچگونه رسیدگی انجام نمی‌دهند و هر روز پرونده خود را در مجامع بین‌المللی سنگین‌تر می‌کنند. نباید فرانسه که حامی مخالفان نظام جمهوری اسلامی است به درخواست حکومت این کشور تعدادی روزنامه‌نگار و فعال سیاسی را که از کشور خود رانده شده و واکنشی به کنش حکومت و اعدام پنج نفر بدون حضور وکیل‌شان داشته‌اند، محکوم کند.»

قاضی دادگاه پس از تنفسی کوتاه و شنیدن صحبت‌های متهمان رای خود را اعلام کرد: هر شش نفر از اتهامات وارده تبرئه شدند، اما سه تن از آنان، مظفر ادب، بابک اکبری فراهانی و بابک داد حکمی تعلیقی گرفتند به این شکل که در هیچ اداره، پلیس و سازمانی برایشان سوءسابقه در نظر گرفته نخواهد شد، اما پرونده آنان در دستگاه قضائی فرانسه بایگانی خواهد شد تا در صورت تکرار این اتفاق برایشان سوء سابقه تعریف شود.

قاضی دادگاه در ادامه اعلام کرد: «برای ادعای متهمان مبنی بر تحریک کارمند سفارت جمهوری اسلامی و پاشیدن آب به معترضان باید شهادت داده شده و در پرونده ذکر شود.»

هیچ نماینده یا سخنگویی از سوی سفارت جمهوری اسلامی در دادگاه حاضر نشده بود.

زنان و اقوام ایرانی

society — Thu, 07 Mar 2013 13:08:38 +0000

در گفت‌وگو با آزاده کیان، استاد جامعه‌شناسی سياسی و رئيس مرکز تحقيقات جنسيتی دانشگاه هفتم پاريس

آیدا قجر

آیدا قجر - زنان در اقوام مختلف ایران تا چه اندازه به حقوق خود آگاهی دارند؟ آیا آگاهی آنها نسبت به حقوق فردی‌شان، به سطح آگاهی سیاسی و مشارکت سیاسی آنها مربوط است؟ سنت‌‌‌ها تا چه اندازه می‌توانند توانایی دسترسی به آگاهی را در این گروه از زنان کاهش دهند؟ آیا رفع تبعیض قومی/ ملی لزوماً به معنای رفع تبعیض جنسیتی هم هست؟ آیا زنان در اقوام و ملیت‌های مختلف ایرانی می‌توانند مطالبات برابری‌خواهانه خود را منوط به رفع تبعیض اقوام بدانند؟ آیا می‌توان گفت گروه‌های ملی و قومی به طور یکسان مورد تبعیض واقع می‌شوند؟

این پرسش‌ها را با آزاده کيان، استاد جامعه‌شناسی سياسی و رئيس مرکز تحقيقات جنسيتی دانشگاه هفتم پاريس در میان گذاشته‌ایم. او تاکنون تأليفات متعددی به زبان‌های انگليسی و فرانسوی در مورد جنسيت و تئوری‌های پساکولونياليستی و اسلام منتشر کرده است.

گفت‌وگو با آزاده کیان را می‌توانید از طریق فایل صوتی زیر گوش کنید:

شما تحقیقاتی پیرامون زنان در گروه‌های اتنیکی در ایران داشته‌اید. به نظرتان زنان اقوام و ملیت‌های مختلف در ایران تا چه اندازه به حقوق خود آگاهی دارند؟

آزاده کیان - به نظر من نمی‌توان همه زنان اقلیت‌ها را در یک گروه مورد بررسی قرار داد. برخی از این ملیت‌ها به دلیل فعالیت‌های سیاسی‌شان یا سطح سواد و تحصیلات‌شان حداقل در اقشار متوسط و شهری، بیشتر به مسائل حقوقی خود آگاه هستند، اما برخی دیگر، هم به دلایل تاریخی و هم به دلایل مشارکت کمتر در فعالیت‌های اجتماعی و سطح تحصیلات پایین، کمتر به حقوق خود واقفند.

طبق تحقیقات ما در ده سال پیش، زنان کرد به دلایل تاریخی بیش از سایر اقوام نسبت به حقوق خود آگاهی داشته‌اند و خواسته‌ها و دخالت‌هایی در امور سیاسی داشته‌اند، اما به طور مثال میان زنان بلوچ و دیگر ملیت ها یا اقلیت‌های قومی این خواسته کمتر مشاهده می‌شود. نخست باید مشخص کرد راجع به چه ملیت‌هایی و چه اقشاری از آن‌ها صحبت می‌کنیم و بر این اساس لازم است به عنوان مثال سطح سواد و تحصیل زنان آنها را مد نظر قرار دهیم.

یعنی معتقدید آگاهی زنان نسبت به حقوق فردی‌شان در گروه‌های اتنیکی، به سطح آگاهی سیاسی و مشارکت سیاسی آنها مربوط است؟

ارتباط با سیاست به طور مشخص نقش مهمی را ایفا می‌کند. زنانی که به لحاظ سیاسی روشن‌تر و آگاه‌تر هستند و مشارکت سیاسی‌شان بیشتر است به طبع خواهان حقوق برابر نیز هستند. این زنان بیشتر خواستار حقوق برابرند تا زنانی که نقش سنتی مادری و همسری بر آنها تحمیل شده است یا خودشان چنین نقشی را ترجیح می‌دهند.

آزاده کیان: زنانی که به لحاظ سیاسی روشن‌تر و آگاه‌تر هستند و مشارکت سیاسی‌شان بیشتر است به طبع خواهان حقوق برابر نیز هستند. این زنان بیشتر خواستار حقوق برابرند تا زنانی که نقش سنتی مادری و همسری بر آنها تحمیل شده است یا خودشان چنین نقشی را ترجیح می‌دهند. هرچه فعالیت‌های اجتماعی در میان زنان کمتر باشد، آگاهی آنان هم کمتر خواهد بود؛ زیرا فعالیت‌های اجتماعی، برخوردها و کنش و واکنشی که زنان در سطح اجتماع با دیگر زنان و مردان خواهند داشت باعث طرح سئوال پیرامون حقوق برابر یا نابرابری‌های جنسیتی در ذهن آنها خواهد شد.

هرچه فعالیت‌های اجتماعی در میان زنان کمتر باشد، آگاهی آنان هم کمتر خواهد بود؛ زیرا فعالیت‌های اجتماعی، برخوردها و کنش و واکنشی که زنان در سطح اجتماع با دیگر زنان و مردان خواهند داشت باعث طرح سئوال پیرامون حقوق برابر یا نابرابری‌های جنسیتی در ذهن آنها خواهد شد. برعکس هرچه این فعالیت‌های اجتماعی یا سیاسی کمتر باشد سئوال‌ها هم کمتر خواهند شد.

به نقش سنتی زنان در اقلیت‌ها اشاره کردید. برخی از محدودیت‌ها علیه زنان توسط سنت‌ها پیش می‌آید؛ به عنوان نمونه می توانیم به سنت "خون بس" اشاره کنیم. چنین سنت‌‌‌هایی تا چه اندازه می‌توانند توانایی دسترسی به آگاهی را در زنان اتنیکی کاهش دهند؟

سنت‌ها میان اقلیت‌های ملی یا قومی نقش مهمی ایفا می‌کنند؛ خصوصاً در شرایط ایران که حکومت مذهبی ایران، مذهب شیعه را مذهب اصلی و مسلط قرار داده است. این در حالی است که ما میلیون‌ها سنی در ایران داریم، اقلیت‌های مذهبی مانند سنی‌ها به دلیل تضییق حقوق خود، سنت‌هایشان را تحکیم می‌کنند. این مسئله در مورد اقلیت‌های قومی نیز دیده می‌شود؛ این تقویت سنت‌ها میان اقوام نشان از نوعی مقاومت مقابل ملیت یا مذهب مسلط است.

از آنجایی که زنان باید سنت‌ها را حفظ کنند و به بچه‌ها و نسل‌های دیگر انتقال دهند، بار سنت بیشتر بر گردن زنان قرار می‌گیرد. از این طریق خود زنان محدودتر می‌شوند تا زنان متعلق به مذهب یا ملیت مسلط. به عنوان نمونه در ایران، اقلیت‌ها مقابل زنان فارس و شیعه قرار می‌گیرند.

یکی از مسائلی که خودم میان زنان بلوچ دیدم را شرح می‌دهم: زنان تحصیلکرده‌ای بودند که سعی می‌کردند زنان روستا یا شهر خود را باسواد کنند و حقوق آن‌ها را یادآور شوند، اما بلافاصله مورد سئوال مولوی‌ها قرار می‌گرفتند. مولوی‌ها سعی می‌کردند از فعالیت زنان جلوگیری کنند. آن زنان هم به عنوان یک بلوچ و اقلیتی سنی و هم به عنوان "زن"، هم از طرف حکومت تحت فشار و تبعیض قرار داشتند و هم از طرف جامعه خود و مردان مسلط بر این جامعه، مورد محدودیت واقع می‌شدند.

وقتی در شرایط اقلیت قرار می‌گیرید تاثیر سنت‌ها تحکیم می‌شود و فشار سنت‌ها بر شما بیشتر می‌شود. اگر زنان بخواهند به حقوق حقه خود دست پیدا کنند باید علیه این سنت‌ها بجنگند؛ حالا این سنت‌ها چه سنت‌های مسلط باشند و چه سنت‌های غیر مسلط.

با توجه به این که فعالان جنبش زنان بیشتر در شهرهای مرکزی هستند و رسانه‌ها نیز چندان اجازه انتشار فعالیت‌های مدنی زنان را ندارند، راه‌های ارتباط برای همکاری میان زنان مرکز و زنان جوامع اقلیتی بسیار محدود است. شما به این نکته چگونه نگاه می‌کنید؟

تا آنجا که تحقیقات خودم نشان می‌دهد، فعالان جنبش زنان بیشتر در شهرهای بزرگ خصوصاً تهران هستند که اکثریت آنها را نیز زنان فارس و شیعه تشکیل می‌دهند. در نتیجه ارتباطی در عمل بین زنان متعلق به ملیت‌ها یا اقلیت‌های مذهبی وجود ندارد، اما چند نفر از این زنان که بیشتر زنان کرد یا ترک هستند، از فعالان حقوق زنان در تهران محسوب می‌شوند و نمی‌توان این ارتباط را به کل ایران تعمیم داد.

متاسفانه یکی از مشکلات جنبش زنان این است که در سطح طبقه متوسط شهری در شهرهای بزرگ باقی مانده و نتوانسته با زنان دیگر ارتباط برقرار کند. در حالیکه در بسیاری از مناطق غیر مرکزی گروه‌های مختلف زنان مشاهده می‌شوند که در حد خودشان و با وسعی که دارند سعی می‌کنند خواسته‌های زنان را تا جایی که می‌توانند پیش ببرند.

علت این ناهماهنگی و ناپیوستگی را در چه می‌بینید؟ آیا می‌توان تنها "حکومت" و "سرکوب" را عامل آن دانست؟

یکی از این دلایل سرکوب است که اجازه نمی دهد فعالان حقوق زنان بتوانند فراتر از شهرهای بزرگ فعالیت داشته باشند. البته فعالیت‌هایشان در شهرهای بزرگ هم تحت تاثیر همین سرکوب فعالیت‌ها به چند منطقه مشخص محدود شد.

مسائل و مشکلات زنان برخی از اقلیت‌های قومی یا مذهبی برای فعالان جنبش زنان مرکز مطرح نیست؛ مانند "زن طلاق" میان بلوچ‌ها که باعث آزار و اذیت زنان آن منطقه شده است. در این منطقه سنت‌هایی وجود دارد که ربطی هم به مذهب سنی ندارد، اما از آنجایی که فعالان حقوق زنان آشنایی کافی با مسائل خاص مربوط به زنان اقلیت‌ها ندارند در نتیجه حول این مسائل هم هیچ فعالیتی نکرده‌اند و سعی داشته‌اند مسائل زنان تحصیلکرده قشر متوسط شهرهای بزرگ را عمده کنند و به آن عمومیت دهند.

یکی دیگر از دلایل، عدم اهمیت زنان متعلق به اقلیت‌های قومی و مذهبی برای فعالان جنبش زنان است. مسائل و مشکلات زنان برخی از اقلیت‌های قومی یا مذهبی برای فعالان جنبش زنان مرکز مطرح نیست؛ مانند "زن طلاق" میان بلوچ‌ها که باعث آزار و اذیت زنان آن منطقه شده است.

در این منطقه سنت‌هایی وجود دارد که ربطی هم به مذهب سنی ندارد، اما از آنجایی که فعالان حقوق زنان آشنایی کافی با مسائل خاص مربوط به زنان اقلیت‌ها ندارند در نتیجه حول این مسائل هم هیچ فعالیتی نکرده‌اند و سعی داشته‌اند مسائل زنان تحصیلکرده قشر متوسط شهرهای بزرگ را عمده کنند و به آن عمومیت دهند.

تعمیم امور زنان متوسط شهرهای بزرگ، استراتژی اشتباهی بود که باعث شد پیوندی میان فعالان حقوق زنان و زنان عادی مملکت خصوصاً زنان اقلیت‌های مذهبی یا ملیت‌های دیگر برقرار نشود. یکی از دلایل عدم موفقیت جنبش زنان ایران که از سال ۱۹۰۵ شکل گرفته است، می‌تواند همین ناپیوستگی باشد.

برخی از فعالان جنبش زنان ایران بر "مدنی" بودن فعالیت‌های خود اصرار دارند. آیا فعالیت‌های سیاسی را می‌توان یکی دیگر از دلایل عدم پیوستگی میان فعالان جنبش زنان با زنان فعال اقلیت‌های قومی و مذهبی عنوان کرد؟

خیر، نمی‌توان به عنوان یک عامل از آن یاد کرد زیرا همه زنان اقلیت‌ها با موضوع سیاست در ارتباط نیستند. البته فعالیت‌های مدنی زنان به نوعی سیاسی نیز هست زیرا پایه‌های حکومت بر نابربری جنسیتی قرار دارد و زمانی که زنان خواستار حقوق برابر می‌شوند، این خواسته به مسئله مهم سیاسی تبدیل می‌شود زیرا پایه‌های حکومت را نشانه گرفته است.

می‌توان گفت در برخی از زنان متعلق به ملیت‌ها، خواسته برابری جنسیتی و خواسته‌های سیاسی در هم تنیده شده است، اما آنها یک اقلیت متعلق به این جامعه هستند، می‌توان در یک کادر کلی، به طوری در مورد حقوق زنان و حتی حقوق مدنی‌شان تلاش کرد تا کل زنان جامعه در آن شرکت کنند و خواسته‌هایشان مطرح شود. باید اجازه دهند خود زنان صحبت کنند نه آنکه کسی برای آنها صحبت کند.

براساس اطلاعات من و بر اساس آشناییم با برخی زنان اقلیت‌ها، تعدادی از آنان خواسته‌های ابتدایی حقوق بشر دارند که لزوماً با مبارزه سیاسی به معنی حاد کلمه در هم آمیخته نیست. می‌توان چنین مسائلی را از هم تمیز داد.

فکر می‌کنید رفع تبعیض قومی لزوماً به معنای رفع تبعیض جنسیتی هم هست؟ آیا زنان در اقوام و ملیت‌های ایرانی می‌توانند مطالبات برابری‌خواهانه خود را منوط به رفع تبعیض اقوام بدانند؟

الزاماً نه. ولی معتقدم که بدون برابری قومی، مذهبی و گروه‌های اجتماعی به برابری جنسیتی نمی‌رسیم. به همین دلیل نمی‌توانیم مسئله قومیت، جنسیت یا گروه‌های اجتماعی را به تنهایی مطرح کنیم.

به نظر من همه این مسائل در ارتباط با یکدیگرند؛ به همین دلیل خوب است که فعالان حقوق زنان در ایران که اکثراً به طبقات متوسط و تحصیلکرده تعلق دارند با دیگر گروه‌های اجتماعی ارتباط برقرار کنند؛ از خواسته‌های آنان مطلع شوند و مطالبات آنها را نیز مطرح کنند؛ خصوصاً خواسته‌های اقلیت‌های قومی و مذهبی. مبارزات باید در هم تنیده به پیش برده شوند. ما نمی‌توانیم انتظار داشته باشیم بدون برابری جنسیتی به برابری قومی برسیم.

فکر می‌کنید می‌توان گفت گروه‌های ملی و قومی یکسان مورد تبعیض واقع می‌شوند؟ آیا در میان اقوام و ملیت‌های مختلف ایرانی، یکی هست که بگوییم بیش از بقیه به حقوق خود دست پیدا کرده است؟

در ایران باید به مسئله مذهب تکیه کرد، زیرا یک حکومت مذهبی، حاکمیت کشور را در دست دارد. می‌توان مانند ترک‌ها از نظر قومی مورد اقلیت بود، اما از نظر مذهب، در اکثریت قرار داشت. به هیچ‌وجه فکر نمی‌کنم ترک‌ها همانقدر مورد محدودیت قرار می‌گیرند که بلوچ‌ها یا کردها که اکثرا سنی هستند.

رقص، شادی و اعتراض

hosseinn — Tue, 19 Feb 2013 22:01:15 +0000

گفت‌وگو با شاهرخ مشکین‌قلم، رقصنده باله، بازیگر تئاتر، نمایشنامه‌نویس و طراح باله ایرانی - فرانسوی

آیدا قجر

آیدا قجر - در ایران شمار جشن‌های ملی و خیابانی اندک است و به جشن‌های اندک‌شماری چون چهارشنبه سوری ختم می‌شود. در چنین شرایطی، مراسم جشن و شادی بیشتر به محافل خصوصی، خانوادگی و زیرزمینی محدود شده‌اند. موازی با این محدودیت، هنر رقص در ایران نیز مسیر بالنده‌ای را طی نمی‌کند.

در بیش از سه دهه‌ اخیر، رفته‌رفته حتی از شمار رقص‌های محلی و گروهی کاهش یافته و به شمار عزاداری‌ها افزوده شده است.

در این زمینه و در چهارچوب سلسله گفت‌وگوهای رادیو زمانه درباره‌ حق شادی و جایگاه آن در جامعه‌ ایران، با شاهرخ مشکین‌قلم، رقصنده باله، بازیگر تئاتر، نمایشنامه‌نویس و طراح باله ایرانی - فرانسوی گفت‌وگویی کوتاه کرده‌ایم.

شاهرخ مشکین‌قلم، هنرمند ایرانی

او در گفت‌و‌گو با زمانه می‌گوید:

حکومت و جامعه مانع این است

که آزاد و شاد باشی و بخندی

و در خیابان برقصی.

در همه جای دنیا، جشن‌های ملی

در خیابان‌ها

با برگزاری کارناوال‌های شادی

و خنده به راه می‌افتد،

اما در مملکت ما

این شادی‌ها ممنوع است.

من برای این هدف می‌رقصم که

زنگاری که از غم بر روح شاد ایرانی قرار گرفته است

را پاک کنم.

گفت‌و گو با شاهرخ مشکین‌قلم را بشنوید:

او که در سال ۱۹۹۷ گروه رقصی را با نام «نکیسا» در پاریس پایه‌گذاری کرده، تاکنون رقص‌هایی را بر پایه چند اثر کلاسیک فارسی مانند «خسرو و شیرین»، «هفت پیکر»، «سهراب و گردآفرید» و «زهره و منوچهر» طراحی و اجرا کرده و حتی با آوای اذان موذن‌زاده اردبیلی نیز رقصیده است. شماری از مخاطب‌های او این کار را نوعی مبارزه با خرافات دینی می‌دانند.

بسیاری از کارهای این هنرمند ایرانی ساکن فرانسه با موسیقی سنتی ایرانی همراه است و بیش از آنکه شادی‌آور باشند، مخاطب خود را به فکر و تأمل وامی‌دارند. با این حال او معتقد است حق شادی، جزئی از حقوق راستین بشر است.

شما به عنوان یک هنرمند، حق شادی و زیست شادمانه را در میان ایرانیان چطور می‌بینید؟

وقتی شما باور داشته باشید که تمامی حقوق بشر بایستی رعایت شود دیگر تبصره‌ای بر آن نمی‌گذارید، اما در مملکتی می‌گویند خندیدن، رقصیدن، شادی و جشن و سرور ممنوع است و مردم را به سمت غم و تلخی که زائیده یک حکومت دینی است، می‌گمارند. کما اینکه می‌بینیم جشن‌های دینی، جشن‌های کم‌رنگی هستند؛ به طوری که بیشتر روزهای معتبر دین اسلام که در ایران برگزار می‌شود بر پایه مناسبت‌های غم‌آلود و سوگواری است. سراسر ماه رمضان از روزی که شروع می‌شود تا پایان می‌یابد، توأم با غم است؛ به عنوان نمونه: مناسبتی چون ضربت خوردن‌ علی. اگر جشنی هم باشد یک روزه است و سعی می‌شود خیلی سریع‌ مهار شود.

رقصی برای تأمل

شاهرخ مشکین قلم در آثارش تلاش می‌کند با رقص، مخاطب خود را به فکر وادارد. او به عنوان نمونه در نمایش «زهره و منوچهر»، به عشق و زنانگی توجه دارد و با مرگ به نبرد برمی‌خیزد.

این هنرمند با اشاره به کم‌شمار بودن جشن‌های ملی در ایران و برگزاری مراسم پرشمار عزاداری مانند عاشورا می‌گوید: «بدبختی آنجاست که مردم به این مسئله عادت می‌کنند و برایشان ناباورانه نیست که چرا در شادی‌ها و جشن‌ها مانع‌شان می‌شوند. حکومت و جامعه مانع این است که آزاد و شاد باشی و بخندی و در خیابان برقصی. در همه جای دنیا، جشن‌های ملی در خیابان‌ها با برگزاری کارناوال‌های شادی و خنده به راه می‌افتد، اما در مملکت ما این شادی‌ها ممنوع است.

درست است که نوشیدن الکل در حکومت اسلامی ممنوع و مسئله دیگری است، اما این که خندیدن هم ممنوع باشد و در برخی محل‌ها علناً بنویسند «خندیدن ممنوع» این سئوال را پیش می‌آورد که خندیدن چه ضرری می‌تواند به حکومت وارد سازد؟

مشکل اصلی من با حکومت و جامعه این است که مردم بعد از یک مدت به همه‌چیز تن می‌دهند. به خاطر ترس؛ ترس از رفتن به زندان، شلاق خوردن یا قطع شدن حقوق یا دیگر مزایایشان.

وقتی با مردم صحبت می‌کنی می‌گویند: «شما که بیرون نشسته‌اید خیلی ساده می‌توانید این طور صحبت کنید»، ولی واقعیت این است که اگر تمامی جامعه قیام کند، همه ملت را نمی‌توانند به زندان بیاندازند و محاکمه کنند. باید همه جامعه حقوق شادی و انسانی خود را بطلبد.

جابه‌جایی در مرزهای اجتماعی

شاهرخ مشکین قلم، معتقد است هنر می‌تواند در مرزهای اجتماعی جابه‌جایی ایجاد کند. او تلاش هنرمندان در زمینه‌هایی چون رقص را از جمله تلاشی برای آگاه‌سازی جامعه‌ای می‌داند که در آن یک حکومت استبدادی بیش از سه دهه تلاش کرده است بر اساس نوعی خرافات دینی، شادی و رقص را مغایر با اصالت و اخلاق معرفی کند.

این هنرمند دو سال پیش در گفت و گو با برنامه «پارازیت» در صدای آمریکا در پاسخ به اینکه چرا اینقدر غمگین می‌رقصید گفت: «برای من بر خلاف آنچه در ذهنیت جامعه ایران رقم خورده، رقص تداعی شادی و نشاط نیست، کما اینکه موسیقی سنتی ما غم‌زده است، من به صورت تضادگونه حتی غمگین‌ترین موسیقی گوگوش را انتخاب می‌کنم می‌رقصم. اشعار ما و حتی اشعار عاشقانه ما هم غمگین هستند و من هم با آن‌ها رابطه خوبی دارم زیرا این خود تبعیدی من و فاصله‌ام از ایران باعث می‌شود با توجه به نوستالژی‌هایم، نشاط برایم گاهی نوعی حالت بیهودگی باشد. نشاط و شادی را به طور فردی می‌توانم در مهمانی‌ها داشته باشم ولی واقعیت کار من، برخورد با غمی است که در درون جامعه ایران قرار دارد. من برای این هدف می‌رقصم که زنگاری که از غم بر روح شاد ایرانی قرار گرفته است را پاک کنم. شاید تلاش من در کارهایم این است که برملا کننده این واقعیت تلخ باشم.

جای تعجب دارد که برای شرایط سیاسی ایران جوک ساخته می‌شود و با آن می‌خندند، در حالیکه این راهی است برای مبارزه. خنده و شادی در ایران به نوعی مبارزه تبدیل شده است، اما سرشت و واقعیت همه این حرکات توأم با غم است. زورگویی‌ها و چپاول ‌ها غمی را در جامعه آفریده که می‌شود گفت غم تاریخی و فرهنگی شده است.»

با این حال در کارهای شاهرخ مشکین‌قلم، عشق، جنبه محوری دارد و در برابر مرگ و افسردگی می‌ایستد. او با اشاره به هنر رقص و ممنوعیت آن در جوامعی مانند ایران می‌گوید: «هنر رقص برای من برعکس آنچه در ذهن مردم حک شده الزاماً نشانه‌ای از شادی نیست و حرکاتی‌ است که بازتاب یکسری خواسته‌های جامعه و نیازهای آنهاست. رقص‌های فولکلوریک از نیازهای بشر سرچشمه گرفته‌اند و فقط برای خوشگذرانی و شادی و طرب نیستند. بخشی از آن که متوجه این گفت‌وگو است، با ممنوعیت در ایران روبه‌رو شده است؛ آن‌هم به دلیل ذهنیتی غلط در حکومت اسلامی. یعنی رقص الزاماً گوینده شادی و بیهودگی است.

در کارهای خود من اما کمتر پیش می‌آید کاری انجام دهم که نشانه شادی و طرب باشد. من بیشتر مشکلات و معضلات اجتماعی را در رقصم و رقص‌پردازی‌هایم به جامعه معرفی می‌کنم یا اگر روی اسطوره‌های ادبیات فارسی کار می‌کنم لزوماً اسطوره‌هایی نیستند که دستخوش یک حادثه طربناک باشند. از نظر من ممنوعیتی که در جمهوری اسلامی برای رقص به‌وجود آمده بر دو وجه است. یکی این که هیچ‌گونه برخوردی بین زن و مرد نباشد و تحریک جنسی را سبب نشود. زیرا متأسفانه آنچه در ذهن مردم و دولت گنجانده شده بر این باور است که رقصیدن برای تحریک جنسی اتفاق می‌افتد. در وجه دوم فرار کردن از یک معضل سیاسی است.»

در میان اقوام ایرانی رقص جایگاه ویژه‌ای داشته است، اما در سال‌های اخیر در این جایگاه نیز تغییراتی ایجاد شده است. به نظر شما چه عواملی در طی سال‌های اخیر باعث کم‌رنگ شدن رقص‌های جمعی و فولکلوریک شده است؟
‌

ویدئو: «فریاد»، کاری از

شاهرخ مشکین‌قلم

رقص‌های فولکلوریک ایران مثل رقص کردی که ریتم بسیار شاد و طربناک و تندی دارد پایه و اساسش را با غم نوشته‌اند. بسیاری از رقص‌های دیگر مثل رقص‌های جنوب ایران نیز همین شرایط وجود دارد. اگر در فیلم‌های مستندی که قبل از ایران ساخته شده در صورت رقصنده‌های روستایی که آیین خود را پاس می‌داشتند نشانه‌ای از شادی و طرب دیده نمی‌شود، انگار این حرکات نیاز روزمره‌ای است که دور هم آن را معرفی و مطرح می‌کردند. کم‌رنگ شدن این رقص‌ها در روزگار حکومت اسلامی به دلیل همان برداشت غلط از رقص است که اشاره کردم.

وجود فولکلور برای یک حکومت مستبد خطرناک است، زیرا معرفی یکسری خواسته‌های متفاوت است که ارتباطی با حکومت یکسان‌گر ندارد. فولکلور در زبان‌ها، خواسته‌ها و پوشش‌های مختلف باعث می‌شود حکومت نتواند افراد جامعه را یکپارچه و یکرنگ کند در نتیجه می‌طلبد تا همه را سرکوب و یکرنگ کند. رقص‌های و خواسته‌هایشان را محدود می‌کند و رقص چون به صورت عمده ممنوع است فولکلور محلی نیز خود به خود باید کمرنگ شود.

در ذهن بخشی از جامعه‌ای که متدین و خرافاتی است یا کسانی که در ایران متولد شده و با این افکار بزرگ شده‌اند جا افتاده که رقصیدن گناه است. در نتیجه فولکلور خودش، خود را سرکوب می‌کند. در راستای حکومت مستبد دینی مثل جمهوری اسلامی خود مردم پنجاه درصد امور استبدادی را انجام می‌دهند.

شما معتقدید با هنر رقص، تنها در پی گسترش شادی نیستید. مفاهیم حقوق بشری در هنر شما چه جایگاهی دارند؟ چقدر سعی کردید این مفاهیم را در رقص‌تان گسترش دهید؟

بخش عمده آن در ضمیر ناخودآگاه من اتفاق می‌افتد، زیرا من در ممالکی زندگی می‌کنم که حقوق بشر بیشتر از ایران در آن رعایت می‌شود. پس ناخودآگاه اتفاقی که می‌افتد حرکت آزاد من است. البته من حتی با جوامعی مثل فرانسه و آلمان در نبود حقوق بشر به کفایت مشکل دارم و دائماً با پلیس و حکومت در گیر و دار این موضوع هستم و در حرکات سیاسی و تظاهرات ضد حکومت در این ممالک برگزار و شرکت می‌کنم.

بنابراین زندگی من، غذا خوردن، حرکت و اندیشه من اندیشیدنی است که از قسمتی از حقوق بشر برخوردار است و با آن بزرگ و اخت شده و در حرکت هنری من دیده می شود؛ یعنی آزادی‌خواهی و آزادی‌طلبی. صحبت کردن من حریم و مرزی ندارد، زیرا به گونه‌ای بزرگ شده‌ام که باید حرفم را بزنم. من بزرگ شده مدارس هنری هستم که هنرمند باید نظر خود را اگر صد در صد مخالف استاد باشد بیان کند تا بتواند در بحث و گفت‌وگو به نتیجه برسد. اگر یاد بگیری که همیشه موافق حرف استاد باشی تا نمره بگیری و تربیتت اینگونه باشد که همیشه باید موافق پدر و مادر باشی تا با تربیت و بچه خوب شناخته شوی به دلیل نبود این فضاها و تضادها هیچ پیشرفتی حاصل نخواهد شد. شما می‌توانید شاهد چنین تربیتی در رقص‌های من باشید.

برایم جالب است زمانی که بر اذان موذن‌زاده اردبیلی خود را به دار می‌آویزم، پس از اجرا بیننده‌ای به من می‌گوید: «چقدر حرکات شما عرفانی بود و چقدر رابطه الهی داشتید.» او حتی حاضر نیست واقعیت آنچه خواسته من بوده است را متوجه شود، چشمانش را بسته و آنچه خود خواسته در من دیده است.

در همین زمینه:

پرونده «حق شادی» در گروه جامعه زمانه، زیر نظر سپیده شایان و با مشارکت و همکاری اسماعیل جلیلوند (در گفت‌وگو با ناصر مهاجر، حسن مکارمی، حسن یوسفی اشکوری، مژگان کاهن و بهروز شیدا)، آیدا قجر(در گفت‌وگو با شاهرخ مشکین‌قلم، شهلا شفیق و سعید پیوندی)، بهنام دارایی‌زاده (در گفت‌وگو با جلال ایجادی و مانا نیستانی)، نعیمه دوستدار (در گفت‌وگو با احمد علوی)، حسین نوش‌آذر (مقاله شیللر: «به راه خود بروید، شادمانه، همچون یک قهرمان)، سارا روشن (در گفت‌و گو با محمدرضا نیکفر) و اکبر فلاحیان (ده پرسش اساسی در مورد حقوق بشر) تهیه شده است.

گفت و گوهای حق شادی را می توانید از طریق لینک های زیر بخوانید:

ده پرسش اساسی در مورد حقوق بشر

حقوق بشر و افق دید ما- در گفت‌وگو با محمدرضا نیکفر، نویسنده و پژوهشگر- بخش نخست

حق شادی- در گفت‌وگوبا محمدرضا نیکفر، بخش دوم و پایانی

اندوهباری نظام آموزشی در ایران – گفت‌وگو با سعید پیوندی، جامعه‌شناس و استاد دانشگاه

شیللر: «به راه خود بروید، شادمانه، همچون یک قهرمان»

مرگ‌پرستی حکومت ایران – گفت‌وگو با شهلا شفیق، جامعه‌شناس، پژوهشگر و فعال حقوق زنان

پیوند شادی با محیط زیست سالم – گفت‌وگو با جلال ایجادی، استاد دانشگاه وکارشناس

محیط زیست

شادی در سکوت ممکن نیست- گفت‌وگو با بهروز شیدا، منتقد، نویسنده و پژوهشگر ادبی

حق شادی و زخم‌های تاریخی - در گفت‌وگو با ناصر مهاجر، پژوهشگر تاریخ ایران

سکس، شادی و حقوق بشر- گفت‌وگو با مژگان کاهن، روان‌شناس

حق شادی، حق انتقاد - در گفت‌وگو با مانا نیستانی، کاریکاتوریست ساکن فرانسه

جامعه ایران و زخم‌های روحی - در گفت‌وگو با حسن مکارمی، روانشناس، پژوهشگر و فعال اجتماعی

افسردگی، تورم و بحران اقتصادی - گفت‌وگو با احمد علوی، اقتصاد‌دان و پژوهشگر علوم اجتماعی

رقص، شادی و اعتراض- گفت‌وگو با شاهرخ مشکین‌قلم، رقصنده باله

حق شادی، دین و دینداری- گفت‌وگو با حسن یوسفی اشکوری، پژوهشگر امور دینی و فعال ملی مذهبی

عدم امنیت، بحران و شهروندان افسرده

society — Mon, 28 Jan 2013 08:17:07 +0000

آیدا قجر ـ امنیت در لغت به معنای آزادی، آرامش، فقدان ترس و عدم هجوم دیگران است؛ اما در فرهنگ علوم رفتاری، "ارضای احتیاجات و خواسته‌های شخصی، احساس ارزش شخصی، اطمینان خاطر و اعتماد به نفس" تعریف شده است.

وجود امنیت در یک جامعه باعث ایجاد احساس امنیت میان افراد همان جامعه خواهد شد و افراد در حوزه‌های مختلف اجتماعی، اقتصادی،‌ شغلی،‌ جنسی و روحی ـ روانی به اکنون و آینده مطمئن می‌شوند و آرامش و ثبات خود را در خطر احساس نمی‌کنند.

چندی پیش اسماعیل احمدی‌مقدم فرمانده نیروی انتظامی اعلام کرده بود: "احساس امنیت در کشور بهبود یافته و از ۳۹ به ۵۹ درصد رسیده است"، اما شهروندان در شهرهای مختلف ایران دیدگاهی‌ متفاوت دارند.

عدم امنیت شغلی، جنسی و اجتماعی و سیاسی شرایط را برای شهروندان به شدت پیچیده کرده است. رضا که سی ساله است و در تهران زندگی می‌کند در گفتگو با رادیو زمانه می‌گوید: "من اصلا حس امنیت ندارم چون هر لحظه این امکان را میدهم که در خانه را بزنند و برای بازرسی به داخل بیایند، هر لحظه ممکن است برای فعالیت در فیس بوک دستگیرم کنند."

ابراهیم که نزدیک پنجاه سال سن دارد معتقد است: "سر منشا همه ناامنی‌های مالی و معنوی گردانندگان مملکت هستند که به نظرم عمدی این کار را می‌کنند تا مردم را همیشه نگران نگهدارند."

گسترش حس ناامنی

احمدی‌مقدم در سخنان خود به نقش "رسانه" در اطلاع‌رسانی اشاره کرده و گفته استع: ‌"با توجه به گسترش رسانه‌ها و سرعت انتقال اخبار، فاصله‌های جغرافیایی کوتاه شده و جرمی که در یک حوزه اتفاق می‌افتد،‌ در کوتاه‌ترین زمان ممکن باعث ایجاد نگرانی و احساس ناامنی در حوزه‌های دیگر جغرافیایی می‌شود و این یک امر طبیعی است."

حسین نقوی حسینی، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، سال گذشته در حالی که امنیت را به دو بخش سیاسی و اجتماعی تقسیم کرده بود، گفت: "راه حل نگران نکردن مردم این است که دستگاه‌های ذی‌ربط اخبار حوادث را در اختیار رسانه‌ها قرار ندهند."

وی در حالی "رسانه" را عاملی برای افزایش حس ناامنی در کشور معرفی می‌کند که نقش و وظیفه اصلی رسانه، آگاهی‌بخشی و اطلاع‌رسانی است تا افراد جامعه از آنچه در کشور می‌گذرد مطلع باشند. این اما تنها فرمانده نیروی انتظامی نیست که چنین تعریفی از رسانه دارد. حسین نقوی حسینی، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، سال گذشته در حالی که امنیت را به دو بخش سیاسی و اجتماعی تقسیم کرده بود، گفت: "راه حل نگران نکردن مردم این است که دستگاه‌های ذی‌ربط اخبار حوادث را در اختیار رسانه‌ها قرار ندهند."

کاظم جلالی،‌ سخنگوی امنیت ملی نیز گفته بود:‌ "آستانه تحمل مردم پایین آمده. بنابراین نباید بر طبل ناامنی کوفت. زیرا رسانه‌ای کردن حوادث و ایجاد ناامنی تاثیری در کاهش جرم ندارد." در واقع مسئولانی که وظیفه‌شان ایجاد حس امنیت میان افراد جامعه است بر این باورند که اگر مردم اطلاعی از حوادث نداشته باشند،‌ احساس امنیت در جامعه بالا خواهد رفت.

مقابله عوامل و اوامر جمهوری اسلامی با رسانه‌ها، روزنامه‌نگاران و خبرنگاران یکی از نشانه‌های مبارزه با آگاهی مردم است به طوری که امروز تنها رسانه‌هایی که در اختیار مردم قرار دارد، دولتی و زیر نظر حکومت است.

تا پیش از بازداشت‌های روزنامه‌نگاران در بیست و چهار ساعت گذشته، به گزارش سازمان خبرنگاران بدون مرز،‌ ۲۶ روزنامه‌نگار و ۱۷ وب‌نگار ایرانی در زندان بوده‌اند و خانواده‌های روزنامه‌نگاران داخل و خارج از کشور نیز مورد تهدید و احضارهای مداوم قرار گرفته‌اند، اما از یکشنبه شب در کمتر از ۲۴ ساعت، نیروهای امنیتی به دفاتر روزنامه‌های اعتماد، بهار، شرق و آسمان هجوم برده و ۱۴ روزنامه‌نگار دیگر را بازداشت کردند.

اسامی روزنامه‌نگارانی که در این ۲۴ ساعت بازداشت شدند به این ترتیب است: جواد دلیری، اکبر منتجبی، نسرین تخیری، نرگس جودکی، مطهره شفیعی، پژمان موسوی، سلیمان محمدی، میلاد فدایی‌اصل، امیلی امرایی، ساسان آقایی، پوریا عالمی، صبا آذرپیک، کیوان مهرگان و حسین یاغچی.

امنیت اجتماعی

تدارک سلامت جامعه در مقابل اقدامات خشونت‌آمیز و رفع دغدغه‌های ذهنی شهروندان در کلیت جامعه دربرگیرنده مفهوم امنیت اجتماعی است. اگر مردم نسبت به نظام سیاسی حاکم تعلق خاطر داشته باشند جامعه منسجم خواهد بود، اما اگر بر اساس تمایزات مذهبی، قومی و ارزش‌های حیاتی احساس ناامنی کنند، انسجام و امنیت اجتماعی دچار تهدید خواهد شد.

تبعیض‌های جنسیتی، قومی، مذهبی و بازداشت‌ها و سرکوب‌های عقیدتی، به معنای تهدید آزادی‌های فردی و هویتی است. آمار بالای خشونت خانوادگی، خصوصاً علیه کودکان و زنان و عدم رسیدگی مسئولان با توجه به قوانین تبعیض‌آمیز، به اطمینان زنان و مادران نسبت به قوانین حاکم بر کشور خدشه وارد کرده و آنها را دچار بی‌اعتمادی کرده است.

شاهین که جوانی بیست و هفت ساله است، در خصوص حس امنیت اجتماعی می‌گوید: "من علاقه زیادی به زدن کراوات دارم، اما هر لحظه در خیابان منتظر شنیدن یک متلک از مردم هستم یا به خاطر بستن مچ‌بند سبز که هنوز بر دست دارم وقتی از کنار بسیجی‌ها رد می‌شوم حتماً مورد خطاب آنها قرار می‌گیرم."

امنیت اجتماعی بر نرخ آسیب‌های اجتماعی، میزان وقوع جرایم،‌ نرخ آشفتگی اجتماعی و مقابله با جرایم و بزهکاری استوار است. دغدغه‌هایی که باعث به وجود آمدن نارضایتی میان مردم می‌شود را نیز می‌توان در چند عنوان خلاصه کرد: خشونت خانوادگی، فقر، هویت‌خواهی، تبعیض،‌ فحشا، و نابرابری جنسیتی.

تبعیض‌های جنسیتی، قومی، مذهبی و بازداشت‌ها و سرکوب‌های عقیدتی، به معنای تهدید آزادی‌های فردی و هویتی است. آمار بالای خشونت خانوادگی، خصوصاً علیه کودکان و زنان و عدم رسیدگی مسئولان با توجه به قوانین تبعیض‌آمیز، به اطمینان زنان و مادران نسبت به قوانین حاکم بر کشور خدشه وارد کرده و آنها را دچار بی‌اعتمادی کرده است.

اگر زنی که خشونت علیه وی اتفاق افتاده برای رسیدگی به قاضی دادگاه مراجعه کند، نیاز به شاهد، مدارک پزشکی و دلایل محکمه‌پسند خواهد داشت؛ در حالی که برای مثال می‌توان فرانسه را نام برد که تنها یک تلفن برای بازداشت شخص خاطی توسط پلیس کافی است.

میزان بالای فقر با توجه به تحریم‌ها و نابرابری طبقاتی در سطح کشور، بی‌کاری، اعتیاد و بی‌خانمانی رو به افزایش نمادهای دیگری از نارضایتی مردم علیه سیاست‌های جمهوری اسلامی است.

امنیت اقتصادی

میثم که هم کارمند محسوب می‌شود و هم مدت‌ها فعالیت در زمینه تجارت را تجربه کرده است در گفت‌وگو با رادیو زمانه می‌گوید: "ایران دیگر جای سرمایه‌گذاری نیست، هیچ حساب و کتابی ندارد، به راحتی و با یک سخنرانی از طرف مسئولان حکومتی نرخ ارز بالا و پایین می‌شود یا در بازار بورس تاثیر می‌گذارد. حتی به اسم ایران هم در کشورهای دیگر نمی‌توانی مانند سابق سرمایه‌گذاری کنی. هیچ امنیت مالی‌ای وجود ندارد."

زمانی که مردم یک جامعه با توجه به اطمینان به ثبات شرایط اقتصادی، در امور جامعه مشارکت داشته باشند و ثبات سیاسی هم وجود داشته باشد و نظام حقوقی سالم از آن پشتیبانی کند، امنیت اقتصادی در کشور ایجاد خواهد شد.

آزادی از هر نوع ترس، شک و ابهام در اجرایی شدن تعهدات و مطالبات مردم و در عین حال حصول اطمینان از برخورداری از ثمره فعالیت‌هایی که در زمینه تولید ثروت، ‌توزیع و مصرف آن صورت می‌گیرد، یعنی "امنیت اقتصادی".

رابرت ماندل تعریفی همگون اما متفاوت از امنیت اقتصادی دارد: ‌"میزان حفظ و ارتقای شیوه زندگی مردم یک جامعه از طریق تامین کالا و خدمات و هم از مجرای عملکرد داخل و هم حضور در بازارهای بین‌المللی."

براساس تعاریف بالا، امنیت اجتماعی وابسته به سه عامل است: اجتماعی (مشارکت مردم)، سیاسی (سیاستگذاری صحیح اقتصادی و ثبات سیاسی) و‌ حقوقی (نظام حقوقی سالم).

زمانی که مردم یک جامعه با توجه به اطمینان به ثبات شرایط اقتصادی، در امور جامعه مشارکت داشته باشند و ثبات سیاسی هم وجود داشته باشد و نظام حقوقی سالم از آن پشتیبانی کند، امنیت اقتصادی در کشور ایجاد خواهد شد.

با توجه به شرایط اقتصادی حاکم بر کشور چه از نظر داخلی با سیاستگذاری‌های مورد انتقادی چون هدفمندی یارانه‌ها و چه از نظر خارجی با وجود تحریم‌های بین‌المللی، نمی‌توان شاهد وجود امنیت اقتصادی بود.

نبود امنیت اقتصادی از سوی دیگر باعث ترس در سرمایه‌گذاری می‌شود. سرمایه‌گذار به دلیل عدم وجود ثبات سیاسی و اجتماعی رغبتی به هزینه‌ کردن نداشته و از سوی دیگر امنیتی پیرامون سرمایه‌گذاری نمی‌بیند.

عدم وجود امنیت اقصادی نه تنها شرایط سیاسی و سرمایه‌گذاری را به خطر می‌اندازد، بلکه باعث ایجاد عدم امنیت شغلی برای افراد جامعه نیز می‌شود.

امنیت شغلی

امنیت شغلی برای زن و مرد متفاوت است. مهدی کارمند سی و هفت ساله یک شرکت دولتی است که عدم امنیت شغلی‌اش را اینگونه توصیف می‌کند: "هر لحظه اخراج یا از دست دادن کار به خاطر عدم امنیت شغلی و اقتصادی در انتظارت هست. به سادگی و به بهانه‌های مختلف از کار بی‌کار شده و خانه‌نشین می‌شوی."

آمار بالای بی‌کاری در سطح کشور بیانگر آن است که روش استخدام‌های نیمه‌وقت یا قراردادی هم راه حل مناسبی برای برطرف کردن این معضل نیست و نمی‌توان با روش‌های اینچنین معضلات جامعه و جوانان را برطرف کرد. از سوی دیگر اخراج کارگران یا کارمندان از محل کار، حقوق‌های پرداخت نشده، بدهکاری‌های دولت به اداره‌های بیمه،‌ بی‌کاری‌های اجباری سیاسی که برای استادان دانشگاه‌ها یا باقی کارمندان پیش می‌آید به طور طبیعی باعث گسترش حس ناامنی شغلی در کشور می‌شود.

لیلا که هفت سال سابقه کار در بانک دولتی را دارد نه تنها سخنان مهدی را تائید می‌کند، بلکه معتقد است محیط کار و ناامنی شغلی برای زنان چند برابر است زیرا "ممکن است از سوی کارفرما با پیشنهاد برقراری رابطه مواجه شوی که در صورت پاسخ رد دادن باید انتظار اخراج یا جا به جایی داشته باشی. هر از گاهی صحبت از کم کردن ساعت‌های کاری می‌شود تا همیشه در ترس از دست دادن شغل و منبع تامین هزینه‌هایت بمانی. شاید نوعی تهدید باشد برای انجام کار بهتر، اما روش بسیار مسخره‌ای است که همیشه کارمند را در نگرانی قرار دهی."

امنیت شغلی به معنای عدم وجود ترس یا نگرانی پیرامون شغل آینده یا فعلی است؛ به طوری که افراد از مزایای شغل و بازنشستگی مطمئن باشند.

با این حال امروز شاهد افزایش استخدام‌های نیمه‌وقت یا قراردادی هستیم که در آن افراد از مزایایی چون بازنشستگی یا بیمه برخوردار نیستند و برای نیفتادن به ورطه بی‌کاری مجبور به قبول آن هستند.

آمار بالای بی‌کاری در سطح کشور بیانگر آن است که روش استخدام‌های نیمه‌وقت یا قراردادی هم راه حل مناسبی برای برطرف کردن این معضل نیست و نمی‌توان با روش‌های اینچنین معضلات جامعه و جوانان را برطرف کرد. از سوی دیگر اخراج کارگران یا کارمندان از محل کار، حقوق‌های پرداخت نشده، بدهکاری‌های دولت به اداره‌های بیمه،‌ بی‌کاری‌های اجباری سیاسی که برای استادان دانشگاه‌ها یا باقی کارمندان پیش می‌آید به طور طبیعی باعث گسترش حس ناامنی شغلی در کشور می‌شود.

امنیت جنسی

زمانی که جامعه‌ای دچار تبعیض جنسیتی،‌ مردسالاری و محدودیت‌های جنسی باشد، افراد جامعه نسبت به جنس دیگر دچار عدم شناخت و از طرفی نسبت به روابط جنسی دچار کمبود می‌شوند و به همین دلیل در خیابان‌ یا مکان‌های عمومی و خصوصی جنس دیگر را مورد آزار قرار می‌دهند.

در تحقیقات میدانی انجام شده در سال‌های پیش، بسیاری از زنان از حضور در خیابان‌های خلوت،‌ پیاده‌روهای باریک یا عبور از پل عابرپیاده هراس دارند و وقتی خیابان یا مکانی عمومی جمعیت بالاتری را در برگیرد حس امنیت در آنها بیشتر می‌شود.

در ایران به دلیل باورها و رفتارهای مردسالاری اذیت و آزار نسبت به زنان بیشتر شده است. شاید بتوان گفت اکثریت دختران یا زنان در جامعه ایران مورد تعرض جنسی کلامی یا لمسی قرار گرفته‌اند و این نکته را در زندگی خود تجربه کرده‌اند.

مریم که به تازگی دوره فوق لیسانس را تمام کرده معتقد است: "در ایران نمی‌توانی به راحتی در خیابان عبور و مرور داشته باشی. حتماً به خاطر پوشش از سوی مردانی که مورد توجهشان قرار گرفته‌ای مورد خطاب قرار می‌گیری؛ آنهم به شکلی که اعضای بدنت را نام می‌برند و حرف‌های جنسی می‌زنند. به نظر من این نوعی خشونت و محدودیت آزادی من است. آزادی‌ای که نه فقط از طرف حکومت جمهوری اسلامی سلب می‌شود، بلکه مردمش هم با نگاه و کلامشان آن را از من دریغ می‌کنند."

از دید روانشناسان این تعرض‌ها خشونت و نوعی از تجاوز محسوب می‌شود. می‌توان گفت حس عدم امنیت جنسی میان زنان به مراتب از مردان بیشتر است و بستگی به محیط نیز دارد. به طور مثال در تحقیقات میدانی انجام شده در سال‌های پیش، بسیاری از زنان از حضور در خیابان‌های خلوت،‌ پیاده‌روهای باریک یا عبور از پل عابرپیاده هراس دارند و وقتی خیابان یا مکانی عمومی جمعیت بالاتری را در برگیرد حس امنیت در آنها بیشتر می‌شود.

امنیت جنسی تنها به تعرض کلامی و جسمی منتهی نمی‌شود. بسیاری از زنان از نظر جنسی مورد خشونت قرار می‌گیرند، اما به دلایل مختلفی مانند آبروداری یا قوانین مردسالار نمی‌توانند معترض باشند.

تجاوزهای فردی یا گروهی،‌ قتل،‌ اسیدپاشی،‌ ضرب و شتم و بسیاری اتفاق‌های دیگر که تنها درباره شماری از آنها در اخبار اطلاعاتی کسب می‌کنیم جایی برای وجود احساس امنیت در فرد باقی نمی‌گذارد.

امنیت روحی و روانی

نبود امنیت در یک جامعه منتهی به نبود آرامش روحی و روانی در افراد می‌شود. وزارت بهداشت جمهوری اسلامی در آخرین تحقیقات خود اعلام کرد ۲۰ درصد کودکان ایران دچار آشفتگی و اختلال روانی هستند. مهدی تهران‌دوست رئیس انجمن روانپزشکی کودک و نوجوان معتقد است:‌ "۱۵ تا ۲۵ درصد افراد زیر ۱۸ سال در ایران دچار مشکلات روانی هستند."

وزارت بهداشت جمهوری اسلامی در آخرین تحقیقات خود اعلام کرد ۲۰ درصد کودکان ایران دچار آشفتگی و اختلال روانی هستند. مهدی تهران‌دوست رئیس انجمن روانپزشکی کودک و نوجوان معتقد است:‌ "۱۵ تا ۲۵ درصد افراد زیر ۱۸ سال در ایران دچار مشکلات روانی هستند."

البته با توجه به عدم انتشار آمار واقعی در ایران بسیاری از کارشناسان رقم حقیقی را متفاوت با آمار اعلام شده می‌دانند.‌ محمد باقر لاریجانی نیز چندی پیش اعلام کرد: "در برخی مناطق کشور، ۵۰ درصد کودکان دچار غمگینی و ناامیدی و ۳۷ درصد آنها دچار اضطراب و نگرانی هستند."

با توجه به آمار بالای فقر و خشونت علیه کودکان می‌توان نتیجه گرفت درصدی از نگرانی یا ناامیدی کودکان به دلیل فقر خانواده یا تنبیهاتی است که خانواده‌ها علیه کودکان ابراز می‌کنند.

بیشترین درصد آماری که از سوی سازمان‌ها ارائه می‌شود بستگی به میزان مراجعه خانواده‌ها به همراه کودکانشان به مراکز درمانی است و در نتیجه آمار صحیحی از آنچه در سطح جامعه و در استان‌ها،‌ شهرها و شهرستان‌ها اتفاق می‌افتد در دسترس نیست.

درصد بالای مشکلات روحی و روانی مختص به کودکان نیست. بی‌کاری به عنوان یکی از عوامل اصلی افسردگی و مشکلات روحی جوانان مطرح شده و در زنان، تبعیض‌های ناشی از حکومت و جامعه باعث ایجاد افسردگی یا اضطراب می‌شود. در نتیجه معضلات جامعه باعث شده تا حس امنیت روحی و روانی به خطر بیافتد.

امنیت، مسائل شخصی و شورای عالی امنیت ملی

تعریف سنتی از امنیت ملی به مفهوم مطالعه تهدید، استفاده و کنترل نیروی نظامی و توجه به عواقب و بررسی راه‌های برخورد با جنگ در سطح داخلی و بین‌المللی است، اما در مفهوم جدید؛ چالش‌های ناشی از جهانی شدن،‌ بین‌المللی شدن مسائلی چون ایدز، مواد مخدر، محیط زیست، فحشا و ... تعریف شده است.

با توجه به وسعتی که برای تعریف مدرن در نظر گرفته شده می‌توان انتظار داشت این شورا در تمام امور نقش کنترل‌کننده را داشته باشد. اگر سیاست‌‌های کاربردی برای رفع مشکلات در نظر گرفته می‌شد می‌توانستیم جامعه‌ای دموکرات و آزاد را شاهد باشیم اما با توجه به سابقه رفتارها و تصمیمات می‌توان تنها یک نتیجه گرفت.

با توجه به کنترل شدید سیاسی و اجتماعی بر اعضای جامعه،‌ سازمان‌ها و مراکز دولتی و خصوصی و همچنین حوزه‌های شخصی افراد اعم از خانه، کامپیوتر،‌ تماس‌های تلفنی و حتی عقاید و افکار و نظرات آنها و تلاش حکومت بر جلوگیری از آگاهی در سطح عموم می‌توان به این نتیجه رسید که جمهوری اسلامی بدون در نظر داشتن راه‌کارهای اساسی برای رفع مشکلات تنها در صدد کنترل افراد برای حفظ قدرت است.

مبنای ادعاهای مسئولان که در بالا ذکر شد هیچ سند رسمی یا پژوهشی نیست؛ بلکه ادعایی است بر پایه‌ی رفع سوءظن از انتقادهای حاکم بر رفتارهای دولت و حکومت.

مرگ‌پرستی حکومت ایران

society — Wed, 16 Jan 2013 13:37:33 +0000

در گفت‌وگو با شهلا شفیق، جامعه‌شناس، پژوهشگر و فعال حقوق زنان

آیدا قجر

آیدا قجر - در ایران، شمار برنامه‌های مذهبی و عزاداری‌های سراسری از جشن‌های ملی بیشتر است. در چنین شرایطی، نسبت و نقش «شادی» و «عزاداری» در فرهنگ امروز ایران چیست؟ چرا زن‌ها حضور پررنگی در مجالس عزاداری دارند؟ مسئله «مرگ‌اندیشی» یا تقدس بخشیدن به مرگ در ایران از کجا آمده و بر چه مبنایی استوار است؟ نقش حکومت در ریشه‌ای کردن مذهب و باورهای مرگ و شهادت چیست؟ حکومت و فرهنگ مردسالار در تبدیل شادی به عزا و محرومیت زنان چه نقشی ایفا می‌کند؟

در این زمینه با شهلا شفیق، جامعه‌شناس، پژوهشگر و فعال حقوق زنان در فرانسه گفت‌وگویی کرده‌ایم. این گفت‌وگو بخشی از مجموعه‌ گفت‌وگوهایی است که رادیو زمانه تحت عنوان "حق شادی" تدارک دیده است.

گفت‌وگو با شهلا شفیق را با تدوین و اجرای فنی سارا روشن می‌توانید از طریق فایل صوتی زیر گوش کنید:

نسبت و نقش «شادی» و «عزاداری» را در فرهنگ امروز ایران چگونه می‌بینید؟

شهلا شفیق - جمهوری اسلامی مقولات «شهادت‌طلبی» و «انتظار» را برای تبدیل مذهب به یک ایدئولوژی حکومتی به خدمت گرفته است و فرهنگ عزاداری که به‌طور وسیع تبلیغ و ترویج می‌شود از این مفاهیم بهره بسیار برده است.

شهلا شفیق: ایدئولوژی جمهوری اسلامی هم در خدمت پدرسالاری است، هم آن را تقویت می‌کند و هم از آن بهره می‌گیرد. برای آنکه نظم ولایت فقیه برقرار باشد و همه تابع امر رهبر قرار گیرند حکومت نیاز به سلسله مراتب پدرسالاری دارد. اینگونه در خانواده، سروری با مرد است، در جامعه ولایت با فقیه است. زنان تابع مردانند و خلاصه همه افراد تابع امر ولی.

اگر به گفتار حزب‌اللهی بنگریم، متوجه ارتباط فرهنگ عزاداری با دو مقوله پایه‌ای که ذکر کردم می‌شویم: امت (ملت) باید خود را در راه ایدئولوژی حاکم فدا کند و در‌‌ همان حال منتظر یک ناجی هم باشد. آن‌ها که شهید جمهوری اسلامی هستند، سربازان امام زمانند و مرگشان، راه آمدن او را هموار می‌کند؛ پس فرخنده است. حجله‌های شهیدان مفاهیم عزا و عروسی را در هم می‌آمیزد و به عزاداری رنگ شادی می‌زند.

از‌‌ همان ابتدای حکومت جمهوری اسلامی، در متن جنگ ایران و عراق، حاکمان مفاهیم متناقضی مثل تبریک و تسلیت را همزمان مطرح کردند؛ به طور مثال خانواده‌های شهدا باید هم عزاداری می‌کردند و هم این عزاداری باید به جشن تبدیل می‌شد. از ترکیب شادی و شهادت، معجون عجیبی به وجود آمد که در خدمت ترویج فرهنگ مرگ‌پرستی قرار گرفت.

با توجه به این مفاهیم و تناقض‌های آنها وقتی به مراسم‌ مذهبی نگاه می‌کنیم، متوجه حضور پررنگ زنان در آن‌ها می شویم. چرا زن‌ها با برگزاری این مجالس و شرکت‌ در آنها پذیرای این مفاهیم هستند؟

نمی‌دانم آیا می‌توان چنین برداشتی داشت یا خیر؟ مراسم عزاداری در ایران با مفاهیم سیاسی گره خورده، به نمایش تبدیل شده و از مفاهیم اصلی خود دور شده است. مردان هم در این مراسم نقش زیادی مثل زنجیر زدن و بر سینه کوفتن دارند که البته وقتی این حرکات با آهنگ‌های جدید مخلوط می‌شود، کنسرت تحیرانگیزی تشکیل می‌دهند.

شاید بتوان گفت نوع بسیج کردن زن‌ها متفاوت است. حکومت به دلیل نقشی که برای زنان به عنوان ناقل مفاهیم ایدئولوژیک قائل است، نمایش متفاوتی را برای آنان در نظر می‌گیرد. به حزب‌اللهی‌ها در زمینه شرکت زنان تاکید می‌کنند، زیرا معتقدند که زنان به دلیل مادر بودن بهتر می‌توانند فرهنگ شهادت و انتظار را منتقل کنند. البته در این میان باید به پوشش زنان هم اشاره کرد: چادر، حجاب و رنگ سیاه مجموعه‌ای از مفاهیم نمایشی از فرهنگ شهادت را منتقل می‌کند و از آن بسیار بهره گرفته می‌شود. این همه اصرار برای سیاهپوش کردن زنان در چنین متنی معنا می‌دهد.

جدا از فرهنگ عزاداری و مراسم مذهبی، مسئله «مرگ‌اندیشی» یا تقدس بخشیدن به مرگ در ایران از کجا آمده و بر چه مبنایی استوار است؟

حاکمان برای رواج فرهنگ مرگ‌اندیشی از ایدئولوژیک کردن مفاهیم صوفیانه سود می‌برند؛ مفاهیمی که در فرهنگ ما گسترده‌اند.

شهلا شفیق: وقتی با تحمیل حجاب و شدت دادن به سرکوب، برای حذف زن‌ها از فضای عمومی تلاش می‌شود، چنین حذفی تحرک و نشاط را در حیات اجتماعی کاهش می‌دهد. طبیعتا جوانی هم که در تقسیم شادی با زنی که دوست دارد آزاد نیست از حق انتخاب شادی محروم است؛ و البته اگر صحنه‌های کنترل خیابانی جوان‌ها و حجم نگرانی‌های پدر و مادر‌ها را برای مهمانی رفتن بچه‌هایشان در نظر بگیریم، آنوقت متوجه می‌شویم که مردم در چه فضای ناشاد اجتماعی زیست می‌کنند.

برای مثال وقتی شخصی می‌میرد از اصطلاحی نظیر «از قید حیات آزاد شد» استفاده می‌کنیم. گویی زندگی باری است سنگین و قیدی است بر دست و پا. گویی انسان به حیات بالا‌تر تعلق دارد و «آن دنیا» مهم‌تر است. اصطلاحات بسیاری داریم که زندگی را به زندان و قفس مانند می‌کنند. همین مفهوم اما وقتی ایدئولوژیک می‌شود به این شکل به کار می‌رود که «اگر جان خود را برای حکومت بدهید به بهشت می‌روید»؛ و دیدیم که جوانان را با کلید بهشت در گردن، راهی جبهه‌های جنگ کردند.

از سوی دیگر، برای رواج فرهنگ مرگ‌اندیشی و مرگ‌پرستی، زندگی این جهان تحقیر می‌شود؛ یعنی هرگونه شادی که در زندگی این جهان است نوعی ابتذال به حساب می‌آید. انگار خندیدن، رقصیدن، شادمانی و جشن به نوعی چسبیدن به این دنیاست و فدا کردن آن دنیای دیگر.

در مقابله با این فرهنگ و سیاست، شاهدیم که در ایران، شادی، به نوعی اعتراض هم تبدیل شده است و همه سعی می‌کنند نشان دهند به تبلیغات حاکمان وقعی نمی‌نهند و حق خود را شادی و شاد بودن می‌خواهند.

این مبارزه غیر مستقیم توسط مردم برای گرفتن حق شادی به چه شکل است؟

رواج بی‌اندازه جوک و لطیفه‌ها در ایران مثال شعری شده که می‌گوید «کارم از گریه گذشته ست از آن می‌خندم». واقعیت این است که بسیاری از لطیفه‌هایی که با ایمیل و اس‌ام اس دهان به دهان می‌چرخد به شکل دردناکی وضعیت موجود را مورد تمسخر قرار می‌دهند و در‌‌ همان حال مخالفت‌ها را بیان می‌کنند.

نوشته‌ای خواندم که از این وضعیت متناقض سخن می‌گفت. نویسنده می‌پرسید که آیا خوشحالی‌های ما واقعی است؟ آورده بود که مثلاً آمنه می‌خواهد فردی که به صورتش اسید پاشیده قصاص شود . بعد تغییر عقیده می‌دهد و این قرار لغو می‌شود و ما شاد می‌شویم. به فرودگاه می‌رویم و می‌بینیم ممنوع الخروج نیستیم و شاد می‌شویم. در پارتی کسی مزاحم‌مان نمی‌شود و خوشحال می‌شویم یا در رستوران کمی ودکا با نوشیدنی‌مان مخلوط می‌شود و خوشحال می‌شویم. فیلترشکن جدید خوشحال‌مان می‌کند. شایع شده است فلانی بازداشت شده است و زمانی که پیدا می‌شود خوشحال می‌شویم. نوشته می‌خواست بگوید که از بس آزادی‌های ما را گرفته‌اند کمترین مفری را شادی تلقی می‌کنیم.

فکر نمی‌کنم بتوان مردم را برای آنکه به هر چیزی می‌خندند سرزنش کرد. خنده در فضای تنگ پنجره‌ای برای نفس کشیدن می‌گشاید. این هم هست که وقتی شادی را از مردم بگیری، آن‌ها خود به هر وسیله و امکان به شادی نقب می‌زنند. در ایران جلوه‌های این خلاقیت را در لطیفه‌سازی‌ها می‌بینیم و جوان‌ها در هر فرصتی برای به‌دست آوردن حق شادی‌شان مقاومت می‌کنند. این خلاف تصویر بیرونی مردمی است که انگار همیشه مشغول عزاداری‌اند.

وصف حال این پدیده‌ها آن شعر حاقظ است که می‌گوید «اگر غم لشکر اندازد که خون عاشقان ریزد/ من و ساقی به هم سازیم و بنیادش براندازیم» و یا «بر سر آنم که گر ز دست بر آید/ دست به کاری زنم که غصه سر آید».

خنده در فضای تنگ پنجره‌ای برای نفس کشیدن می‌گشاید. این هم هست که وقتی شادی را از مردم بگیری، آن‌ها خود به هر وسیله و امکان به شادی نقب می‌زنند. در ایران جلوه‌های این خلاقیت را در لطیفه‌سازی‌ها می‌بینیم و جوان‌ها در هر فرصتی برای به‌دست آوردن حق شادی‌شان مقاومت می‌کنند. این خلاف تصویر بیرونی مردمی است که انگار همیشه مشغول عزاداری‌اند.

اینگونه شعر‌ها البته در نقطه مقابل آن نوع تفکر درویشی است که این جهان را هیچ می‌پندارد. شعر خیام اما راهی خلاف اینگونه درویشی می‌رود و بانگ برمی‌آورد که ما انسانی هستیم متعلق به این جهان و شادی و غم‌هایمان از همین جهان است.

نتیجه آنکه ما با مجموعه‌ای پیچیده‌ای روبه‌رو هستیم که نمی‌توانیم بگوییم که جامعه ما به لحاظ شادی در یک موقعیت ثابت است. همانطور که نمی‌توانیم ادعا کنیم که در یک جامعه غربی همه شاد هستند، اما می‌توانیم بر یک نکته تاکید کنیم: آنجا که آزادی هست، حق انتخاب شادی هست و شاد زیستن با آزاد زیستن رابطه دیالکتیکی دارد. همچنان که نبود آزادی بر ناشادی می‌افزاید.

در جامعه ایران شاهدیم که مردم برای حق شادی مقاومت می‌کنند، اما ادامه چنین وضعیتی در طولانی‌مدت آسیب‌های اجتماعی بسیاری ایجاد خواهد کرد. شاهد گستردگی افسردگی و غم و پرخاشجویی و خشونت هم هستیم.

شما به نقش حکومت اشاره دارید که سعی در ریشه‌ای کردن مذهب و باورهای مرگ و شهادت دارد. جامعه ما نه فقط مذهبی، بلکه سنتی نیز هست. به نظر شما سنت چقدر در گسترش این فرهنگ نقش دارد؟

حاکمان سنت‌هایی که وجود داشته است را به ایدئولوژی حکومتی تبدیل کرده‌اند. سنت‌ها متنوع هستند و نمی‌توان همه آن‌ها را به یکسان ارزشگذاری کرد. باید دید هریک این سنت‌ها چه محتوایی دارند و چه می‌پرورانند. به طور مثال در سنت ایرانی جشن و شادی فراوان داریم. پس نمی‌توان در رواج فرهنگ مرگ‌پرستی همه سنت‌ها را مقصر دانست.

در واقع حاکمان بخشی از سنت‌ها را برگزیده و تقویت کرده‌اند که در خدمت ایدئولوژی و اهداف خودشان بوده است. اسلام‌گرایان حاکم از‌‌ همان ابتدای به قدرت رسیدن نوعی از انسانی که مد نظرشان بود را تبلیغ کرده‌اند؛ انسانی که فرهنگ شهادت و انتظار را دارا باشد. امروز هم می‌گویند «نشاط در غصه و گریه است». به تازگی مطلبی خواندم که مدعی شده بود «شادی غربی غم‌افزاست»؛ یعنی اصولاً نباید شاد بود و هرگونه شادی مبتذل است، اما برعکس، آنچه حکومت تبلیغ می‌کند (یعنی فرهنگ عزاداری و مر گ‌پرستی) صفا و شادی روح را در برخواهد داشت.

شادی با بینش و نوع نگاه به انسان در ارتباط است. ادگار مورن، متفکر فرانسوی که در رابطه با مرگ تحقیق کرده بر این نکته تاکید می‌کند که که رابطه انسان‌ها با مرگ نشان‌دهنده نوع رابطه آن‌ها با زندگی است. بدین‌سان، مراسم عزاداری هم نشان دهنده نوع رابطه با زندگی است.

هر سنتی که زندگی و حقوق انسان را تحدید کند و به بند بکشد در جهت تخریب زندگی است و به نیروهای مرگ‌اندیش پا می‌دهد. توجه کنیم که مفهوم شادی پیچیده است و صرفاً به محیط اجتماعی رجوع نمی‌دهد. در جوامعی هم که به طور نسبی دمکراسی و آزادی وجود دارد نمی‌توان گفت که همه انسان‌ها شاد هستند. شادی دارای یک وجه درونی هم هست. تفاوت در این است که در اینجا آدم‌ها آزادند تا لحظات شاد خود را انتخاب کنند و بسازند، اما در ایران حق انتخاب شادی وجود ندارد. از سوی دیگر نبود آزادی بر غم‌ها و سرخوردگی‌ها می‌افزاید. از این نبود آزادی، نوعی ناکامی و سرخوردگی به وجود می‌آید که غم و غصه را بیشتر می‌کند، زیرا آزادی و شادی در پیوند با یکدیگر هستند. به همین دلیل گسترش خودکشی پیش می‌آید که البته در زنان به دلایل مشخصی این اتفاق بیشتر رخ می‌دهد.

چه دلایلی باعث رشد خودکشی و افسردگی در زنان می‌شود؟

نگاه حاکم به زنان که آزادی آنان و اختیارشان بر بدن خویش را عامل گناه و فساد تلقی می‌کند و قوانینی که این نگاه را تبلور می‌دهند و برای زنان حقوقی برابر قائل نیستند به فشار‌ها و خشونت‌های جنسیتی دامن می‌زند و زنان را در معرض افسردگی قرار می‌دهد.

خودسوزی به نوعی نمایش درد و رنج بی‌پایانی است که آین زنان متحمل می‌شوند. در زبان فارسی اصطلاحی هست که زن‌ها بیشتر به کار می‌برند: «می‌سوزم و می‌سازم». آنگاه که زنی دست به خودسوزی می‌زند، این کلام، گویی بدل می‌شود به «می‌سوزم اما دیگر نمی‌سازم». یعنی خود را می‌سوزانم تا شعله‌های آتش جهنمی را که بر من می‌گذرد نشان دهم.

به‌علاوه زنان در رده اولین قربانیان فقر و بی‌سوادی هستند. در این متن خطر خودکشی برای زنان بیشتر است. یکی از واقعیت‌های هشداردهنده در این زمینه گسترش غم‌انگیز خودسوزی در برخی از مناطق است که تحقیقات گویای آمار بیشتر زنانی است که اقدام به این کار می‌کنند. نتیجه پژوهش‌ها نشان می‌دهد که مجموعه عواملی همچون محرومیت و فقر و نگاه اطرافیان در قضاوت رفتار زنان و همچنین فشار‌ها و محدویت‌ها آن‌ها را به این اقدام سوق می‌دهد.

خودسوزی به نوعی نمایش درد و رنج بی‌پایانی است که آین زنان متحمل می‌شوند. در زبان فارسی اصطلاحی هست که زن‌ها بیشتر به کار می‌برند: «می‌سوزم و می‌سازم». آنگاه که زنی دست به خودسوزی می‌زند، این کلام، گویی بدل می‌شود به «می‌سوزم اما دیگر نمی‌سازم». یعنی خود را می‌سوزانم تا شعله‌های آتش جهنمی را که بر من می‌گذرد نشان دهم.

فراموش نکنیم که فشار‌ها و محدودیت‌های جنسیتی از دلایل اصلی خودسوزی زنان است. اجبار حجاب نماد مجموعه‌ای از این سنت‌هاست. در شهرهای بزرگ زنان از حاشیه بیشتری برای آزادی پوشش و رفتار برخوردارند، اما در شهرستان‌ها همین آزادی‌های حداقلی برای انتخاب حجاب یا رنگ را نیز ندارند. حجاب فقط یک تکه پارچه نیست، بلکه با خودش انواع تحمیل‌ها را می‌آورد؛ چطور راه بروید، چطور بخندید، چطور و با چه کسانی صحبت کنید. در نتیجه فشار کنترل اجتماعی بر زنان بیشتر است و تحرک و نشاطشان کمتر.

در شرایطی که از آن سخن رفت طبعاً زن‌ها بیشتر در معرض افسردگی هستند، اما این مسئله بیانگر آن نیست که مرد‌ها لزوماً از وضعیت موجود بهره می‌برند. وقتی با تحمیل حجاب و شدت دادن به سرکوب برای حذف زن‌ها از فضای عمومی تلاش می‌شود چنین حذفی تحرک و نشاط را در حیات اجتماعی کاهش می‌دهد. طبیعتا جوانی هم که در تقسیم شادی با زنی که دوست دارد آزاد نیست از حق انتخاب شادی محروم است؛ و البته اگر صحنه‌های کنترل خیابانی جوان‌ها و حجم نگرانی‌های پدر و مادر‌ها را برای مهمانی رفتن بچه‌هایشان در نظر بگیریم و آنوقت متوجه می‌شویم که مردم در چه فضای ناشاد اجتماعی زیست می‌کنند.

با توجه به اینکه جامعه ما مردسالار است، به نظر شما نظام و فرهنگ مردسالاری نیز نقشی در تبدیل شادی به عزا و محرومیت زنان ایفا می‌کند؟

مسلماً اینطور است. در واقع خانواده پدرسالار با سیستم استبدادی در رابطه است و این دو همدیگر را کامل می‌کنند.

هرگز نمی‌توانیم مرگ را نفی کنیم یا عزا را انکار کنیم، اما اگر در کشوری، عزاداری و گریستن برای مردگان به فرهنگ تبدیل شود، زندگی را مورد حمله قرار می‌دهد. این چیزی است که در ایران شاهد آن هستیم. ابزارسازی ازمفاهیم مرگ و عزا بر ضد زندگی و خلاقیت است. ناگزیریم این روابط را مورد بازنگری دهیم تا جانبدار زندگی باشیم.

.

ایدئولوژی جمهوری اسلامی هم در خدمت پدرسالاری است، هم آن را تقویت می‌کند و هم از آن بهره می‌گیرد. برای آنکه نظم ولایت فقیه برقرار باشد و همه تابع امر رهبر قرار گیرند حکومت نیاز به سلسله مراتب پدرسالاری دارد. اینگونه در خانواده، سروری با مرد است، در جامعه ولایت با فقیه است. زنان تابع مردانند و همه افراد تابع امر ولی.

در این مجموعه، اگرچه مردان بر زنان سروری دارند ولی شهروندان چه زنان و چه مردان به عنوان شهروند حق حیات ندارند و تابع ولی هستند. در چنین شرایطی چنان که سخن رفت حذف آزادی به تحدید حق انتخاب می‌انجامد و این خود حق انتخاب شادی از شهروندان می‌گیرد.

به عنوان یک فعال اجتماعی برای دوری از فرهنگ عزاداری و گسترش شادی چه باید کرد؟

زنده بودن آدمی در گرو خلاقیت و آزادگی است. به عبارت دیگر، رابطه ما با مرگ از رابطه ما با زندگی تاثیر می‌گیرد. برای من مرگ بخشی از زندگی است. عزا یک مفهوم جدی است. وقتی مرگ، عزیزی را از ما می‌رباید به عزا می‌نشینیم؛ وقتی عشقی از دست می‌رود به عزا می‌نشینیم، اما مهم این است که با این از دست دادن‌ها چطور رفتار می‌کنیم و اینکه سمت گیری‌مان به سوی مرگ است یا زندگی.

هرگز نمی‌توانیم مرگ را نفی کنیم یا عزا را انکار کنیم، اما اگر در کشوری، عزاداری و گریستن برای مردگان به فرهنگ تبدیل شود، زندگی را مورد حمله قرار می‌دهد. این چیزی است که در ایران شاهد آن هستیم. ابزارسازی از مفاهیم مرگ و عزا بر ضد زندگی و خلاقیت است. ناگزیریم این روابط را مورد بازنگری دهیم تا جانبدار زندگی باشیم.

در همین زمینه:

گفت و گوهای حق شادی را می توانید از طریق لینک های زیر بخوانید:

ده پرسش اساسی در مورد حقوق بشر

حقوق بشر و افق دید ما- در گفت‌وگو با محمدرضا نیکفر، نویسنده و پژوهشگر- بخش نخست

حق شادی- در گفت‌وگوبا محمدرضا نیکفر، بخش دوم و پایانی

اندوهباری نظام آموزشی در ایران – گفت‌وگو با سعید پیوندی، جامعه‌شناس و استاد دانشگاه

شیللر: «به راه خود بروید، شادمانه، همچون یک قهرمان»

مرگ‌پرستی حکومت ایران – گفت‌وگو با شهلا شفیق، جامعه‌شناس، پژوهشگر و فعال حقوق زنان

پیوند شادی با محیط زیست سالم – گفت‌وگو با جلال ایجادی، استاد دانشگاه وکارشناس

محیط زیست

شادی در سکوت ممکن نیست- گفت‌وگو با بهروز شیدا، منتقد، نویسنده و پژوهشگر ادبی

حق شادی و زخم‌های تاریخی - در گفت‌وگو با ناصر مهاجر، پژوهشگر تاریخ ایران

سکس، شادی و حقوق بشر- گفت‌وگو با مژگان کاهن، روان‌شناس

حق شادی، حق انتقاد - در گفت‌وگو با مانا نیستانی، کاریکاتوریست ساکن فرانسه

جامعه ایران و زخم‌های روحی - در گفت‌وگو با حسن مکارمی، روانشناس، پژوهشگر و فعال اجتماعی

افسردگی، تورم و بحران اقتصادی - گفت‌وگو با احمد علوی، اقتصاد‌دان و پژوهشگر علوم اجتماعی

رقص، شادی و اعتراض- گفت‌وگو با شاهرخ مشکین‌قلم، رقصنده باله

حق شادی، دین و دینداری- گفت‌وگو با حسن یوسفی اشکوری، پژوهشگر امور دینی و فعال ملی مذهبی

اندوهباری نظام آموزشی در ایران

society — Fri, 11 Jan 2013 13:21:15 +0000

در گفت‌وگو با سعید پیوندی، جامعه‌شناس، پژوهشگر و استاد دانشگاه لورن در فرانسه

آیدا قجر - جایگاه حق شادی، شاد بودن و شاد کردن دیگران در جامعه ایران کجاست؟ در این میان نظام آموزشی ایران چه نقش و سهمی در شادی یا افسردگی جامعه ایران دارد؟

در این زمینه با سعید پیوندی، جامعه‌شناس، پژوهشگر و استاد دانشگاه لورن در فرانسه گفت‌وگویی کرده‌ایم. این گفت‌وگو بخشی از مجموعه‌ گفت‌وگوهایی است که رادیو زمانه تحت عنوان "حق شادی" تدارک دیده است.

گفت‌وگو با سعید پیوندی را با تدوین و اجرای فنی سارا روشن می‌توانید از طریق فایل صوتی زیر گوش کنید:

"شادی" به عنوان یک حق در جامعه مطرح است، اما تصمیم‌ها و سیاست‌های نظام آموزشی در ایران، نشانگر تلاش برای دور کردن افراد جامعه از چنین حقی است. به طور مثال در چندماه اخیر با اخبار مختلفی پیرامون حذف رقص و آواز از مهد کودک‌ها مواجه شدیم. آیا این تصمیم نقشی در آینده کودکان دارد؟

سعید پیوندی: رقص یا موسیقی از قدیمی‌ترین رشته‌های آموزشی در ایران و دنیاست و اهدافی زیبایی‌شناسانه و شناخت‌شناسانه را دنبال می‌کند.

موسیقی فقط وجه هنری و ذوقی ندارد و کمک می‌کند به بهتر فکر کردن، آموختن و ساختن ذهن پیچیده دانش‌آموزان. از همین‌رو نظام‌های آموزشی متعارف در دنیا چنین فعالیت‌هایی را از سنین پایین در برنامه آموزشی خود قرار می‌دهند.

تاکنون مهدکودک‌ها در ایران زیر مجموعه آموزش و پرورش نبودند و بیشتر توسط بخش‌ خصوصی اداره می‌شدند. به همین دلیل هم تنها دوره‌ آموزشی به شمار می‌آمد که فعالیت‌هایی هنری این چنینی را در برنامه خود داشت. این تصمیم وزارت آموزش و پرورش نه تنها به معنای محروم کردن نوجوانان از یک عرصه آموزشی و فرهنگی است که به شکوفایی آنها کمک می‌کرد، بلکه در روحیه و فرهنگ آن‌ها به عنوان نسل فردای جامعه تاثیر خواهد داشت. رقص و موسیقی به بچه های کوچک کمک می‌کند تا با میل و اشتیاق بیشتر وارد دنیای آموزش رسمی و درس و یادگیری‌های پایه‌ای بشوند و حذف این برنامه‌ها بدون تردید فضای غمگین و بدون نشاطی را ایجاد می‌کند که در روحیه حساس آنها تاثیر منفی بر جای می‌گذارد.

سعید پیوندی: نظام آموزش ایران در افسرده کردن جوانان و ایجاد بدبینی و یاس در آنها و پرورش شخصیت‌های دو و چندگانه که با صورتک (ماسک) زندگی می‌کنند نقش مرکزی دارد. خانواده‌ها می‌توانند بخشی از این تجربه منفی را جبران کنند، اما مشکل، دوگانگی و تضادهایی است که میان فرهنگ مدرسه و اگر و مگرها و ممنوعیت‌های آن با فرهنگ خانواده به وجود می‌آید.

همزمان این تصمیم در حقیقت دریچه کوچکی را که برای ارتباط سازواره با دنیای هنر از طریق موسیقی و رقص وجود داشت، مسدود می‌کند؛ دریچه‌ای که به بچه‌ها اجازه می‌داد ارتباط شادتری با دنیا یا فضای آموزشی برقرار کنند. به این ترتیب، جامعه‌ای که تاکنون هم بسیار افسرده و غمگین بوده است باز هم بسته‌تر و تاریک‌تر می‌شود.

به نظر شما چه طرز تفکری باعث چنین تصمیم‌گیری‌هایی می‌شود؟

همان تفکری در کشور ما که کتاب‌های درسی را نوشته و برنامه‌های درسی ایران را تعریف کرده است؛ تفکری که دست بالا را در حوزه فرهنگی و آموزشی و رسانه‌ای ایران داراست، دشمن بخشی از هنر به معنای مدرن و امروزی آن از جمله رقص و موسیقی است. حکومت اسلامی معتقد است چنین فعالیت‌هایی بچه‌ها را از مذهب دور می‌کنند.

همین تفکر است که روند یادگیری و فرهنگ‌پذیری عبوس را از بالا به گونه‌ای آمرانه به نسل جوان ما تحمیل می‌کند. اگر در سطح نظام آموزشی به پرسش شما بپردازیم، می‌توانیم از وجود پارادایمی سخن بگوییم که به دنبال تربیت انسان با یک الگوی مذهبی از پیش تعیین شده است. در حالیکه آموزش مدرن باید از نیازها و واقعیت‌های زندگی افراد و جامعه حرکت کند و به میل و خواست آنها هم توجه کند.

چه برنامه‌هایی در نظام آموزشی ایران با هدف تفریح و ایجاد فضای شاد برای دانش‌آموزان در حین تحصیل وجود دارد؟

نظام آموزشی ما در مقایسه با نظام‌های آموزشی دنیا، از لحاظ محتوای کتاب‌های درسی، یکی از غمگین‌ترین و غیر شادترین نظام‌های دنیاست و شاید کمتر نظام آموزشی دیگری تا این اندازه عبوس و تهی از شادی باشد. این نظام توسط کسانی طراحی شده یا اداره می شود که شاید هیچگاه نه شادی و نشاط جوانی را تجربه کرده‌اند و نه آن را می‌شناسند. شادی برای بسیاری از انها حکم گناه را دارد و افسردگی و غم و گریه بخشی از معنویت عبوس و هویت آنهاست.

نظام آموزشی ما در مقایسه با نظام‌های آموزشی دنیا، از لحاظ محتوای کتاب‌های درسی، یکی از غمگین‌ترین و غیر شادترین نظام‌های دنیاست و شاید کمتر نظام آموزشی دیگری تا این اندازه عبوس و تهی از شادی باشد. این نظام توسط کسانی طراحی شده یا اداره می شود که شاید هیچگاه نه شادی و نشاط جوانی را تجربه کرده‌اند و نه آن را می‌شناسند.

در مدارس ایران به طور متوسط ۱۶۰ مراسم "غیر درسی" طی یکسال برگزار می‌شود که به‌ندرت می‌توان در میان آنها مراسمی با محتوای شاد پیدا کرد. محتوای بخش بزرگی از آنها مسائل جدی، غم، اندوه، مراسم مربوط به شهدا و امامان یا سالگرد حوادث سیاسی است.

برای مثال مراسمی به عنوان جشن در مدارس برگزار می‌شود مانند جشن تکلیف دختران ۹ ساله که ارتباطی با یک مراسم شاد ندارد؛ به این معنا که در این جشن قرآن خوانده می‌شود، برای بچه‌ها سخنرانی و وعظ می‌کنند و به آنها می‌گویند: "شما دیگر بالغ شده‌اید و باید حجاب رعایت کنید و عبادات مذهبی را به جا آورید"؛ یعنی باز هم محتوای آنچه به عنوان جشن برگزار می‌شود، مذهبی و به دور از شادی است و در آن صحبت از گناه و ممنوعیت و محدودیت به میان می‌آید.

شما تحقیقات گسترده‌ای در کتاب‌های درسی انجام داده‌اید. آیا محتوای دروس با سن دانش‌آموزان هماهنگ هست؟

دانش‌آموزان از سنین پایین با مفاهیمی در کتاب‌های درسی آشنا می‌شوند که متناسب با شرایط، فهم و سن کودک نیست. برای مثال می‌توان به طرح زودهنگام مفاهیمی مانند شهادت، دشمن خارجی و داخلی، حج، ایثار، امر به معروف و یا پرهیزکاری اشاره کرد.

وجود این مسائل جدی و ناهمساز با سن و روحیه بچه‌ها سبب شده است فضای آموزشی ما با گفتمان غمگین و تهی از شادی و بسیار جدی پر شود. می‌توان گفت نظام آموزشی ما دشمنی آشکار و پنهان با شادی کودکی و کودکانه دارد. این در همه جای فعالیت‌های آموزشی و کتاب‌های درسی قابل مشاهده است. به نظر من دست‌اندرکاران این نظام با روانشناسی کودکان و نیازهای روحی آنها بیگانه هستند. فشارهایی که امروز به محیط‌های آموزشی در سطح دبستان، راهنمایی و دبیرستان وارد می‌شود بیانگر آن است که با وجود تمام انتقادات ما شاهد تغییر روند آموزشی نیستیم، بلکه فشارها در حال تشدید هستند.

چندی پیش یکی از خبرگزاری‌ها اعلام کرد یک شرکت تولید لوازم‌التحریر به جای تصویر قهرمانان خیالی مانند اسپایدر من، بت من و .. بر لوازم التحریر دانش‌آموزان از عکس‌ها و تصاویری از شهدا و "قهرمانان واقعی" استفاده خواهد کرد. از نظر شما این اقدام در ادامه چه مسیری قرار دارد؟

مسئولان حکومت ایران فکر می‌کنند هر چیزی که خارج از حوزه فکری و فرهنگی آن‌ها در سطح جامعه در اختیار جوانان باشد، باعث "انحراف" آنان خواهد شد.

مسئولان ما نمی‌خواهند بپذیرند افراد مختلف جامعه، می‌توانند حوزه خصوصی در زندگی داشته باشند و بنا به میل و سلیقه خود زندگی کنند و حق انتخاب داشته باشند. آنها می‌خواهند در همه عرصه‌های زندگی افراد حضور داشته باشند تا هیچ چیزی خارج از الگوی فکری آنها در ذهن و فرهنگ جوان‌ها شکل نگیرد.

به همین دلیل تلاش می‌کنند تمام دریچه‌ها، فضاها و راه‌هایی را که جوانان برای رابطه با دنیای امروز، برای تنفس هوای تازه و نگاهی بازتر و سنجش‌گرانه دارند، مسدود کنند. این بخشی از تفکری است که می‌خواهد جامعه را به گونه‌ای همه‌جانبه مهندسی کند و از بروز رفتارهای "کجروانه" جلوگیری به عمل آورد.

از دید مسئولان چیزهایی که نسل جوان را از فضای تبلیغاتی و ایدئولوژیک برنامه‌های آموزشی، دور کند نامطلوب تلقی می‌شود و بخشی از "تهاجم فرهنگی" از سوی "دشمن". آنها بر این باورند که اینگونه تبلیغات و فعالیت‌ها ممکن است پایه‌های ایمان جوانان را سست کند. در نتیجه تمام آنچه را در تعاریف آنها نمی‌گنجد و خارج از محدوده قدرت و فرهنگ شان باشد کنترل می‌کنند و یا به آن نگاهی منفی دارند و برای توصیف آن هم از واژه‌هایی استفاده می‌کنند مانند تهاجم فرهنگی و یا جنگ نرم.

چه اقدام دیگری در همین زمینه اتفاق افتاده و تاثیر آن بر زندگی جوانان چطور بوده است؟

مسئولان آموزشی و فرهنگی تلاش می‌کنند نوعی هنر و فرهنگ دینی همسو با نظام ارزشی حاکم به وجود آورند و این فرهنگ جایگزین، پیش از هر چیز همان ماموریت تربیت دینی و سیاسی جوانان را دنبال می کند. برای مثال تلاش می‌شود موسیقی با مضمون سیاسی یا انقلابی را جایگزین موسیقی مورد پسند جوانان کنند تا هم موسیقی و هم شست‌‌وشوی مغزی مذهبی و سیاسی باشد.

مسئولان ما نمی‌خواهند بپذیرند افراد مختلف جامعه، می‌توانند حوزه خصوصی در زندگی داشته باشند و بنا به میل و سلیقه خود زندگی کنند و حق انتخاب داشته باشند. آنها می‌خواهند در همه عرصه‌های زندگی افراد حضور داشته باشند تا هیچ چیزی خارج از الگوی فکری آنها در ذهن و فرهنگ جوان‌ها شکل نگیرد.

البته طبیعی است که جوان‌ها همانطور که در گذشته مشخص شده است راه فرار از محدودیت‌ها را پیدا می‌کنند، اما نباید فراموش کرد که برای فرار از ممنوعیت ها و فرهنگ تحمیلی جوانان بهای روانی و اجتماعی خیلی سنگینی می‌پردازند.

زندگی جوانان امروز با دلسردی، افسردگی، عدم شادی و انواع فشارها، محرومیت‌ها و ممنوعیت‌ها همراه است و این زندگی فقط انسان‌هایی را به بار می‌آورد که با تنش زندگی کرده‌اند، خود در جنگ هستند، گاه به اشکال گوناگون اسکیزوفرنی دچار هستند، عقده و مسائل حل نشده بسیار دارند و ریاکاری و دورویی به بخشی از هویت آنها تبدیل شده است.

چنین جامعه‌ای با بیماری‌ها و دردهای پرشمار به یک زیرزمین یا دخمه بزرگ رفتارهای نامتعارف و آسیب‌شناسانه تبدیل می‌شود؛ دخمه‌ای که در آن وجدان‌های ناآرام، مسموم و هویت‌های بحران‌دار، شخصیت‌های ناراضی یا شورشی ،سرخورده، تحقیر شده در کنار همدیگر همزیستی می‌کنند.

اگر فضای تحصیلی دانش‌آموزان ایران را بسته و محدود بدانیم، چه فضاهایی در خارج از مدرسه برای شاد بودن آنها وجود دارد؟

فضاهایی که جوان‌ها بتوانند از طریق آن از فضای بسته آموزشی فرار کنند، بسیار محدود است. شما به کشورهای دیگر نگاه کنید. حتی در کشورهای تونس و مراکش، جوانان امکان تفریح و شادی جمعی خارج مدرسه دارند. آنها می‌توانند آزادانه در فضاهای اجتماعی با هم‌سن‌های خود گرد هم آیند، برقصند، موسیقی گوش بدهند، تفریح کنند یا در قهوه‌خانه‌ای دور هم بگویند و بخندند.

زندگی جوانان امروز با دلسردی، افسردگی، عدم شادی و انواع فشارها، محرومیت‌ها و ممنوعیت‌ها همراه است و این زندگی فقط انسان‌هایی را به بار می‌آورد که با تنش زندگی کرده‌اند، خود در جنگ هستند، گاه به اشکال گوناگون اسکیزوفرنی دچار هستند، عقده و مسائل حل نشده بسیار دارند و ریاکاری و دورویی به بخشی از هویت آنها تبدیل شده است.

ما در این کشورها فرهنگ خاص جوانان را داریم که توسط رسانه‌ها و فضاهای عمومی خاص یا نهادهای رسمی به رسمیت شناخته می‌شود. هر روز بر تعداد رسانه‌هایی که بیشتر به فرهنگ جوانان و گرایش‌های فرهنگی خاص آنها از جمله در موسیقی، سینما و یا زمینه‌های دیگر می‌پردازند افزوده می‌شود. دولت و نهادهای رسمی در این کشورها از طریق فشار و سرکوب و یا تحمیل سعی در دخالت در امور جوانان نمی‌کنند.

در کشور ایران امکان فضاهای عمومی برای جوانان بسته شده است؛ رسانه‌های مستقلی که نماینده فرهنگ جوانان باشند وجود ندارند و تنها جایی که جوان‌ها می‌توانند واقعی و آزاد کنار هم باشند مدرسه است که آن هم با سیاست‌های سختگیرانه جدید هر روز بسته‌تر و تنگ‌تر می‌شود.

خانواده تا چه اندازه می‌تواند در زدودن تاثیر غم و افسردگی نظام آموزشی موثر باشد؟

خانواده‌های ما نیز در حقیقت به نوعی تحت تاثیر مجموعه سیاست و سمت‌گیری‌های کلی حکومت هستند. با وجود نقش مثبتی که خانواده در بسیاری موارد در کم اثر کردن فرهنگ غمگین و بسته نظام آموزشی دارد، اما در عمل مدرسه و دانشگاه بخش مهمی از زندگی نوجوان و جوان را پر می‌کنند.

زمانی دانشگاه و دبیرستان یک گروه کوچک از دانش‌آموزان را شامل می‌شد. در نتیجه نقش نظام آموزشی تا این اندازه مهم نبود، اما اکنون یک جوان ایرانی به طور متوسط حدود ۱۵ سال از زندگی اولیه خود را در نظام آموزشی به سر می‌برد. این بخش خاکستری زندگی جوانان است.

اگر به خاطرات و نوشته‌های جوانان و صحبت‌هایشان مراجعه کنیم، غیر از تجربه‌هایی که خود بچه‌ها از طریق خلاقیت و پویایی درونی خودشان از طریق شبکه‌های غیر رسمی داخل و خارج از مدرسه برای خود ساخته‌اند کمتر می‌توان خاطراتی شاد در درون مدرسه و فعالیت‌های آموزشی پیدا کرد.

نظام آموزش ایران در افسرده کردن جوانان و ایجاد بدبینی و یاس در آنها و پرورش شخصیت‌های دو و چندگانه که با صورتک (ماسک) زندگی می‌کنند نقش مرکزی دارد. خانواده‌ها می‌توانند بخشی از این تجربه منفی را جبران کنند، اما مشکل دوگانگی و تضادهایی است که میان فرهنگ مدرسه و اگر و مگرها و ممنوعیت‌های آن با فرهنگ خانواده به وجود می‌آید. شکاف میان این فرهنگ در عمل رفتارهای ریاکارانه و دورویی و شخصیت‌های دوگانه را رشد می‌دهد. بخشی از تنش‌های درونی آشکار و پنهان بی‌پایانی که بچه‌های ایرانی از خردسالی با آن زندگی می‌کنند از همین شکاف فرهنگی تاثیر می‌پذیرد.

براساس آمار موجود، میزان افسردگی در جامعه و خصوصاً بین جوان‌ها بالا رفته است. این جوان‌ها همان‌هایی هستند که در طول حکومت جمهوری اسلامی درس خوانده‌اند و آموزش دیده‌اند. فکر می‌کنید چه میزان از عصبیت و افسردگی آنها به دلیل آموزش دوره تحصیل‌شان و همچنین مسائلی چون بیکاری و مشکلات اقتصادی و اجتماعی است؟

افسردگی جوانان هم به فضای آموزشی ما و هم به وضعیت زندگی جوانان در کل جامعه مربوط می‌شود. آموزش، جامعه و در بسیاری موارد خانواده‌ها جوانان را در برابر تناقض‌ها و بن‌بست‌های پرشماری قرار می‌دهند. نسل جدید ما در فضایی پر از بحران و تضاد و تنش روندهای جامعه‌پذیری را زندگی می‌کند.

نظام آموزشی ایران ماشین عظیم تخریب روحی و روانی جوانان ایران است که از طریق دروس، برنامه‌های اجباری کسالت‌آور و مجموعه‌ای از قواعد و مقررات خشک و محدودکننده‌اش یک جهنم واقعی برای جوانان ایرانی ساخته است.

من نقش آموزش را در این مسئله اساسی می‌دانم. نظام آموزشی ایران ماشین عظیم تخریب روحی و روانی جوانان ایران است که از طریق دروس، برنامه‌های اجباری کسالت‌آور و مجموعه‌ای از قواعد و مقررات خشک و محدودکننده‌اش یک جهنم واقعی برای جوانان ایرانی ساخته است.

نظام آموزشی ما به جای آن فضا و فرصتی برای درک راه آینده و دورنمای زندگی و جامعه فردا باشد، جوانان را مجبور به زندگی در گذشته می‌کند. همه جای دنیا یکی از رسالت‌های نظام آموزشی آماده‌سازی بچه‌ها برای زندگی در جامعه آینده و تحولات آینده است، اما کتاب‌های درسی و گفتمان نظام آموزشی ما به کلی در گذشته زندگی می‌کنند.

من در سال ۱۳۸۷ پژوهشی روی صد کتاب درسی از دبستان تا سال آخر دبیرستان داشتم که نشان می‌دهد دو سوم شخصیت‌هایی که در کتاب‌های درسی ازشان نام برده‌ می‌شوند مربوط به گذشته‌های بسیار دور هستند. به همین دلیل فضای کتاب‌های درسی برای بچه‌ها مطلوب و پاسخگوی نیازهای امروزی آنان نیست.

کتاب‌های درسی، فضای مدرسه، درس هایی که بچه‌ها می‌خوانند به اندازه‌ای قدیمی، ضد مدرن و غمگین است که به طور حیرت‌آوری با فضای امروزی جوانان ما بیگانگی دارد. به طور مثال در یکی از درس ها برای انجام ندادن کار "حرام" یا گناه از طریق رابطه با جنس مخالف، کتاب درسی به جوانان پیشنهاد می‌دهد به مسجد بروند و دعا کنند یا در کارهای بسیج مشارکت داشته باشند. این شیوه برخورد با مسائل جوانان که ارتباطی با روانشناسی و نیازهای آنها ندارد زمینه‌ساز افسردگی، نومیدی و سرخوردگی‌هایی است که هویت و سلامت روانی نسل جدید را تهدید می‌کند.

در تحقیقاتی که در کتاب‌های درسی داشتید، آیا از عناصر شادی بخش مانند رنگ استفاده می‌شود؟

در یک کار مقایسه‌ای میان کتاب‌های دهه شصت و کتاب‌های دوره‌های اخیر می‌توان گفت که از عنصر رنگ برای شاد کردن متون و تصاویر بیشتر استفاده می‌شود، اما مشکل این است که فضای عمومی غمگین یا موضوعات غیر جذاب، کهنه و تبلیغاتی وجود رنگ‌ها را تا حدودی بی اثر می‌کند.

دغدغه اصلی نظام آموزشی ایران ایجاد حس شادی یا آموزش شاد زندگی کردن و یا یادگیری توام با شادی نیست. هدف اصلی نظام تربیت جوانانی است با هویت بسته و عبوس مذهبی که در آن جوانان نباید شادی کردن و لذت بردن از زندگی و تجربه‌های خود را یاد بگیرند.

وقتی در بسیاری از درس‌های کتاب‌های مهم مانند فارسی در مورد مرگ، زندگی شخصیت‌هایی که شهید شده‌اند، مفهوم شهادت، مفاهیم مذهبی پیچیده مثل حج، امر به معروف و غیره صحبت می‌شود جای کمی برای مطالب جذاب و شادی‌آور باقی می‌ماند.

تجدید نظرهایی که در کتاب‌های درسی و دانشگاهی می‌شود و افزایش فشارها بیانگر نظامی است که تا پیش از این هم اصلاً نظامی شاد و شادی‌آور نبوده و در تلاش است تا شادی را هم محدودتر کند.

دغدغه اصلی نظام آموزشی ایران ایجاد حس شادی یا آموزش شاد زندگی کردن و یا یادگیری توام با شادی نیست. هدف اصلی نظام تربیت جوانانی است با هویت بسته و عبوس مذهبی که در آن جوانان نباید شادی کردن و لذت بردن از زندگی و تجربه‌های خود را یاد بگیرند. کتاب‌های درسی اگر هم تلاشی برای شادی بچه‌ها صورت می‌گیرد ازجمله با استفاده از رنگ‌ها و تصاویر بسیار حاشیه‌ای و یا رعایت ارزش‌های فرهنگ دولتی است که در آن و همانطور که مسئولان هم گفته‌اند اصل بر گریه و افسردگی ذاتی است. زیرا گریه نماد حکومت و فرهنگ حکومتی است.

مسئله‌ دیگری که در مورد بازنگری کتاب‌های درسی مطرح شده، تفکیک جنسیتی دروس در مدارس است. چه دلیلی باعث این تفکیک می‌شود؟ به نقش زنان و مردان هم که در کتاب‌های درسی نگاه می‌کنیم به الگوهای سنتی می‌رسیم. به طور مثال مادران به غذا پختن مشغول هستند و پدران در خارج از خانه کار می‌کنند.

میان امروزی زندگی کردن جامعه ایران توسط دختران و پسران، حتی در سنتی‌ترین اقشار با آنچه در کتاب‌های آموزشی آمده شکاف محسوسی وجود دارد.

این دروس در صدد هستند تا ارزش‌ها را از درون چهره‌های اصلی و قهرمانان کتاب‌ها به دانش‌آموزان منتقل کنند؛ به طوری که ارتباطی میان زنان امروز جامعه ایران با بسیاری از زنان سنتی و یا نیمه مدرن کتاب‌ها وجود ندارد. در مقایسه با واقعیت زنان در جامعه امروز زن در کتاب‌های درسی تصویری رو به قهقرا دارد و این نوعی تلاش برای مدرن نشدن جامعه ایران است.

بحث تفکیک جنسیتی کتاب‌های درسی در همین راستا طرح می‌شود و هدف آن حفظ نظام ارزشی و رفتاری است که مورد پذیرش نسل جوان نیست. چندی پیش تحقیقی در ایران پیرامون نظر دانش‌آموزان مدارس ابتدایی درباره کتاب‌های درسی انجام شد که در آن مهم‌ترین جواب بچه‌ها این بود که مطالب درسی کهنه و غیر جذاب هستند و به درد زندگی امروزی نمی‌خورند. این داوری کودک ده ساله ایرانی درباره کتاب‌های درسی است، اما مسئولان به جای آنکه این پیام معنا دار را دریافت کنند با تفکیک جنسیتی بر این شکاف دامن می‌زنند.

تمام دغدغه کتاب‌های درسی ایجاد دنیای محدود و بسته برای دانش‌آموز است و زندانی کردن او در نظام ارزشی حکومتی که در آن از فردیت شهروندان و شخصیت با توانایی داوری و وجدان مستقل خبری نیست. در این دنیای بسته، دانش‌آموز نه اجازه گسترش خویشتن خودمختار را دارد و نه اجازه دسترسی به پنجره‌ای برای دیدن فرهنگ‌ها و تجربیات دیگر. در نتیجه این فضا برای دانش‌آموزان خفقان‌آور و غیر قابل تحمل است.

البته این بحث در شرایطی مطرح می شود که فضای های آموزشی به جز در برخی روستاهای کوچک تفکیک جنسیتی شده است. در تصاویر کتاب‌های درسی هم اختلاط جنسیتی بین افراد نامحرم وجود ندارد و یا زن بدون حجاب حتی در درون خانه نمی‌بینید. در واقع می‌خواهند زنان و مردان را برای نقش‌هایی اجتماعی و خانوادگی جنسیتی که خود می‌خواهند و تعریف کرده‌اند آماده کنند.

برخی از چهره های روحانی مانند آیت‌الله سبحانی هم سعی می‌کنند برای شتاب بخشیدن به این سیاست‌ها همه مشکلات جامعه حتی تورم و بیکاری را هم نتیجه اختلاط جنسیتی یا روابط زن و مرد در جامعه بدانند. به نظر من در ذهنیت و فرهنگ بسیاری از مسئولان جدا کردن فضاهای زنانه و مردانه حتی در کتاب های درسی یک راه حل برای تحمیل فرهنگ دینی و مبارزه با آن چیزی است که آنها فرهنگ بی بند و باری می‌نامند. آنها سعی می‌کنند جامعه را به همین سمت هدایت کنند؛ جامعه‌ای که دختران فقط در رشته‌هایی تحصیل کنند که نیمه دوم زنانه جامعه به آن نیاز دارد. برای رسیدن به این هدف باید زنان را محدود کنند تا نظام بتواند اقتدار مردانه خود را تثبیت کند. اقتدار مردانه در فرهنگ رسمی بخشی از اقتدار حکومت و جامعه دینی است. به ویژه آنکه با وجود همه محدویت‌ها زنان ایران در دو دهه گذشته به گونه‌ای شگفت‌آور در حوزه‌های آموزشی، علمی و فرهنگی و یا اقتصادی پیشرفت کرده‌اند و سبب تضعیف جدی نظم مردانه شده‌اند.

این تصمیم‌ها، گرایشی بسیار خطرناک و منفی در نظام آموزشی است که ما را بیش از گذشته به سوی دور شدن از واقعیت‌های دنیای امروز هل می‌دهند. نام این گرایش را می‌توان گذشته‌گرایی و دفاع از سنت در برابر مدرنیته گذاشت. گفتمان آموزشی ایران به جنگ دنیای امروز می‌رود.

در سال جدید تحصیلی شاهد حضور مبلغان دینی در مهدکودک‌ها و مقطع ابتدایی بودیم. حضور روحانیون در این مقاطع تحصیلی چه تاثیری بر کودکان خواهد داشت؟

تاثیر اصلی این اقدام در سطوح پایین آموزشی، بسته تر شدن فضاهای موجود است. ذهنیت، تفکر، فرهنگ و نوع نگاه روحانیون با دنیای کودکان و جوانان متفاوت است. بسیاری از آنها شاید هیچگاه جوانی و شادی دنیای جوانی را تجربه نکرده‌اند.

ذهنیت آنها از مجموعه ای از تضادهای خطی میان حلال و حرام، گناه و ثواب شکل گرفته است. در نتیجه حضور آنان در مدارس به عمیق‌تر شدن شکاف میان آموزش و جوانان منجر می‌شود. این حضور باعث می‌شود دانش‌آموزان از فضای مدرسه بیشتر فاصله بگیرند و درس را تنها برای گرفتن مدرک، بخوانند و گاه تا حد تنفر از مدرسه پیش بروند.

امروز خود روحانیون هم از واکنش‌های منفی، تنفر و دلزدگی جوانان نسبت به مذهب و حاکمیت دینی صحبت می‌کنند. چندی پیش ویدئویی از سخنرانی یک روحانی در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد مبنی بر اینکه چطور بچه‌ها با بزرگتر شدن حتی از سلام کردن به روحانیونی که به مدارس می‌روند خودداری می‌کنند.

رفتن روحانیون به مدارس شاید آخرین قطره‌ای است که ممکن است کاسه لبریز آن‌ها را سر ریز کند و جوانان را به سوی انزجار باز هم بیشتر از جامعه مذهبی سوق دهد.

دانش‌آموزان ایرانی در طول تحصیل همیشه با واژه‌های دانش‌آموز خوب یا دانش‌آموز بد مواجه هستند. در نظام آموزشی و کتاب‌های درسی معیار انتخاب خوب و بد میان دانش‌آموزان چیست؟

دانش آموز الگو، دانش‌آموزی است که نسلش منقرض شده است؛ دانش‌آموز متعبد، پرهیزکار، باورمند به حکومت و نظام ارزشی آن که به راحتی همه چیز را قبول می‌کند، در نتیجه کنجکاو و پرسشگر نیست.

دانش آموز الگو، دانش‌آموزی است که نسلش منقرض شده است؛ دانش‌آموز متعبد، پرهیزکار، باورمند به حکومت و نظام ارزشی آن که به راحتی همه چیز را قبول می‌کند، در نتیجه کنجکاو و پرسشگر نیست. درس‌های گوناگونی در کتاب‌های درسی پیرامون لزوم اطاعت، هدایت رهبری، دنباله‌روی و فرمانبری از رهبران دینی و سیاسی وجود دارند. در این درس‌ها به دانش‌آموزان گفته می‌شود که نظام سیاسی و فرهنگی و حکومت جمهوری اسلامی نماینده امر قدسی است و مخالفت با آن گناه و امر ضد الهی.

درس‌های گوناگونی در کتاب‌های درسی پیرامون لزوم اطاعت، هدایت رهبری، دنباله‌روی و فرمانبری از رهبران دینی و سیاسی وجود دارند. در این درس‌ها به دانش‌آموزان گفته می‌شود که نظام سیاسی و فرهنگی و حکومت جمهوری اسلامی نماینده امر قدسی است و مخالفت با آن گناه و امر ضد الهی. گفتمان آموزشی از دانش‌آموزان می‌خواهد عبادات و اعمال مذهبی را انجام دهد و خود را وقف جامعه اسلامی و حکومت کنند. این گفتمان فضای خصوصی و خودمختاری فرد را به رسمیت نمی‌شناسد. این دانش‌آموز الگوی کتاب‌های درسی در دنیای واقعی کمتر وجود دارد. در نتیجه خوب و بد کتاب‌های درسی برای دانش‌آموزان قابل درک نیست و آنها نه می‌توانند به این مطالب معنای شخصی بدهند و نه با آنها رابطه برقرار کنند.

تمام دغدغه کتاب‌های درسی ایجاد دنیای محدود و بسته برای دانش‌آموز است و زندانی کردن او در نظام ارزشی حکومتی که در آن از فردیت شهروندان و شخصیتی با توانایی داوری و وجدان مستقل خبری نیست. در این دنیای بسته، دانش‌آموز نه اجازه گسترش خویشتن خودمختار را دارد و نه اجازه دسترسی به پنجره‌ای برای دیدن فرهنگ‌ها و تجربیات دیگر. در نتیجه این فضا برای دانش‌آموزان خفقان‌آور و غیر قابل تحمل است.

در این فضا به دانش‌آموز پیشنهاد می‌شود که وقتی زبان خارجی یاد می‌گیرند به دلیل نداشتن تجربه کافی نباید به تنهایی به کتاب‌های مرجع مراجعه کنند و حتماً باید کسی همراهشان باشد تا آنها را از افتادن در مسیرهای انحرافی باز دارد. در نتیجه آشکارا به دانش‌آموز می‌گویند تو به تنهایی نباید و نمی‌توانی فکر کنی و باید دنباله‌رو کسی دیگر باشی و یا کسی دیگر خوب و بد را برایت ترجمه کند. این همان الگویی است که در کتاب‌ها و رفتار آموزشی به دانش‌آموزان تلقین می‌شود.

معلمان در این میان چه نقشی ایفا می‌کنند؟

آنها نیز اسیر و قربانی این نظام آموزشی بسته و ضد حقوق بشری هستند، زیرا آزادی لازم را برای آموزش دانش‌آموزان و فراتر رفتن از کتاب‌های درسی ندارند. فضای امنیتی محیط‌های آموزشی برای معلمان هم خفقان‌آور شده است. اگر در گذشته دست آنها برای کاستن از بار ایدئولوژیک مدارس کمی بازتر بود، در سال‌های اخیر هر روز نظارت امنیتی بر مدارس بیشتر می‌شود و آنها از دست زدن به ابتکارات شخصی محروم می‌شوند. از این نظر شاید بتوان گفت نظام آموزشی ایران نوعی فاجعه و جهنم است برای جوانان، خانواده‌ها و معلمان. همه قربانی و گروگان سیاست‌های ایدئولوژیکی هستند که آموزش را از درون فاسد و ضد انسانی کرده است.

توضیح تصویر اول:

آب بازی در «پارک آب و آتش» در روز ۱۱ مرداد ۱۳۹۰ با فراخوانی در فیس بوک آغاز شد و موجب خشم مقامات و پلیس اخلاقی جمهوری اسلامی شد. چندین نفر از جوانان در‌‌ همان روز در این پارک دستگیر شدند و تعدادی دیگر نیز شناسایی و در روزهای بعد دستگیر شدند.

در همین زمینه:

گفت و گوهای حق شادی را می توانید از طریق لینک های زیر بخوانید:

ده پرسش اساسی در مورد حقوق بشر

حقوق بشر و افق دید ما- در گفت‌وگو با محمدرضا نیکفر، نویسنده و پژوهشگر- بخش نخست

حق شادی- در گفت‌وگوبا محمدرضا نیکفر، بخش دوم و پایانی

اندوهباری نظام آموزشی در ایران – گفت‌وگو با سعید پیوندی، جامعه‌شناس و استاد دانشگاه

شیللر: «به راه خود بروید، شادمانه، همچون یک قهرمان»

مرگ‌پرستی حکومت ایران – گفت‌وگو با شهلا شفیق، جامعه‌شناس، پژوهشگر و فعال حقوق زنان

پیوند شادی با محیط زیست سالم – گفت‌وگو با جلال ایجادی، استاد دانشگاه وکارشناس

محیط زیست

شادی در سکوت ممکن نیست- گفت‌وگو با بهروز شیدا، منتقد، نویسنده و پژوهشگر ادبی

حق شادی و زخم‌های تاریخی - در گفت‌وگو با ناصر مهاجر، پژوهشگر تاریخ ایران

سکس، شادی و حقوق بشر- گفت‌وگو با مژگان کاهن، روان‌شناس

حق شادی، حق انتقاد - در گفت‌وگو با مانا نیستانی، کاریکاتوریست ساکن فرانسه

جامعه ایران و زخم‌های روحی - در گفت‌وگو با حسن مکارمی، روانشناس، پژوهشگر و فعال اجتماعی

افسردگی، تورم و بحران اقتصادی - گفت‌وگو با احمد علوی، اقتصاد‌دان و پژوهشگر علوم اجتماعی

رقص، شادی و اعتراض- گفت‌وگو با شاهرخ مشکین‌قلم، رقصنده باله

حق شادی، دین و دینداری- گفت‌وگو با حسن یوسفی اشکوری، پژوهشگر امور دینی و فعال ملی مذهبی

تغییر جنسیت در ایران

arezoo — Sat, 15 Dec 2012 03:16:48 +0000

گفت‌و‌گو با بهرام میرجلالی جراح و متخصص تغییر جنسیت

آیدا قجر

آیدا قجر ـ تراجنسی به کسانی گفته می‌شود که هویت جنسی‌شان ارتباط مستقیم با آناتومی بدن‌ آن‌ها ندارد و از جنسیتی که با آن متولد شده اند راضی نیستند. برخی از آنان علاقه‌ای به ادامه زندگی با جنسیت ظاهری خود ندارند و با کمک پیشرفت علم و تکنولوژی خواستار تغییر جنسیت یا تغییر برخی از اندام‌های جنسی خود هستند.

ترانس‌ یا ترنس، واژه‌ای است که خود تراجنسی‌های فارسی زبان، برای توضیح هویت جنسی و جنسیت‌شان انتخاب کرده‌اند و به زبان عامیانه معمولاً خود را «ترنس» می‌خوانند. ترانس‌ها، غالبا خود را به دو دسته «ام تو اف» و «اف تو‌ام» تقسیم‌بندی می‌کنند؛ یعنی مردانی که مایلند به زن و زنانی که مایلند به مرد تغییر جنسیت دهند.

همه تراجنسی‌ها، تمایل به تغییرجنسیت از طریق عمل جراحی ندارند. غیر از عمل جراحی، هورمون درمانی نیز راهی برای تغییر جنسیت است. با کمک هورمون درمانی تراجنسی‌هایی که از بدو تولد اندام‌های جنسی مردانه دارند، موهای صورت خود را از دست می‌دهند و پستان هایشان رشد می کند. در این حالت آلت تناسلی‌شان اما به شکل قبل باقی می‌ماند. زن‌ها با استفاده از هورمون‌ها کلیتوریس‌ و موهای صورت و سینه‌شان رشد می‌کند. عده‌ای هم که علاقه‌ای یا توان این اقدام‌ها را ندارند با پوشیدن گن‌های سفت یا گذاشتن سینه‌های مصنوعی، ظاهر خودشان را تغییر می‌دهند.

در ترجمه تراجنسی‌ در ایران، میان مردم و بسیاری از پزشکان عبارت «اختلال هویت جنسی» به کار برده می‌شود. این ترجمه مورد انتقاد بسیاری از فعالان حقوق بشر و حقوق دگرباشان جنسی قرار گرفته است، زیرا معتقدند دگرگونگی رفتار جنسی به معنای «اختلال» آن نیست.

پروفسور بهرام میرجلالی: «به جای اختلال باید گفت دگرگونگی هویت جنسی، زیرا اختلال هویت جنسی یعنی ما یک "نرمالی" داریم که گوشه و کنار آن خراب شده است. در حالیکه به هیچ‌وجه اینگونه نیست. از طرفی معتقدم باید [تراجنسی‌ها] را روان دگرجنسی نامید. زیرا انسان‌ها یک هویت روانی دارند و یک هویت جنسیتی؛ این عده روح، روان، کشش و سلیقه زندگی‌شان با جنسیت آن‌ها متفاوت است.»

اگر با برخی از پزشکان در خصوص استفاده از واژه‌هایی که فعالان این حوزه بر آن‌ها تاکید کرده‌اند صحبت کنیم، این نکته را مطرح می‌کنند که واژه‌های منتخب فعالان بهتر از واژه‌های پزشکی است؛ اما پزشکان به دلایل مختلف از جمله نداشتن وقت یا عدم دسترسی به اطلاعات و دستاوردهای فعالان برابری‌خواه جنسی از واژگان «صحیح سیاسی» در حوزه جنسیت و روابط جنسی بی‌اطلاع هستند.

از طرف دیگر پزشکان از نظر علمی و پزشکی به افراد توجه نشان می‌دهند؛ در نتیجه آن‌ها را با ادبیات پزشکی که از پیش آموخته‌اند خطاب قرار می‌دهند. این نشان‌دهنده شکاف میان ادبیات اقشار مختلف جامعه مانند پزشکان با دنیای فعالان حقوق بشر است. دنیای پزشکی در کشورهای غربی سعی دارد که رویکردی اخلاقی نسبت به هویت‌های اقلیت‌های جنسی انتخاب کند و معمولاً متخصصان حوزه بهداشت، درمان و خدمات پزشکی واژگانی را انتخاب می‌کنند که برای افراد حساسیت برانگیز نباشد. با این حال با وجود حمایت قانونی نسبی از تراجنسی‌ها در ایران، عموم جامعه و متخصصان بهداشت و درمان به حساسیت‌های این قشر آشنا نیستند.

پروفسور بهرام میرجلالی که از اولین جراحان متخصص در این حوزه است در گفت‌وگو با رادیو زمانه در خصوص نامگذاری این قشر از جامعه می‌گوید: «به جای اختلال باید گفت دگرگونگی هویت جنسی، زیرا اختلال هویت جنسی یعنی ما یک "نرمالی" داریم که گوشه و کنار آن خراب شده است. در حالیکه به هیچ‌وجه اینگونه نیست. از طرفی معتقدم باید [تراجنسی‌ها] را روان دگرجنسی نامید. زیرا انسان‌ها یک هویت روانی دارند و یک هویت جنسیتی؛ این عده روح، روان، کشش و سلیقه زندگی‌شان با جنسیت آن‌ها متفاوت است.»

تفاوت میان جنسیت روح و جنسیت بدن، تبصره‌ای از فتوای آیت‌الله خمینی در سال ۱۳۶۵ بود که باعث شد براساس آن، مریم ملک‌آرا (که پیش از عمل فریدون نام داشت) اجازه انجام جراحی تغییر جنسیت را کسب کند.

طبق فتوای خمینی، تغییر جنسیت برای افرادی که دچار «اختلال هویت جنسی»‌اند اشکال شرعی ندارد. در تبصره این فتوا که در زمان انتشار مورد انتقاد فقهای سنتی شیعه واقع شده است، خمینی بین روح و جسم تفکیک قائل می‌شود و تاکید می‌کند که روح برخی از افراد می‌تواند جنسیتی متفاوت داشته باشد. در متن فتوای خمینی تاکید شده است که ضمن اینکه این افراد می‌توانند تغییر جنسیت بدهند، در انجام عمل جنسی نباید گناه کنند. منظور از گناه، لواط یا دخول به مقعد مرد است؛ همچنین "تفخیذ" یا قرار دادن اندام تناسلی مرد بین ران‌ها یا نشیمنگاه انسان مذکر نیز در احکام فقهی شیعه گناه محسوب می شود.

پیش از فتوای خمینی، تفکر پیرامون مسئله ترانس‌سکسوال بودن در فقه شیعه جایگاهی نداشت، امروز هم روحانیون سنتی‌تر با هرگونه اقدام و تفکر فقهی در این زمینه مخالف‌ هستند. روحانیون میانه‌رو سنتی مانند آیت‌الله سیستانی حکم‌های محافظه‌کارانه‌تری در این خصوص صادر کرده‌اند. مثلا آیت‌الله سیستانی با قرار دادن شرط «ضرورت»، تاکید کرده که به دلیل «استلزام نگاه به عورت در حین عمل»، به طور کلی جراحی حرام است مگر به شرط ضرورت.

آمار تراجنسی‌ها در ایران، آیا آنها بیمار هستند؟

براساس آمار در ایران از هشت تا ده درصد افراد دگرگونه‌جنسیتی تنها یک درصدشان «روان دگرجنس» هستند و در آمار جهانی و ایران از هر صدهزار کودک متولد شده چهار یا پنج نفر در این دسته از دگرگونه‌ها قرار می‌گیرند.

دولت ایران نزدیک به ۱۵ سال است که به تراجنسی‌ها بعد از عمل تغییر جنسیت، شناسنامه تازه‌ می‌دهد و کمک‌های سازمان بهزیستی نیز از جمله کمک‌های دولتی به آنان است. در کشورهایی چون فرانسه و انگلیس تنها هفت سال است که تراجنسی‌ها می‌توانند پس از جراحی شناسنامه‌ای تازه دریافت کنند.

نگاه جامعه به تراجنسی‌ها، نه تنها عادی نیست بلکه آن‌ها را بیمارانی می‌دانند که نیاز به درمان دارند. در حالیکه دکتر میرجلالی معتقد است: «این اتفاق ارتباطی به ثروت، فرهنگ و ‌نژاد ندارد. آن‌ها ابداً بیمار نیستند. بسیاری از آن‌ها تحصیلکرده، دکتر یا مهندس هستند و همگی از هوش و ذکاوتی مانند بقیه برخوردارند. در چین، سوئد، انگلستان و فرانسه هم همینطور است؛ من تاکید می‌کنم تولد نوزادان ترانس یک پدیده طبیعی است.»

نزدیک به ده سال پیش، سازمان بهداشت جهانی برخی از اشکال دگرگونه‌خواهان جنسی مانند همجنس‌خواهان زن و مرد را از فهرست بیماران خارج کرد، اما تراجنسی‌ها همچنان در تلاش هستند تا به عنوان بیمار شناخته نشوند.

دولت ایران نزدیک به ۱۵ سال است که به تراجنسی‌ها بعد از عمل تغییر جنسیت، شناسنامه تازه‌ای می‌دهد که از دید میرجلالی «تولدی دوباره» برای آن‌ها محسوب می‌شود و کمک‌های سازمان بهزیستی نیز از جمله کمک‌های دولتی به آنان است، اما به طور مثال در کشورهایی چون فرانسه و انگلیس تنها هفت سال است که تراجنسی‌ها می‌توانند پس از جراحی شناسنامه‌ای تازه دریافت کنند.

در حقیقت قوانین بین‌المللی در خصوص این قشر از شهروندان در کشورهای لیبرال دمکرات نیز تبعیض‌آمیز است و به تازگی پس از تلاش‌های بسیار فعالان تراجنسی، برخی از قوانین در حال تغییر هستند.

ترانس‌سکسوال و هموسکسوال

بسیاری از مردم بر این باور هستند که ترانس‌سکسوال‌ها به نوعی در دسته هموسکسوال‌ها (گرایش دو هم‌جنس به یکدیگر) جای می‌گیرند. در حالیکه دکتر هانری بنجامن، روانکاو، در سال ۱۹۶۰به دلیل مراجعه این قشر افراد نزد خود به تفاوت آن‌ها پی برد.

جامعه تراجنسی‌های ایرانی به واسطه مشروعیت قانونی تشویق می‎شوند که هویت جنسی خود را متفاوت از هویت جنسی همجنسگرا تعریف کنند. ضمن اینکه این تفاوت‌های هویتی وجود دارند، هویت‌گرایی در این خصوص ممکن است به خشونت مرتبط با ارزشگذاری‌های اجتماعی در تعیین هویت جنسی/ جنسیتی مشروع کمک کند.

بنا به تعریف وی، تراجنسی کسی است که جنسیت ظاهری خود را قبول ندارد، آن را درک نمی‌کند و حاضر به اجرای عمومی‌ ویژگی‌های آن نیست. به طور مثال شخصی که رفتار و کردارش زنانه است، اما جسمی مردانه دارد یا برعکس افرادی که رفتاری مردانه دارند، اما بدن آنها زنانه است.

در حالیکه هموسکسوال یا به زبان فارسی همجنسگرا، مردان یا زنانی هستند که خود را با همان جنسیت ظاهری قبول دارند، اما کشش و جاذبه جنسی‌ به سوی همجنس خود دارند.

جامعه دلیلی برای بیگانگی

رفتار جامعه با تراجنسی‌ها یکی از دلایل آن‌ها برای بیگانگی با جسم‌شان است. از نظر دکتر میرجلالی برخورد جامعه با دو گروه تراجنسی‌ها و همجنسگرایان متفاوت است. تراجنسی‌هایی ‌که رفتارشان در عرف اجتماعی «زنانه‌تر» محسوب می‌شود، برچسب «هموسکسوال» می‌خورند و «از سوی جامعه مورد آزار قرار می‌گیرند و با الفاظی چون اواخواهر مورد توهین قرار می‌گیرند». دکتر میرجلالی معتقد است وضعیت زنانی که پس از تغییر جنسیت مرد می‌شوند، کمی بهتر است: «اجتماع به زنانی که رفتار مردانه دارند بد نگاه نمی‌کند؛ به طوری که می‌گویند فلانی برای خودش مردی است، در نتیجه میزان مراجعه افرادی که خواستار تغییر جنسیت به زن هستند بالا‌تر است.»

صاحب این عکس در مستند «تولد» با نام سایه مقابل دوربین به عنوان یک تراجنسی از تحصیل بازماندن و نبودن کار صحبت کرد. سایه برای گذاران زندگی کارگری می‌کرد و خانه‌های مردم را تمیز می‌کرد. او پس از مهاجرت و پناهندگی، در کشور کانادا خودکشی کرد و از دنیا رفت.

جامعه تراجنسی‌های ایرانی به واسطه مشروعیت قانونی تشویق می‎شوند که هویت جنسی خود را متفاوت از هویت جنسی همجنسگرا تعریف کنند. ضمن اینکه این تفاوت‌های هویتی وجود دارند، هویت‌گرایی در این خصوص ممکن است به خشونت مرتبط با ارزشگذاری‌های اجتماعی در تعیین هویت جنسی/ جنسیتی مشروع کمک کند.

براساس سخنان محمدحسین نجاتی، سالانه بیش از ۲۷۰ ایرانی تغییر جنسیت می‌دهند که از این تعداد ۵۶ درصد خواستار تغییر از مرد به زن هستند.

مشکل تنها به نامگذاری آنان محدود نمی‌شود. بنا به گفته دکتر میرجلالی برخی این افراد که از سطح مالی و طبقاتی پایینی برخوردار هستند و توانایی انجام عمل جراحی را ندارند، مورد آزار و اذیت قرار می‌گیرند و جایگاهی در بازار کار پیدا نمی‌کنند.

برخی از تراجنسی‌هایی که از وضعیت مالی خوبی برخوردارند، برای انجام عمل تغییر جنسیت و هورمون‌ درمانی به کشورهای دیگر از جمله تایلند مراجعه می‌کنند. کسانی که در ایران تغییر جنسیت می‌دهند تمام مراحل تغییر خود را در انظار عمومی پی‌گیری می‌کنند. در نتیجه اطرافیان‌شان متوجه تغییرات فیزیکی آن‌ها خواهند شد،اما عده‌ای که ایران را ترک می‌کنند، با شخصیت فیزیکی تازه‌ای به کشور باز می‌گردند. این افراد با آنکه هزینه بیشتری را متحمل می‌شوند، اما بخشی از تاریخ زندگی خود را از مقابل انظار عمومی حذف می‌کنند. حذف این تاریخ به آن‌ها فرصت تولدی دوباره در جامعه را می‌دهد. این هزینه‌ای است که بسیاری از تراجنسی‌هایی که استطاعت مالی با کمال میل می‌پردازند تا از خشونت‌هایی که تغییرات ظاهری آن‌ها در جامعه ایران دریافت می‌کند، در امان باشند.

بسیاری از تراجنسی‌هایی که توانایی تامین هزینه تغییر جنسیت را ندارند به علت مواجهه با رفتار توهین‌آمیز در مدارس و جامعه ترک تحصیل می‌کنند و به بازار کاری که پذیرای آنان نیست روی می‌آورند، اما تعداد آن‌هایی که جذب بازار می‌شوند کم است. اغلب آنها به کارهایی چون خیاطی یا کارگری مشغول هستند.

تراجنسی‌هایی که در ایران از ادامه تحصیل بازمانده‌اند و از سطح مالی خوبی برخوردار نیستند، به ناگزیر در مکان‌های مشخصی در سطح شهر و شهرستان‌ها به تن‌فروشی روی می‌آورند و از آنجا که به علت نداشتن تخمدان مسئله «نگهداشتن عده» ندارند در نتیجه می‌توانند در یک روز صیغه چندین نفر شوند و از این راه کسب درآمد داشته باشند. [۱] در نتیجه تن‌فروشی در میان تراجنسی‌ها آمار بالایی دارد، اما انتظارات مردم و مسئولانی که با آن‌ها برخورد می‌کنند نیز عامل دیگری در بیگانگی، تحقیر، توهین و تن‌فروشی آنان است.

تراجنسی‌هایی که از ادامه تحصیل بازمانده‌اند و از سطح مالی خوبی برخوردار نیستند، به ناگزیر در مکان‌های مشخصی در سطح شهر و شهرستان‌ها به تن‌فروشی روی می‌آورند و از آنجا که به علت نداشتن تخمدان مسئله «نگهداشتن عده» ندارند در نتیجه می‌توانند در یک روز صیغه چندین نفر شوند و از این راه کسب درآمد داشته باشند. در نتیجه تن‌فروشی در میان تراجنسی‌ها آمار بالایی دارد، اما انتظارات مردم و مسئولانی که با آن‌ها برخورد می‌کنند نیز عامل دیگری در بیگانگی، تحقیر، توهین و تن‌فروشی آنان است.

اغلب مردم جامعه با نداشتن اطلاعات درست و عدم آگاهی نسبت به دگرگونگی جنسی این اشخاص، آنان را بیمار می‌دانند یا معتقدند تمرکز زندگی این عده بر مسائل جنسی است. در نتیجه بسیاری از افراد و به دلیل عدم لزوم نگهداشتن عده برای پیشبرد هوس‌های جنسی خود، آن‌ها را مورد سوءاستفاده قرار می‌دهند. بسیاری از تراجنسی‌هایی که از ایران خارج و به دیگر کشور‌ها پناهنده شده‌اند بار‌ها در مصاحبه‌ها از چنین رفتار‌ها و توقعاتی پرده برداشته‌اند. به طور مثال اگر با نیروی انتظامی مواجه شده‌اند یا در اداره‌ای کارشان گره خورده است، مورد تمسخر واقع شده یا برای انجام کار با پیشنهاد همخوابگی روبه رو شده‌اند. در نتیجه هر روز بیشتر از قبل از جامعه فاصله گرفته و منزوی شده‌اند.

گروه‌های حقوق بشری مانند IGLHRC و دیدبان حقوق بشر در ثبت چنین رویدادهایی کوشیده‌اند. تراجنسی‌هایی که رو به فحشا آورد‌ه‌اند این عمل را «بیزنس» می‌خوانند و از برخورد بسیجی‌ها چنین می‌گویند: «فلان بسیجی می‌دانست من بیزنس می‌کنم برای همین مزاحم من شده بود.»

مدارکی از سوی سازمان بهزیستی به تراجنسی‌ها به عنوان نوعی گواهی تایید هویت جنسی داده می‌شود که کارکرد نوعی کارت شناسایی دارد. طبق این مدارک، تراجنسی‌ها می‌توانند رفتار یا پوشش خود را که از سوی نیروی انتظامی غیر قابل قبول و ناهنجار خوانده می‌شود، توضیح دهند تا دستگیر نشوند.

این مدارک آزادی بیشتری به تراجنسی‌ها می‌دهد تا توسط گشت ارشاد دستگیر نشود یا مورد آزار و اذیت قرار نگیرند. از سوی دیگر اما طبق گفته‌های بسیاری از آنان که امروز به کشورهای دیگر پناهنده شده‌اند و پرده از رفتار ماموران نیروی انتظامی، بسیج یا افراد عادی جامعه برداشته‌اند، این اوراق هویتی بیشتر باعث تمسخر یا سوءاستفاده از آن‌ها می‌شود. در نتیجه می‌تواند دردسرساز هم باشد.

دکتر میرجلالی معتقد است این مدارک تنها با مجوز دولت از سوی پزشک معالج برای تراجنسی‌ها صادر می‌شود تا افرادی که هنوز مورد عمل جراحی واقع نشده‌اند یا قرار است بعد تن خود را به تیغ جراحی بسپارند بتوانند بر اساس هویت جنسی خود مدتی با لباس مبدل (زنان یا مردانه) در سطح شهر عبور و مرور داشته باشند و به حضور با شکل ظاهری دیگر عادت کنند.

هزینه‌، چگونگی عمل تغییر جنسیت و لذت جنسی

براساس سخنان دکتر میرجلالی در گفت‌وگو با رادیو زمانه، در تبدیل آناتومی مرد به زن عمل مشابه‌سازی اتفاق می‌افتد: «این افراد از لحاظ هورمونی امکان بارداری ندارند و پس از جراحی پیچیده و طولانی، دوره هورمون درمانی را طی می‌کنند تا بدن آن‌ها به سمت زن بودن تغییر مسیر پیدا کند.»

دکتر میرجلالی در تشریح پیچیدگی این نوع از عمل می‌گوید: «ما باید بدنی را که خداوند و طبیعت خوب و محکم آفریده داغان کنیم و از نو بدنی مشابه زن بسازیم. این عمل تا حدی امکان‌پذیر است و در برخی از جراحی‌ها آناتومی و تماس جنسی موفق اتفاق می‌افتد.»

وی در ادامه نحوه عمل جراحی را اینگونه توضیح داد: «به دلیل آنکه مقداری از منشا لذت جنسی در قسمت جلوی پروستات قرار دارد، من سعی می‌کنم سیستم عصبی و پروستات را حفظ کنم تا افراد بتوانند هنگام تماس جنسی لذت ببرند.»

گروه دوم افرادی هستند که می‌خواهند از آناتومی جنسی مردانه برخوردار باشند. تا سال‌ها پیش روشی غیر از راه‌های امروزی در چین و دیگر کشور‌ها متداول بود؛ به طوری که بخشی از پوست شکم را برداشته، لوله کرده و در جای آلت تناسلی مرد قرار می‌دادند که کارآیی جنسی نداشت و به مرد تنها این امکان را می‌داد که بتواند به شکل ایستاده ادرار کند و در ‌‌نهایت به فرد از حیث جسمانی ظاهر مردانه می‌بخشید. روش امروزی اما همراه با هورمون درمانی است.

هزینه بالای عمل، جراحی را برای تعداد محدودی از ترانس‌سکسوال‌ها شدنی کرده است. عمل طی پنج تا هفت ساعت، با سه متخصص اتفاق‌ می‌افتد. در آمریکا ۲۲ هزار دلار، در فرانسه ۱۲ تا ۱۷ هزار دلار، در تایلند۱۰ تا ۱۲ هزار دلار و در ایران ۱۰ تا ۱۲ میلیون تومان است.

دکتر میرجلالی در توضیح عمل به شکل نوین می‌گوید: «این عمل در دو مرحله انجام می‌شود: مرحله اول برداشتن رحم، تخمدان، سینه و لوله رحم است که در حد فاصل دو سال تا عمل دوم افراد تحت هورمون درمانی قرار می گیرند و ریش و سبیل در می‌آورند و کلیتوریس آن‌ها رشد مختصری پیدا می‌کند. در مرحله دوم دو بیضه پلاستیکی و پروتز برای‌شان می‌گذاریم، ‌ در نتیجه زندگی زناشویی این افراد از نظر جنسی موفق‌تر خواهد بود.»

کسب لذت جنسی در زنان و مردان متفاوت است. به طوری که زنان نیاز به نوازش، آماده‌سازی بیشتری نسبت به مردان دارند و نمی‌توانند بدون مقدمه به‌‌ همان میزان لذت ببرند. دکتر میرجلالی درباره تفاوت این دو نوع لذت در ترانس‌سکسوال‌هایی که مورد عمل جراحی قرار گرفته‌اند می‌گوید که هر دو گروه می‌توانند ازدواج کنند، خود و همسران‌شان از رابطه جنسی لذت ببرند، اما «رابطه جنسی برای مردان یک سیستم مکانیکی است و ریزه‌کاری‌های زنانه را ندارد، ولی برای زنان، لذت بردن، خواسته و هوس جنسی‌شان مملو از ریزه‌کاری‌های سیستم عصب‌های بدن است. اگر ترانس‌ها عاشق بشوند و به طرف مقابل‌شان هوس همخوابگی داشته باشند به احتمال صد در صد به ارگاسم می‌رسند، اما اگر بخواهند به شکل روتین یا مکانیکی تماس جنسی داشته باشند اغلب لذتی نمی‌برند.»

هزینه بالای عمل، جراحی را برای تعداد محدودی از ترانس‌سکسوال‌ها شدنی کرده است. عملی طی پنج تا هفت ساعت، با سه متخصص اتفاق‌ می‌افتد. در آمریکا ۲۲ هزار دلار، در فرانسه ۱۲ تا ۱۷ هزار دلار، در تایلند۱۰ تا ۱۲ هزار دلار و در ایران ۱۰ تا ۱۲ میلیون تومان است.

بنا به گفته دکتر میرجلالی پس از پی‌گیری‌های وی، دولت و سازمان بهزیستی موظف به پرداخت چهار تا پنج میلیون تومان با توجه به شرایط متقاضی است. در نتیجه اشخاص میزان باقیمانده هزینه را خود باید تهیه کنند.

شمار متقاضیانی که در آمار رسمی سازمان بهزیستی و سازمان پزشکی قانونی ذکر می‌شود تنها بخش کوچکی از شهروندان هستند که به دلیل وضعیت مالی مناسب می‌توانند کشش و جاذبه جنسی خود را با بدن‌شان همراه کنند، اما بخش بزرگتری از جامعه تراجنسی‌ها هر روز بیشتر از قبل از جامعه رانده می‌شوند، کشور را ترک می‌کنند یا به تن‌فروشی روی می‌آورند.

در جوامع دیکتاتوری که پایه‌های سیاست بر بالانس قدرت استوار بوده، تبعیض به اشکال مختلف قابل رویت است. در نتیجه اقلیت‌های بسیاری شکل می‌گیرند که برای رسیدن به حقوق برابر تلاش می‌کنند؛ به طول مثال اقلیت‌های مذهبی، جنسی، جنسیتی و قومی نمونه‌های بارز آن هستند که هر روزه بر شمار مهاجران آن‌ها که شهر و دیار خود را ترک می‌کنند، افزوده می‌شود.

در واقع تبعیض یکی از پایه‌های دیکتاتوری محسوب می‌شود. تبعیض جنسیتی باعث مردسالاری بیشتر در ساختار حکومت خواهد شد که با تکیه بر ابزار تبلیغات سعی در نهادینه کردن این تبعیض‌ها و «دیگری پنداری» می‌کنند. در حاکمیت مردسالارانه افراد پیش از انسان فرض شدن، بر اساس جنسیت و سپس هویت جنسی خودشان به حاشیه کشانده خواهد شد و حضور اجتماعی آنها کمرنگ می‌شود.

در این جوامع شخصیت بر‌تر مرد است که کنترل همه‌چیز را در دست دارد و زن در اینجا نقش دوم را بازی می‌کند، حال آنکه همه رفتار‌ها بر اساس زنانه یا مردانه بودن تقسیم می‌شوند و نگاه جامعه بر این اساس ارزشگذاری می‌شود. مردان باید رفتار خشن، تصمیم‌گیرنده و خشک داشته باشند و زنان باید در زنانگی، لطافت و ظرافت تعریف شوند و به دلیل مذهبی بودن جامعه و حکومت ایران، این زیبایی و ظرافت طبق باورهای مذهبی باید در اختیار مردی قرار گیرد که همیشه حق با اوست.

زن و زنانگی جنسیت دوم شناخته می‌شود، در نتیجه مردانی که کمی از خصوصیات «مردانه» (طبق باور جامعه و حکومت) فاصله می‌گیرند با تحقیر مواجه می‌شوند، این رویکرد، رفتار، پوشش، طریق صحبت کردن، روش راه رفتن و رفتار جنسی و زیر مجموعه‌های آن را در بر می‌گیرد.

همجنس‌خواهان و تراجنسی‌ها طبق باورهای جامعه سنتی و مذهبی بیش از دیگر اقلیت‌ها و افراد جامعه تحقیر می‌شوند و از جامعه طرد خواهند شد. زیرا تحقیر نه فقط از جانب حکومت است، بلکه مردان و زنان دگرجنس‌خواه نیز بر اساس عرف جامعه و باروهای سنتی و مذهبی آنان را به چشم «دیگری» نگاه می‌کنند.

تراجنسی‌ها و دیگرگونه‌های جنسی نه فقط از سوی سنت، باور، مذهب و حکومت طرد می‌شوند و مورد تمسخر و تحقیر هستند، بلکه تلاش آن‌ها برای شهروند برابر شدن و رسیدن به حقوق خود در چند جبهه ذکر شده و اضافه بر آن مقابل زنان و مردان جامعه شکل گرفته است.

پانویس:

۱ - عده در احکام فقه شیعه به مدت زمانی گفته می‌شود که زن پس از طلاق از همسر یا شریک جنسی، برای ارتباط جنسی مجدد باید صرف کند تا از عدم بارداری مطمئن شود و اندام‌های جنسی او «پاک» شوند. این مدت زمان در ازدواج دائم سه ماه و ده روز و در صیغه تمتع ۴۵ روز است به طوری که اگر قبل از به پایان رسیدن عده، زن با مرد دیگری رابطه داشته باشد حکم ازدواج با زن شوهردار یا زنای محصنه است.

شرکت‌های داروسازی در آستانه ورشکستگی

society — Fri, 30 Nov 2012 15:49:50 +0000

آیدا قجر- روز گذشته، نهم آذرماه (۲۹ نوامبر ۲۰۱۲)، رئیس کانون بسیج داروسازی جامعه پزشکی ایران در نخستین همایش مدیریت خدمات دارویی کشور در آبادان، بر ضرورت ارائه راهکارهای مناسب برای رفع کمبود دارو در کشور و حل مشکلات موجود تاکید کرد و فشار تحریم‌های بین‌المللی به ویژه در این زمینه را "ناجوانمردانه" خواند.

رسول دیناروند، بر ضرورت مشارکت اتحادیه صنایع و شرکت‌‌های پخش دارویی کشور برای ارائه راهکار مناسب به منظور رفع کمبود دارو در کشور تاکید کرد. تاکید او در شرایطی صورت می‌گیرد که مواد اولیه ساخت بسیاری از این داروها از خارج کشور تامین می‌شود و افزایش ناگهانی قیمت ارز در ماه‌های اخیر نه تنها قیمت داروهای وارداتی را بالا برده، بلکه داروهای ساخت داخل کشور را نیز گرانتر کرده است.

در روزهای پایانی آبان‌ماه سال جاری نیز حسينعلی شهرياری، رئيس كميسيون بهداشت و درمان مجلس، بر اساس گزارشی كه توسط كميسيون یادشده تهيه شده بود گفت: "در شش ماه نخست امسال برای واردات دارو ارز اختصاص داده نشده است و از ۴۸۰ ميليارد تومان پيش‌بينی شده برای يارانه دارو، ۲۲۰ ميليارد تومان تخصيص داده شده است."

تولیدکنندگان دارو با مشکل نقدینگی، ارتباطات بانکی و دریافت ارز دولتی مواجه‌اند، توزیع‌کنندگان اما باز هم به دلیل کاهش نقدینگی امروز نزدیک به ۷۵۰ میلیارد تومان از داروخانه‌ها و بیمارستان‌های دولتی طلبکار هستند و داروخانه‌ها هم از ارائه دارو با دفترچه تامین اجتماعی سر باز زده و دارو ندارند.

به گفته وی، برای تامین ارز مورد نیاز داروهای سرطانی، "مشکل جدی" وجود دارد و با وجود نامه‌ای که حدود پنج ماه قبل به محمود احمدی‌نژاد، رئیس جمهوری ایران نوشته شده است، بانک مرکزی توجهی به حل این مشکل نکرده است.

نبود ارز، تحریم، عدم ارتباط بانک‌ها در اثر تحریم و نبود مواد اولیه از دلایلی است که باعث نگرانی بسیاری از شرکت‌‌های تولیدکننده دارو‌های داخلی شده است؛ به طوری که بسیاری از مسئولان در مورد ورشکستگی این شرکت‌ها هشدار داده‌اند.

در ماه‌های نخستین سال جاری و "پس از تشدید تحریم‌ها علیه ایران"، رهبر مژدهی آذر رئیس انجمن داروسازان، در گفتگو با رسانه‌های داخلی گفته بود: "در حال حاضر در پرداخت هزینه خرید دارو و تامین آن، میان شرکت‌های تولیدکننده،‌ واردکننده و توزیع کننده مشکلاتی به وجود آمده است. شرکت‌های واردکننده به داروخانه‌ها الزام کرده‌اند که بایستی حتماً خرید نقدی داشته باشند در حالیکه داروخانه‌ها این قدرت را ندارند." به نظر می‌رسد اینک بحران به نقاط اوج خود نزدیک می‌شود و حدود ۱۰ هزار داروخانه تقریبا در آستانه ورشکستگی قرار دارند.

وضعیت تولید و توریع دارو در حال حاضر در یک مدار معیوب جریان دارد: تولیدکنندگان دارو با مشکل نقدینگی، ارتباطات بانکی و دریافت ارز دولتی مواجه‌اند. توزیع‌کنندگان به دلیل کاهش نقدینگی، نزدیک به ۷۵۰ میلیارد تومان از داروخانه‌ها و بیمارستان‌های دولتی طلبکار هستند و داروخانه‌ها هم از ارائه دارو با دفترچه تامین اجتماعی سر باز می زنند و دارو ندارند.

تیغ تحریم بر گلوی بیماران

تحریم‌هایی که قرار بود حکومت جمهوری‌ اسلامی و سیاست‌های هسته‌ای او را تحت فشار بگذارد، حال به نظر می رسد به قیمت جان هزاران بیمار تمام شود. بالا رفتن قیمت‌ دارو، بیماران را نیز دچار بحران شدید کرده است. بنا به گفته یک پزشک به رادیو زمانه، "بسیاری از بیماران که توان پرداخت هزینه درمان خود را ندارند از ادامه معالجه منصرف می‌شوند".

در حالی با کمبود دارو و بحران در بیمارستان‌های کشور مواجه هستیم که جمهوری اسلامی "خودکفایی در داروسازی" را تبلیغ می‌کند، اما شاید کمتر کسی از سهمیه‌بندی دارو در داروخانه‌ها و ورشکستگی شرکت‌های داروسازی در کشور با خبر باشد.

جمهوری اسلامی، در حالی با کمبود دارو و بحران در بیمارستان‌های کشور مواجه هستیم، "خودکفایی در داروسازی" را تبلیغ می‌کند. همین باعث شده است تا کمتر کسی از سهمیه‌بندی دارو در داروخانه‌ها و ورشکستگی شرکت‌های داروسازی در کشور با خبر باشد.

به گزارش خبرگزاری فارس، مرضیه وحید دستجردی، وزیر بهداشت ماه گذشته از تحریم برخی داروها و واکسن‌ها توسط کمپانی‌های غربی خبرداده و مدعی شده بود: "۱۷۰۰ خدمت سلامت در فهرست خدمات بیمه‌ای و ۱۶ درصد جمعیت پوشش داده نشده‌اند."

براساس گزارش پرس‌تی‌وی "تحریم‌های یک‌جانبه، تهیه داروهای مورد نیاز برخی از بیماران را غیر ممکن کرده است"، اما پیش از این، مهرداد عمادی، مشاور اتحادیه اروپا گفته بود: "اتحادیه اروپا در زمانی که لیست‌های تحریم را تهیه می‌کرد تاکید داشت که مسائلی مثل کالاهای پزشکی تحت شعاع این تحریم‌ها قرار نگیرد."

از سوی دیگر در تغییرات ۲۲ اکتبر، قانونی توسط دفتر کنترل دارایی‌های خارجی تصویب شد که به شرکت‌های آمریکایی اجازه می‌دهد بعضی داروها و تجهیزات پزشکی را بدون گرفتن مجوز پیشین از دفتر کنترل دارایی‌های خارجی به ایران بفروشند.

برخی از مسئولان و سیاستمداران ایران معتقدند کمبود دارو در داروخانه‌ها ناشی از تحریم‌هاست و برخی دیگر بر این باورند که جمهوری اسلامی برای ایجاد "جنگ روانی" این مشکل را ناشی از تحریم‌های غرب علیه ایران اعلام کرده است.

کمبود دارو در حالی به معضلی جدی در ایران تبدیل شده است که چندی پیش مدیرعامل کانون هموفیلی از مرگ یک نوجوان مبتلا به این بیماری بر اثر کمبود دارو خبر داده است. احمد قویدل، مدیر عامل کانون هموفیلی از پایان یافتن ذخایر دارویی بیماران هموفیلی خبر داده و متذکر شده بود: "کانون هموفیلی ایران معتقد است آمریکا و اتحادیه اروپا در پشت مصوبه بی‌خاصیتی که طی آن دارو و غذا در زمره اقلام تحریم نیست پنهان شده‌اند."

بدهی شرکت بیمه به بیمارستان‌های خصوصی

رئیس سازمان نظام پزشکی: "مدیریتی که در عرصه اقتصاد کشور بوده مدیریت مطلوبی نیست و تزلزلی در حوزه اقتصاد بویژه در مدیریت ارزی رخ داده که مستقیماً به حوزه سلامت آسیب وارده کرده و باعث شده تمام عرصه‌های مختلف در تامین دارو و تجهیزات دچار مشکل شوند. بنابراین اصلاح مسیر مدیریتی ضروری است."

در حال حاضر بیمارستان‌های خصوصی حدود ۲۰۰ میلیارد تومان از بیمه‌های تکمیلی طلبکارند.

شهاب‌الدین صدر، رئیس سازمان نظام پزشکی در نشستی خبری تاکید کرد: "بدهی بیمه به بیمارستان‌های دولتی ۱۴۰۰ میلیارد تومان و بدهی بیمه‌های تکمیلی به بیمارستان‌های خصوصی ۲۰۰ میلیارد تومان است که اینها هیچ ربطی به تحریم‌ها یا کمبود اعتبارات ندارند. زیرا ما اعتبارات خوبی داریم، اما مدیریت درست اعتبارات و منابع باید اصلاح شود."

وی در ادامه با انتقاد از نحوه مدیریت مسئولان گفت: "مدیریتی که در عرصه اقتصاد کشور بوده مدیریت مطلوبی نیست و تزلزلی در حوزه اقتصاد بویژه در مدیریت ارزی رخ داده که مستقیماً به حوزه سلامت آسیب وارده کرده و باعث شده تمام عرصه‌های مختلف در تامین دارو و تجهیزات دچار مشکل شوند. بنابراین اصلاح مسیر مدیریتی ضروری است."

احمد شیبانی، رئیس سازمان غذا و دارو نیز چندی پیش به ذخیره دارو اشاره کرده و گفته بود: "اگرچه تحریم‌ها برای مردم و مسئولان دغدغه ایجاد کرد، اما خوشبختانه با آمادگی که از گذشته داشتیم و با پیش‌بینی‌هایی که کردیم، اکنون در شرایطی قرار گرفتیم که دارویی با کمبود مواجه نشود."

سخنان ضد و نقیض مسئولان که اکثرا در صدد حذف صورت مسئله هستند کماکان ادامه دارد، اما در عین حال شرکت‌های بیمه همچنان بدهکارند، شرکت‌های داروسازی در حال ورشکستگی قرار دارند و شیر خشک، لوازم بارداری، واکسن و دارو نایاب شده است.

حکومت ایران و توزیع دارو در کشورهای دیگر

درحالی که در ماه‌های اخیر، اخباری مبنی بر کمبود دارو در داروخانه‌ها منتشر می‌شود، فعالیت‌های پزشکی و درمانی حکومت اسلامی در کشورهایی مانند زیمباوه، غنا، کنیا، سیرالئون، ساحل عاج و دیگر کشورهای آفریقایی و آمریکای لاتین جالب توجه است.

در روزهایی که بسیاری از مردم نه فقط برای خرید داروهای بیماری‌ها‌ی خاص، بلکه برای تهیه داروی ضد انگل، مولتی‌ویتامین و گوارشی با بحران و بن‌بست روبه‌رو شده‌اند، مسئولان از کمک‌رسانی به مردم دیگر کشورها سخن می‌گویند.

درحالی که در ماه‌های اخیر، اخباری مبنی بر کمبود دارو در داروخانه‌ها منتشر می‌شود، فعالیت‌های پزشکی و درمانی حکومت اسلامی در کشورهایی مانند زیمباوه، غنا، کنیا، سیرالئون، ساحل عاج و دیگر کشورهای آفریقایی و آمریکای لاتین جالب توجه است.

امین حمیدزاده، مدیر جمعیت هلال احمر جمهوری اسلامی در گفت و گو با خبرگزاری مهر اعلام کرد: "درمانگاه جمعیت هلال احمر در حال حاضر، در بسیاری از کشورهای جهان ارائه خدمت می‌کند. نرخ درمان در درمانگاه زیمباوه ۵۰ درصد کمتر از بیمارست‌های دولتی در زیمباوه است و ۹۸ درصد داروهای مورد نیاز بیماران مراجعه‌کننده به این درمانگاه از داروخانه این مرکز تهیه می‌شود."

ازجمله خدماتی که در این کشورها از سوی جمهوری اسلامی - در حوزه پزشکی- ارائه می‌شود، آزمایشگاه، اتاق عمل، جراحی‌های سرپایی، رادیولوژی، دندانپزشکی و دیگر امکانات درمانی است. این در حالی است که پزشکی از ایران در گفت‌گو با رادیو زمانه از کمبود "ورق‌های رادیولوژی" خبر داد. به بسیاری از آزمایشگاه‌ها نیز اعلام شده است که "تنها در مواقع ضروری می‌توانند عکس رادیولوژی بگیرند".

در همین زمینه مرضیه وحیددستجردی، وزیر بهداشت در پاسخ به این اخبار از عدم صادرات داروهای کمیاب به خارج از ایران خبر داده است: "داروهایی صادر می‌شود که نیاز داخلی به آن کم و تولید آن در داخل زیاد باشد."

براساس فهرست‌های منتشر شده اما کمبود دارو در ایران از بیماری‌های خاص هم فراتر رفته و به طور مثال "مولتی‌ویتامین مینرال"، "آریترومایسین" (آنتی‌بیوتیک)، "کلیدینیوم سی" (ناراحتی‌های گوارشی) یا "پی‌پرازین" (عفونت‌های انگلی) را نیز در بر گرفته است.

بیماران مبتلا به بیماری‌های خاص

برخی دیگر از بیمارانی که در شهرستان‌ها زندگی می‌کنند به امید یافتن داروی مورد نیاز خود به تهران و ساکنان پایتخت به کشورهای نزدیک مانند ترکیه می‌روند. بر اساس گزارشی در سایت فرارو، پزشکان از مریض‌های خود سئوال می‌کنند: "گذرنامه داری؟ ترکیه ویزا نمی‌خواهد، دو تا سه ساعت بیشتر هم فاصله هوایی نداریم. با اولین پروازی که بلیت گیر آوردی برو ترکیه، از اولین داروخانه نزدیک فرودگاه در ترکیه دارو را تهیه کن و برگرد."

چندبرابر شدن داروهای بیماری ام‌اس یا داروهای مخصوص دوره‌های شیمی‌ درمانی سرطان، روند معالجه بیماران را با مشکل روبه‌رو کرده است، زیرا بسیاری از بیماران باید هر دو هفته‌ یکبار دارو استفاده کنند و قادر به یافتن یا تامین هزینه دارو نیستند.

چه تحریم دارو از سوی اتحادیه اروپا و آمریکا درست باشد و چه فرضیه سیاست‌های جمهوری اسلامی، به نظر می‌رسد در بحبوحه تمام فشارهای اقتصادی مردم، سیاستمداران جمهوری اسلامی خواست‌ها و تصمیم‌های خود را با جان هزاران بیمار به معامله گذاشته‌اند.

در حالیکه آیت‌الله خامنه‌ای بارها در سخنرانی‌های خود مدعی "عبور از بحران تحریم‌ها" شده است، اما مسئولان و وزرا گاه به گاه نگرانی‌های خود را از روند به بن‌بست رسیدن اقتصاد کشور و فشاری که جامعه متحمل خواهد شد، ابراز کرده‌اند.

چه تحریم دارو از سوی اتحادیه اروپا و آمریکا درست باشد و چه فرضیه سیاست‌های جمهوری اسلامی، به نظر می‌رسد در بحبوحه تمام فشارهای اقتصادی مردم، سیاستمداران جمهوری اسلامی خواست‌ها و تصمیم‌های خود را با جان هزاران بیمار به معامله گذاشته‌اند.

فاطمه هاشمی رفسنجانی، رئیس بنیاد بیماری‌های خاص در ماه گذشته (اکتبر) طی نامه‌ای خطاب به بان‌کی‌مون، دبیر کل سازمان ملل متحد خواستار جلوگیری وی از تحریم داروهای بیماری "صعب‌العلاج" مانند تالاسمی، هموفیلی، کلیوی، ام اس و سرطان شد.

در این نامه آمده است: "اگرچه دارو در لیست تحریم‌های اعمال شده قرار نگرفته، اما تبعات تحریم، عدم امکان انتقال وجوه از طریق سیستم بانکی و نیز فضای رعب‌آمیز ایجاد شده باعث دشواری‌ها یا توقف جدی در مبادلات تجاری با ایران شده است و سایه سنگین خود را بر بخش بهداشت و درمان انداخته و ورود مواد اولیه داروها و داروهایی که در ایران تولید نمی‌شود را دچاره وقفه کرده است."

برخی از کارشناسان معتقدند تحریم‌های بانکی باعث شده تا رابطه ایران با بانک‌ها در کشورهایی مانند ترکیه، هندوستان و دوبی به عنوان "واسطه دارو و تجهیزات پزشکی" کم یا قطع شود. عدم حمایت دولت برای تامین ارز دولتی به واردکنندگان دارو و مواد اولیه از دیگر دلایل کمبود دارو در ایران است.

کمبود شیر خشک، دارو و لوازم ضد بارداری

در یکی دوماه اخیر شیر خشک هم کمیاب شده است. رهبر مژدهی آذر، رئیس انجمن داروسازان ایران از افزایش قیمت شیرخشک تولید داخل کشور و محدودیت توزیع آن خبر داده است؛ به طوری که بنا به گفته وی، "در حال حاضر شیر خشکی که برای نوزادان بالای شش ماه مصرف می‌شود، در قفسه‌های داروخانه موجود نیست".

سیاست‌های دیگری نیز باعث کمبود دارو و لوازم جلوگیری از بارداری شده است. مرضیه وحید دستجردی در حالیکه معتقد است نمی‌توان جامعه را "به زور" علاقمند به بچه‌دار شدن کرد، کمبود قرص و لوازم ضدبارداری در داروخانه‌ها را نفی کرد. این در حالی است که بسیاری از شهروندانی که برای تهیه داروهای ضد بارداری به داروخانه‌ها مراجعه کرده‌اند، با پاسخ منفی مواجه شده‌اند.

برخی از مراجعه‌کنندگان به داروخانه‌ها هم از کمبود یا نایابی شیر خشک‌های مخصوص دوران بیماری‌های مختلف کودکان سخن گفته‌اند. به طوریکه نوزادان هنگام دچار شدن به اسهال، باید شیر خشک‌های خاص مصرف کنند که این روزها از این امکان محروم شده‌اند.

کمبود دارو و لوازم جلوگیری از بارداری نیز دیگر بحران موجود در زمینه دارو در ایران است. پیش از این در پی تاکید آیت‌الله خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی و محمود احمدی‌نژاد، رئیس دولت مبنی بر لزوم افزایش جمعیت در ایران، بودجه "کنترل جمعیت" حذف و به بودجه "باروری و سلامت" تغییر پیدا کرد. کارشناسان بر این باورند که کمیابی دارو و لوازم جلوگیری از بارداری در داروخانه‌ها ناشی از این تصمیم دولت برای بالا بردن جمعیت کشور است.

مرضیه وحید دستجردی اما مدعی است نمی‌توان جامعه را "به زور" علاقمند به بچه‌دار شدن کرد. او کمبود قرص و لوازم ضدبارداری در داروخانه‌ها را نفی می کند. با این حال بسیاری از شهروندانی که برای تهیه داروهای ضد بارداری به داروخانه‌ها مراجعه می کنند، با پاسخ منفی مواجه می شوند.

در میان اختلاف نظرها و ادعاهای مسئولان پیرامون کمبود یا عدم کمبود دارو در داروخانه‌ها، وزارت بهداشت در دستورالعمل تازه‌ای از ابتدای آبان‌ماه امسال به شرکت‌های واردکننده دارو ابلاغ کرده است که ۱۱۸ قلم دارو پذیرفته نخواهد شد و واردات ۱۷۰ داروی دیگر نیز "ممکن است" به زودی ممنوع شود و به نظر می رسد روز به روز دامنه بحران گسترده تر می شود.

تابویی به نام ایدز

society — Wed, 28 Nov 2012 14:12:27 +0000

آیدا قجر – بار دیگر روز سه شنبه، هفتم آذرماه سال جاری، یک نماينده مجلس در مورد کاهش سن ابتلا به ايدز در ايران هشدار داده و گفته است اين موضوع، "زنگ خطری برای نوجوانان و جوانان"‌ به‌شمار می‌آيد.

حسين‌علی شهرياری، رئيس کميسيون بهداشت و درمان مجلس ايران به خبرگزاری دانش‌آموزی ايران (پانا) گفته است که "ابتلا به بيماری ايدز در سنين ۱۱ تا ۱۳ سال نيز ديده شده و تا زمانی که آموزش‌ها جدی گرفته نشود، خطر کاهش سن ابتلا به اين بيماری همچنان وجود دارد."

بیست و شش سال پیش در سال ۱۳۶۵، خبر ابتلای یک کودک به بیماری ایدز منتشر شد و از همان سال تاکنون میزان ابتلا به این بیماری از طریق تزریق با وسایل مشترک در مصرف‌کنندگان ۶. ۶۹ درصد، رابطه جنسی ۵. ۱۰ درصد، دریافت خون و فرآورده‌های خونی یک درصد و انتقال از مادر به کودک نیز یک درصد ارزیابی شد و دلیل ابتلای ۹. ۱۷ درصد از این گروه به بیماری ایدز نامشخص ماند.

نه سال پس از ثبت اولین مورد مبتلا به ایدز (۱۳۷۴)، اولین سریال ایرانی با شکستن تابوی این بیماری در شبکه‌ سراسری تلویزیون ملی پخش شد؛ سریالی تلویزیونی با بازی هما روستا به عنوان مادر کسی که از اروپا بیماری ایدز را همراه خود آورده است. بیمار اما با آگاهی نسبت به عواقب بیماری، مجبور شد از ازدواج با دختر مورد علاقه خود چشمپوشی کند و در قسمت پایانی مرگ را در آغوش بکشد.

تابوی ایدز بالاخره اندکی شکست، اما نه آنقدر که تاثیری در نظر منفی اجتماع درباره مبتلایان به این بیماری داشته باشد. به طوری که همچنان بسیاری از افراد در صورت آگاهی از به بیماری شخص مبتلا شده به ایدز، از وی دوری می‌کنند و این بیمار را مسری می‌دانند که نشان از کمبود آگاهی آنان دارد.

هشداری که به واقعیت انجامید

با توجه به بالا رفتن آمار مبتلایان به ایدز می‌توان گفت یکی از بزرگترین عوامل کمبود آگاهی جامعه نسبت به این بیماری سیاست جمهوری اسلامی در پوشش رسانه‌ای و آموزش‌های علمی است. به طوری که با حذف صورت مسئله سعی در کوچک نشان دادن این مشکل کرده‌اند.

با توجه به بالا رفتن آمار مبتلایان به ایدز می‌توان گفت یکی از بزرگترین عوامل کمبود آگاهی جامعه نسبت به این بیماری سیاست جمهوری اسلامی در پوشش رسانه‌ای و آموزش‌های علمی است. به طوری که با حذف صورت مسئله سعی در کوچک نشان دادن این مشکل کرده‌اند.

چندی پیش مینو محرز، رئیس مرکز تحقیقات ایدز در همین زمینه در گفت‌وگو با خبرگزاری مهر اعلام کرده بود: "۸۰ درصد مردم جامعه برای اولین بار کلمه ایدز را از تلویزیون شنیده بودند به همین دلیل رسانه ملی باید بیش از سایر رسانه‌ها به این موضوع ورود کند."

وی در ادامه با "فردی" خواندن برنامه پرداختن به این بیماری در آموزش و پرورش گفت: "اگر یک وزیر خوشش نیامد، این موضوع را کنار می‌گذارد. فردی که بر مسند کار قرار می‌گیرد باید یک مقدار راجع به چنین مسائلی با بقیه دستگاه‌ها مشورت کند. فقط نه گفتن نباید باشد."

عدم توجه و اطلاع‌رسانی رسانه‌های ملی یکی از عواملی است که باعث شده سن مبتلایان به ۱۱ و ۱۳ سال برسد، اما با توجه به سخنان حسین‌علی شهریاری، رئیس کمیسیون بهداشت و درمان مجلس، دیگر در دلیل ابتلا به ایدز تنها وسایل تزریق نیست، بلکه "رفتارهای جنسی" بالاترین درصد دلیل ابتلا به بیماری ایدز را به خود اختصاص داده است.

سه سال پیش (۱۳۸۸) مسعود مردانی، عضو کمیته کشوری ایدز هشدار داده بود: "روند اپیدمیولوژیک ایدز در ایران از اعتیاد تزریقی به سمت ابتلا به دلیل ارتباط جنسی ره به تغییر است." وی در ادامه از "کاهش سن ایدز در میان زنان" خبر داده و گفته بود: "سن بروز ایدز در زنان جوان کاهش پیدا کرده و همچنین مشمول روند رو به تزاید موارد جدید ایدز شده‌اند."

هشدارها تاثیری در تغییر روش دولت و مسئولان پیرامون این معضل نداشت و ادامه کتمان و سکوت آنان خطرات احتمالی را گسترش داد. امروز هم سن مبتلایان کاهش یافت و هم ارتباط جنسی به عنوان راه انتقال بیماری، بالاترین رتبه را به دست آورد؛ به طوری که طبق آخرین آماری که توسط عباس صداقت، رئیس اداره ایدز وزارت بهداشت منتشر شد،‌ در سال جاری تعداد مبتلایان ۲۰ درصد افزایش داشته است.

رابطه جنسی مهم‌ترین عامل انتقال ایدز

رئیس اداره ایدز وزارت بهداشت به تازگی اعلام کرد، ابتلا به ایدز از طریق روابط جنسی بیست درصد بالا رفته است در حالیکه بنا به گفته وی، "پیش‌بینی می‌شود ۷۰ هزار مبتلا به اچ آی وی در کشور هنوز ناشناخته‌اند. از میان آمار مستند، ۲. ۹ مبتلایان را زنان تشکیل می‌دهند."

اگرچه زنان به علت توان باروری امکان انتقال این بیماری را از طریق مادر به فرزند نیز دارا هستند، اما نمی‌توان تنها آن‌ها را "مقصر"ی برای ابتلای مردان به بیماری ایدز قلمداد کرد. جلوگیری از افزایش میزان مبتلایان خصوصاً از راه رابطه جنسی برعهده مراکز آموزشی و سیاست‌های تبلیغاتی نظام جمهوری اسلامی است. این مراکز اما از آموزش لازم سر باز می‌زنند.

انگشت اتهام جامعه و مسئولان همچنان بیش از مردان به سوی زنان نشانه رفته است. وزیر بهداشت سال گذشته پیرامون تغییر راه‌های انتقال ایدز مدعی شده بود: "هر زن خیابانی آلوده به این ویروس، می‌تواند سالانه ۱۰۰ نفر از مردان را بیمار کند."

اگرچه زنان به علت توان باروری امکان انتقال این بیماری را از طریق مادر به فرزند نیز دارا هستند، اما نمی‌توان تنها آن‌ها را "مقصر"ی برای ابتلای مردان به بیماری ایدز قلمداد کرد. جلوگیری از افزایش میزان مبتلایان خصوصاً از راه رابطه جنسی برعهده مراکز آموزشی و سیاست‌های تبلیغاتی نظام جمهوری اسلامی است. این مراکز اما از آموزش لازم سر باز می‌زنند.

کم‌توجهی مسئولان آموزش و پرورش و نهادهای اطلاع‌رسانی در خصوص روش‌های جلوگیری،‌ بهداشت در رابطه جنسی و عوامل موثر در ابتلا به ایدز از مهمترین عواملی است که نه فقط مسئولان، بلکه جامعه نیز از آن غافل مانده است. از طرف دیگر رابطه جنسی و صحبت از آن در جامعه ایران طی سه دهه گذشته به تابویی تبدیل شده است که انگار حتی خانواده‌ها نیز وظیفه آموزش به نوجوانان و جوانان خود را در این زمینه فراموش کرده‌اند.

آماری نادرست از افزایش ایدز میان زنان

عدم رسیدگی به مسئله بی‌خانمانی زنان و ابتلای آنان به بیماری‌هایی چون اعتیاد یا ایدز باعث گسترش این بیماری‌ها خواهد شد به طوری که فرد بی‌خانمانی که به اعتیاد رو آورده یا معتادی که بی‌خانمان شده است در صورت فقر و استفاده از سرنگ‌های دست چندم به آسانی مبتلا به ایدز خواهد شد و در صورت بارداری مادر، فرزند نیز مبتلا خواهد شد.

براساس داده‌های بانک اطلاعات وزارت بهداشت، پنج درصد زنان در سال ۱۳۸۵ مبتلا به ایدز بودند که این میزان در سال گذشته به ۹ درصد افزایش یافته است. این آمار اما تنها متوجه زنانی است که متوجه بیماری شده‌اند یا به پزشک مراجعه کرده‌اند. در صورتی که به دلیل در دست نداشتن آمار درست از زنان خیابانی و ابتلای آنان به این بیماری نمی‌توان اعتمادی به این ارقام داشت.

رئیس مرکز تحقیقات ایدز ایران در این زمینه گفته است: "با توجه به این که سیستم شناسایی فعال این بیماری به خصوص میان روسپیان در دست نیست، آمار اعلام شده از سوی وزارت بهداشت بیانگر وضعیت واقعی این بیماری در کشور نیست."

عدم رسیدگی به مسئله بی‌خانمانی زنان و ابتلای آنان به بیماری‌هایی چون اعتیاد یا ایدز باعث گسترش این بیماری‌ها خواهد شد به طوری که فرد بی‌خانمانی که به اعتیاد رو آورده یا معتادی که بی‌خانمان شده است در صورت فقر و استفاده از سرنگ‌های دست چندم به آسانی مبتلا به ایدز خواهد شد و در صورت بارداری مادر، فرزند نیز مبتلا خواهد شد.

کودکانی که از طریق مادران مبتلا یا دیگر راه‌های انتقال، به ویروس اچ آی وی آلوده شده‌اند نه تنها تمام عمر ناچار به تحمل بیماری خود هستند بلکه جامعه نیز آنان را طرد می‌کند و به تنهایی و درد آنان می‌افزاید. مسئولان نیز با عدم مسئولیت‌پذیری، رسیدگی به آنان را وظیفه دیگری می‌دانند.

آنها نه تنها برنامه‌ای برای حمایت از کودکان مبتلا و آموزش آن‌ها ندارند، بلکه رئیس اداره ایدز این مسئولیت را برعهده دیگری می‌داند: "برنامه حمایتی ویژه‌ای در ماموریت‌های وزارت بهداشت وجود ندارد. شاید سازمان بهزیستی و کمیته امداد برنامه‌های حمایتی در این زمینه داشته باشند. من به عنوان مدیر برنامه کشوری برای ایدز معتقدم یک درصد کودک مبتلا به ایدز در کشور، نگران‌کننده نیست".

افزایش ایدز بین کودکان و عدم مسئولیت‌پذیری مسئولان

فرشید یزدانی، عضو هیئت مدیره انجمن حمایت از حقوق کودکان در خرداد ماه امسال از افزایش تعداد کودکان کار به بیماری ایدز خبر داد و گفت: "۵. ۴ درصد کودکان کار و خیابان به ویروس ایدز آلوده هستند که این رقم ۴۵ برابر متوسط کشوری است. در حالیکه ۲۰ درصد از کوکان کار تجربه استفاده از مواد مخدر را دارند و ۴۰ درصد نیز مشروبات الکلی را تجربه کرده‌اند."

قائم مقام سازمان دانش‌آموزی نیز دلیلی برای پرداختن به موضوع ایدز در مدارس نمی‌داند و معتقد است: "دانش‌آموزان در بیرون از مدرسه تحت نظارت والدین خود هستند. از همین رو آموزش و پرورش مسئولیت مستقیمی در قبال آن‌ها ندارد و هر اتفاقی که خارج از مدرسه بیافتند ما مسئول نیستیم."

دیگر کودکان نیز از خطر ابتلا به بیماری ایدز مصون نیستند. ارائه اطلاعات پیرامون بیماری‌های خاص به کودکان و نوجوانان در مدارس یکی از عواملی است که می‌تواند به کاهش رشد آمار مبتلایان به این بیماری‌ها کمک کند، اما نه تنها آموزش ویژه‌ای در میان دروس آنها نیست، بلکه پرداختن به موضوع ایدز در مدارس حتی از سوی معلم ها نیز حذف شده است.

داود روستایی، قائم مقام سازمان دانش‌آموزی نیز دلیلی برای پرداختن به این موضوع در مدارس نمی‌بیند و معتقد است: "دانش‌آموزان در بیرون از مدرسه تحت نظارت والدین خود هستند. از همین رو آموزش و پرورش مسئولیت مستقیمی در قبال آن‌ها ندارد و هر اتفاقی که خارج از مدرسه بیافتند ما مسئول آن نیستیم."

از نظر وی آموزش و پرورش مسئولیت مستقیم در قبال دانش‌آموزان مبتلا ندارد زیرا کلمه دانش‌آموز تنها زمانی در مورد افراد جامعه به کار می‌رود که آنها در مدارس هستند: "وقتی می‌گویند که ایدز در جمعیت دانش‌آموزی در حال شیوع است این شائبه پیش می‌آید که نکند در مدرسه اتفاقی غیراخلاقی رخ می‌دهد. در محیط مدرسه که دخترها و پسرها جدا از هم هستند. آیا شیوع ایدز اتفاق می‌افتد که از واژه دانش‌آموز استفاده می‌شود؟"

به عقیده قائم مقام سازمان دانش‌آموزی، به دلیل تفکیک جنسیتی، دانش‌آموزان در مدارس به ایدز مبتلا نمی‌شوند. پس لزومی برای آموزش روش‌های جلوگیری از ابتلا به این بیمار وجود ندارد.

چندی پیش عباس صداقت، رئیس اداره ایدز وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی نیز ناخواسته نگرانی فرشید یزدانی، عضو هیئت مدیره انجمن حمایت از حقوق کودکان را در گفت‌وگو با دنیای اقتصاد تایید کرد. از نظر او، کودکان مبتلا به ایدز در اولویت وزارت بهداشت نیستند: "ما اولویت‌هایی بالاتر از کودکان مبتلا به ایدز داریم. مانند زنان آسیب‌پذیر. ما افزایش آگاهی جمعیت عمومی جامعه در پیشگیری از ابتلا و درمان است پس مسائل مهم‌تری از داشتن برنامه خاص برای کودکان مبتلا به ایدز در دست است".

شیوع ایدز در زندان

اولین مورد ایدز در زندان‌های ایران به بیست سال پیش و زندان "آب حیات" در کرمان باز می‌گردد و بعدتر با اختلاط انواع زندانیان با یکدیگر، این بیماری در زندان‌ها شیوع پیدا کرد و به ۷. ۱ رسید.

مسئولان زندان معتقدند: "بین ۵۰ تا ۷۵ درصد آن‌ها پیش از ورود به زندان، معتاد هستند و در زندان از سرنگ‌های مشترک استفاده می‌کنند که همین مسئله عامل اصلی شیوع ایدز در زندان‌هاست."

مسئولان زندان معتقدند: "بین ۵۰ تا ۷۵ درصد آن‌ها پیش از ورود به زندان، معتاد هستند و در زندان از سرنگ‌های مشترک استفاده می‌کنند که همین مسئله عامل اصلی شیوع ایدز در زندان‌هاست."

البته نمی‌توان تنها سرنگ‌های مشترک را عامل انتقال بیماری ایدز دانست زیرا خالکوبی‌ها و روابط جنسی نیز از عوامل موثری است که مسئولان از ذکر آن‌ها خودداری می‌کنند.

ابتلا به بیماری ایدز در زندان‌ها به خودی خود معضل به حساب می‌آید، اما کمبود پزشک نیز مسئله‌ای است که نمی‌توان نادیده انگاشت؛ به طوری که بنا به گفته مدیر کل بهداشت و درمان سازمان زندان‌ها پزشکان حاضر به خدمت در زندان‌ها نیستند. وی در این خصوص می‌گوید: "پزشکان به دلیل حق‌الزحمه پایین و به دلیل شرایط زندان، حاضر به خدمت در زندان‌ها نیستند. در برخی زندان‌ها در استان‌های محروم فضا و تجهیزات مناسبی برای درمان فراهم شده، اما به دلیل کمبود نیروی متخصص این تجهیزات در حال نابودی است."

از براندازی نرم تا جایزه الیزابت تایلور

آرش و کامیار علایی، دو پزشک برادر در تیرماه ۱۳۸۷ توسط ماموران امنیتی بازداشت شده بودند. علایی‌ها در سال ۱۳۸۳ موسسه غیردولتی پارس را برای پژوهش در مورد ایدز و اعتیاد بنیانگذاری کردند. اداره این موسسه به صورت خیریه و با کمک‌های مردمی صورت می‌گرفت.

موسسه پارس وظیفه اصلی خود را "حمایت از خانواده‌های زندانیان معتاد و کمک به ترک اعتیاد آنان پس از خروج از زندان" تعریف کرده بود، اما این وظیفه از سوی جمهوری اسلامی که خود نسبت به ارائه اطلاعات در زمینه ایدز بی توجه است، "جنگ نرم" خوانده شد و هر دو برادر بازداشت شدند. کامیار پس از دو سال و نیم و آرش در شهریور ماه سال گذشته آزاد شدند. در سال جاری، اولین جایزه بنیاد amFAR در زمینه تحقیقات ایدز به نام "الیزابت تایلور" به خاطر تلاش برادران علایی در راه مبارزه با ایدز به آنان تعلق گرفت.

سال‌ها از کشف بیماری ایدز می‌گذرد. اگر در ابتدای کشف این بیماری، در اکثر جوامع در سطح دنیا، آن را به نوعی تابو می‌پنداشتند، اما پس از طی مدتی جامعه جهانی برای درمان روحی و جسمی مبتلایان به این بیماری کوشید و آموزش و آگاهی‌رسانی در این زمینه را با هدف کاهش این بیماری گسترش داد. در ایران اما هرچه پیش‌تر می‌رویم مسئولان در دادن آگاهی به جامعه منفعل‌تر می‌شوند و می‌کوشند با سکوت در برابر آن صورت مسئله را در ذهن جامعه پاک کنند.

آدم‌پران‌ها و خروج غیر قانونی از ایران

society — Wed, 21 Nov 2012 12:00:15 +0000

آیدا قجر - «مهم خارج شدن از ایران است. مقصد برای عده‌ای اهمیت دارد، اما برای من، نه». شاهین که به تازگی به کمک "آدم‌پران" از ایران خارج شده، معتقد است: «ایران دیگر جای زندگی نیست، امنیت وجود ندارد، نه برای دانشجو و نه هرکسی که کوچکترین انتقادی به وضعیت اجتماع دارد. بازار کار وجود ندارد و مشکلات اقتصادی مردم را از پا در آورده است.»

خارج شدن غیر قانونی از ایران با کمک "آدم‌پران"ها یا "واسطه‌"هایی که یا در مسیر سفارتخانه‌ها حضور دارند یا گاه از طریق شبکه دوستان معرفی می‌شوند، سال‌هاست که در ایران رواج دارد و مرزهای آذربایجان محل عبور گاه اغلب این مسافران است.

عوامل بسیاری باعث انتخاب مهاجرت یا گریز از ایران می‌شود. فقر، جنگ، بی‌کاری، نبود آزادی، سرکوب عقیدتی و قومیتی، کمبود امکانات اقتصادی و آموزشی و ... از عمده‌ترین این دلایل‌ هستند. تا پیش از انتخابات دوره دهم ریاست‌جمهوری ایران، بیشتر مهاجران را یا جوانان تحصیلکرده و جویای کار تشکیل می‌دادند یا فعالان سیاسی، روشنفکران، نویسندگان و روزنامه‌نگارانی که به اصطلاح ممنوع‌القلم شده بودند، اما پس از سرکوب جنبش اعتراضی مردم ایران توسط جمهوری اسلامی شمار بیشتری از مردم تمایل به خروج از کشور پیدا کردند و از "آدم‌پران"ها در این مسیر کمک گرفتند. بیشتر این آدم‌پران‌ها در مسیر سفارتخانه‌ها به انتظار "ویزاهای ردی" می‌نشینند و در وقت مناسب پیشنهاد خروج غیرقانونی را با افراد مورد نظرشان مطرح می‌کنند.

به گفته سامان که ماه‌هاست در ترکیه منتظر رفتن به کشور سوم است، «رفتن به ترکیه به دلیل مرز مشترک با اروپا بهترین راه است. با توجه به سابقه‌‌های کلاهبرداری، مسافران و آدم‌پران‌ها شرط‌های جدیدی بین خود قرار داده‌اند؛ به طوری که یا پول مورد توافق را پس از رسیدن به مقصد پرداخت می‌کنند یا شخص سومی که مورد اعتماد میان دو طرف است باز هم پس از رسیدن مسافر به مقصد پرداخت هزینه را می‌پذیرد».

در تمام این سال‌ها شماری از متقاضیان تمام هزینه مورد توافق را پرداخت کرده اند، اما در میانه راه رها شده اند. شاهین که خود را فعال مدنی معرفی می‌کند، روایتی دیگر از خروج از ایران دارد. او با یک آدم‌پران از طریق دوستانش آشنا می‌شود؛ آنهم در زمانی که پاسپورتش توسط دولت ایران ضبط شده بوده. پس نخست از وی تقاضای گذرنامه می‌کند. گذرنامه که آماده می‌شود، در روز موعود، قاچاقچی یا همان آدم‌پران در فرودگاه، مامور خاصی را به او نشان و اطمینان می‌دهد که با وی هماهنگ کرده است. به این ترتیب خروج شاهین با پاسپورتی که نمی‌دانسته قانونی است یا جعلی به راحتی اتفاق می‌افتد.

شرق یا غرب جهان؟

از ۵. ۱ میلیون تا ۲۲ میلیون تومان میزان هزینه‌ای است که متقاضیان بر اساس توانایی یا شناختی که از آدم‌پران دارند، به وی پرداخت می‌کنند. متقاضیان اما دو دسته‌اند: آن‌هایی که در جست‌وجوی کار و تحصیل در دنیای آزاد راهی سفر می‌شوند و آنهایی که به علت مشکلات امنیتی این خطر را به جان می‌پذیرند.

برخی از متقاضیان سفر به اروپا نیز بدون رسیدن به مقصد در میانه راه رها می‌شوند و از آنجا که اکثرشان به زبان مسلط نیستند دچار مشکل می‌شوند؛ یعنی بازداشت یا مدت‌ها در کمپ نگهداری می‌شوند. برخی از پناهجویان نیز روند کند بررسی پرونده در ترکیه و عراق را تاب نمی‌آورند و به آدم‌پران مراجعه می‌کنند.

عده‌ای که مشکل امنیتی در ایران ندارند، اگر به دنبال کار باشند بیشتر کشورهایی مانند اندونزی، ژاپن و استرالیا را انتخاب می‌کنند. مهاجرت غیر قانونی به کشورهای آسیای شرقی که معروف به وجود بازار کار هستند از طریق کشتی اتفاق می‌افتد که در برخی موارد به علت بارگیری بیش از ظرفیت، غرق می‌شود. استرالیا نیز از این قاعده مستثنی نیست. این کشور به عنوان یکی از مهاجرپذیرترین کشورها مورد توجه شمار زیادی از متقاضیان قرار می‌گیرد، اما کنترل شدید مرزبانان و هم مرز آبی باعث بازگردانده ‌شدن مهاجران یا گاهی غرق شدن کشتی آنان می‌شود.

برخی از متقاضیان سفر به اروپا نیز بدون رسیدن به مقصد در میانه راه رها می‌شوند و از آنجا که اکثرشان به زبان انگلیسی مسلط نیستند دچار مشکل می‌شوند؛ یعنی در اغلب موارد بازداشت و ناچار به بازگشت به کشور مبداء می شوند. گاهی هم مدت‌ها در کمپ نگهداری می‌شوند و پرونده شان به کندی بررسی می شود. در این میان هستند پناهجویانی که برای گرفتن پناهندگی به ترکیه و عراق رفته اند و روند کند بررسی پرونده شان را تاب نیاورده اند و به آدم‌پران مراجعه کرده اند. علی.میم در حال حاضر شش ماه است که با امید رسیدن به شرایط بهتر در کشورهای مختلف دربه‌در است. او به قصد رسیدن به کشور فرانسه، نخست از ترکیه به یونان می‌رود و در آنجا دستگیر می‌شود و پس از رهایی دوباره به آدم‌پران مراجعه می‌کند و به این ترتیب در عبور از مرزهای چند کشور مختلف به طور پی در پی گرفتار پلیس و ماموران مرزی می‌شود و هنوز که هنوز است نه تنها به کشور مقصد نرسیده است که او را دوباره پس از شش‌ماه به کشور یونان بازگردانده‌اند و او هنوز در مرحله نخست قرار دارد.

سامان با توجه به مشکلات امنیتی که پیرامون فعالیت‌هایش در ایران متحمل شده است، دلیل ترجیح آدم‌پران بر سازمان‌های بین‌المللی را اینگونه شرح می‌دهد: «زمانی‌که در شرایط ناامن و خطرناک به سر می‌بری دلت می خواهد زودتر به مقصد امن برسی. وقتی شرایطت را برای سازمان ملل یا نهادهای حقوق بشری شرح می‌دهی به علت پرونده‌هایی که بعضاً دروغ بوده است، حرف‌هایت را فقط داستانی قلمداد می‌کنند و ممکن است توقفی چند ساله برایت رقم بخورد.»

سامان عوارض روند بررسی پرونده پناهجویان را در نهادهای بین‌المللی به سه دسته تقسیم می کند و می گوید: "افسردگی شدید ناشی از انتظار"، "خطر و فشاری که خانواده پناهجویان در ایران متحمل می‌شوند" و "ناکارآمدی فعال سیاسی یا روزنامه‌نگار بر اثر افسردگی" ماحصل مراجعه به نهادهای حقوق بشری است.

او در حالیکه مدعی است "چیزی برای از دست دادن ندارد"، رسیدن به مقصد توسط واسطه و آدم‌پران را "سریع‌ترین" راه برای "بازگشت به بستر فعالیت و زندگی معمولی" می‌داند.

آدم‌پران مسیر را نمی‌گوید و متقاضی تنها مقصد را مشخص می‌کند. عدم طرح مسیر مثل یک "راز" می‌ماند و زمان سفر که نزدیک می‌شود برنامه، مسیر و مدارک لازم یا افراد لازم به متقاضی اطلاع داده می‌شود.

قاچاقچی، آدم‌پران یا دلال؟

در بیش از سه دهه اخیر، انقلاب سال ۵۷، جنگ هشت ساله میان ایران و عراق و جنبش اعتراضی مردم در سال ۸۸ بالا‌ترین آمار مهاجرت را به همراه داشته است؛ مهاجرانی که بیشتر آن‌ها در آمار رسمی جمعیت کشور محاسبه نمی‌شوند.

لقب قاچاقچی بار معنایی سنگینی را به همراه دارد که از کاری خلاف قانون، مجازات سنگین و هزینه‌ بالا حکایت می کند. مهاجرانی که اقدام به گرفتن کمک از آنان می‌کنند ترجیح می‌دهند از به کار بردن لفظ قاچاقچی خودداری کنند و آنها را آدم‌پران بخوانند.

از نظر قاضی آقایی، دادیار دادسرای جنایی اما قاچاقچی نام اشتباهی است و "دلال" نام درستی برای آنهاست. به طوری که به گفته وی، "طبق قانون مبارزه با قاچاق انسان مصوب سال ۸۴، جرم قاچاق انسان در صورتی تحقق می‌یابد که به قصد فحشا، تجارت اعضا و جوارح انسان، برده‌داری یا ازدواج اجباری باشد. در حالی که در مواردی که رخ داده، ایرانیان به قصد یافتن کار یا ادامه تحصیل از کشور خارج می‌شوند. در نتیجه قاچاق اتفاق نیافتاده است".

وی در ادامه توضیح می‌دهد: "دلالی جرم نیست و شاید بتوان موضوع را تحت عنوان تحصیل مال نامشروع رسیدگی کرد." بر اساس این تفسیر، آدم‌پران‌ها جرمی انجام نمی‌دهند، بلکه به مهاجرت افراد علاقه‌مند کمک می‌کنند.

در بیش از سه دهه اخیر، انقلاب سال ۵۷، سرکوب سیاسی دهه ۶۰، جنگ هشت ساله میان ایران و عراق و جنبش اعتراضی مردم در سال ۸۸ بالا‌ترین آمار مهاجرت را به همراه داشته است؛ مهاجرانی که بیشتر آن‌ها در آمار رسمی جمعیت کشور محاسبه نمی‌شوند.

آمار جمعیت ایرانیان خارج از کشور

آخرین آمار اعلام شده از سوی سازمان ثبت احوال ایران حاکی از حضور یک میلیون و چهارصد ایرانی در آمریکا، هشتصد هزار نفر در امارات متحده عربی، چهارصد و ده هزار نفر در بریتانیا و کانادا، دویست هزار نفر در آلمان، صد و پنجاه هزار نفر در فرانسه و صد و ده هزار نفر در سوئد است.

آخرین آمار اعلام شده از سوی سازمان ثبت احوال ایران که توسط محسن کرمی، معاون این سازمان ارائه شده حاکی از حضور یک میلیون و چهارصد ایرانی در آمریکا، هشتصد هزار نفر در امارات متحده عربی، چهارصد و ده هزار نفر در بریتانیا و کانادا، دویست هزار نفر در آلمان، صد و پنجاه هزار نفر در فرانسه و صد و ده هزار نفر در سوئد است.

این آمار تنها بخشی از ایرانیانی را در بر می‌گیرد که به شکل قانونی کشور خود را ترک کرده‌اند؛ ایرانیانی که به شکل غیر قانونی از کشور خارج شده‌اند یا آن‌هایی که به تابعیت کشورهای میزبان درآمده‌اند در این محاسبه در نظر گرفته نشده‌اند.

آمار مرکز ثبت احوال ایران بیش از سه میلیون ایرانی را با توجه به ثبت نشدگان در بر می‌گیرد. طبق همین روش و در دست نداشتن آمار افرادی که غیرقانونی خارج و پناهنده شده‌اند یا خود را ایرانی نمی‌دانند نهاد غیردولتی کریشن اینترنشنال تعداد ایرانیان مهاجر را چهار میلیون نفر تخمین زده است.

عکس اول: اثر پناهجو و هنرمند اندونزیایی، علوی فاضل؛ قهوه روی کاغذ

تبایغ و ترویج فرهنگ شهیدپروری

society — Wed, 14 Nov 2012 13:03:12 +0000

آیدا قجر - بیش از دو دهه از پایان جنگ میان دو کشور ایران و عراق گذشته است و حکومت ایران در تمام این سال‌ها، نه تنها فضای شهری را از تصاویر جانباختگان این نبرد تلخ آکنده‌ است، بلکه هر از چندگاه تحت عنوان "حفظ ارزش‌های دفاع مقدس"، طرحی جدید از آستین بیرون می‌کشد؛ از کاروان راهیان نور گرفته تا تخریب بخشی از جنگل ناهارخوران به منظور احداث "موزه دفاع مقدس" و چاپ تصویر شهدا روی لوازم‌التحریر دانش‌آموزان؛ طرح‌هایی که معمولاً فکر شده و حساب‌شده نیز نیستند.

از این میان، راهیان نور، نام کاروانی است که برای بازدید از مناطق جنگی بازمانده از جنگ ایران و عراق تشکیل شده است و برخی از مسئولان از اجباری بودن این سفرها برای به دست آوردن نمره کار عملی در مدارس خبر داده‌اند و برخی دیگر نیز چنین ادعایی را تکذیب کرده‌اند.

زمانی که در سایت راهیان نور گشت می‌زنید، اولین جمله‌ای که در بخش "درباره ما" به چشم می‌زند، سخنی از آیت‌الله خمینی است: "خدا می‌داند راه و رسم شهادت کورشدنی نیست و این ملت‌ها و آیندگان هستند که به راه شهیدان اقتدا خواهند کرد."

در ادامه، هدف این اقدام نیز چنین توضیح داده شده است: "آشنایی آینده‌سازان کشور با این حماسه‌ها ضامن حفظ استقلال، رشد و بالندگی ایران خواهد شد."

از سال ۱۳۸۶ تا امروز، برای "حفظ استقلال، رشد و بالندگی" ایران خبر جان باختن نزدیک به صد نفر از افراد جامعه در این کاروان در رسانه‌ها منتشر شده است و نه تنها اقدامی برای جلوگیری از چنین حوادثی صورت نگرفته بلکه حضور در این سفرها اجباری و نمره درسی برایش در نظر گرفته شده است. البته برگزاری اردوهای راهیان نور تنها راهکار حکومت ایران برای تقویت اندیشه‌های جنگ‌طلبانه در میان نسل جدید نیست و همزمان نهادهای رسمی تلاش می‌کنند با شیوه‌های مختلف تبلیغی بر این مبانی تاکید کنند.

جان باختن در راه آشنایی با جنگ

اردوی راهیان نور که با هدف آشنایی آینده‌سازان با حماسه‌های جنگ به راه افتاد، در عمل جان بسیاری از این آینده‌سازان را گرفته است.

موضوع کاروان‌های راهیان نور، با انتشار اخبار حوادث روی‌داده برای مسافران آن، به یکی از چالش‌های نظام آموزش و پرورش ایران تبدیل شده است؛ چالشی که به نظر می‌رسد مسئولان مایل نیستند حتی به قیمت جان دانش‌آموزان و دانشجویان ایرانی آن را با تعطیل کردن اردوها کنار بگذارند و همچنان تلاش می‌کنند جنگ را محور برنامه‌های تبلیغی خود قرار دهند.

از سال ۱۳۸۶ اولین حادثه در این طرح با کشته شدن ۲۲ دانشجوی پسر دانشگاه علمی- کاربردی غیرانتفاعی دانشگاه خیام مشهد اتفاق افتاد. سال ۱۳۸۷، ۲۷ نفر از فرهنگیان استان چهارمحال و بختیاری کشته شدند و در همان سال اتوبوس حامل کاروان مورد حمله مسلحانه افراد ناشناس قرار گرفت و دو نفر از سرنشینان جان خود را از دست دادند. سال گذشته، سه دانش‌آموز جان باختند و در ماه گذشته ۳۰ نفر، ۲۱ دانش‌آموز و دو راننده و کمک راننده و تعدادی از مسافران اتوبوس در راه بازدید از مناطق جنگی کشته شدند.

ابراهیم سرخیز، از معاونان وزیر آموزش و پرورش دلیل رخ دادن این حوادث را به خبرگزاری ایلنا این‌گونه توضیح داده است: "این اتفاق معلول این است که برای اعزام دانش‌آموزان به راهیان نور برنامه‌ریزی نشده است. این اردو با همکاری بسیج انجام می‌شود ولی اعزام آنها کاری پرورشی محسوب شده و معاون وزیر آموزش و پرورش در امور پرورشی باید در این زمینه توضیح دهد."

خبرآنلاین، به نقل از یکی از مدیران ارشد وزارت آموزش و پرورش اما از "ده نمره از درس آمادگی دفاعی" خبر داده و گفته است: "تمام دانش‌آموزان راهیان نور از طرف آموزش و پرورش بیمه می‌شوند و اگر اتفاقی برای آنها افتاد، تا آخر هزینه درمانشان را پرداخت خواهیم کرد."

موضوع کاروان‌های راهیان نور، با انتشار اخبار حوادث روی‌داده برای مسافران آن، به یکی از چالش‌های نظام آموزش و پرورش ایران تبدیل شده است؛ چالشی که به نظر می‌رسد مسئولان مایل نیستند حتی به قیمت جان دانش‌آموزان و دانشجویان ایرانی آن را با تعطیل کردن اردوها کنار بگذارند و همچنان تلاش می‌کنند جنگ را محور برنامه‌های تبلیغی خود قرار دهند.

قلم و کاغذهایی با عکس شهدا

چندی پیش، خبرگزاری جوان، در گزارشی از چاپ عکس شهدا بر لوازم‌التحریر دانش‌آموزان در ایران خبر داد و نوشت: "یک شرکت تولید لوازم‌التحریر در ابتکاری با توزیع اقلام مصرفی دانش‌آموزان به خصوص لوازم‌التحریر با عکس شهدا و قهرمانان دینی و ایرانی به جنگ بی‌حریف بن‌تن، بت‌من و باربی‌های روی جلد دفترها و لوازم‌التحریر و کیف دانش‌آموزان رفته است."

تلاش برای پررنگ کردن ارزش‌های جنگ ایران و عراق به سفرهای کاروان راهیان نور محدود نمی‌شود. چندی پیش، خبرگزاری جوان، در گزارشی از چاپ عکس شهدا بر لوازم‌التحریر دانش‌آموزان در ایران خبر داد و نوشت: "یک شرکت تولید لوازم‌التحریر در ابتکاری با توزیع اقلام مصرفی دانش‌آموزان به خصوص لوازم‌التحریر با عکس شهدا و قهرمانان دینی و ایرانی به جنگ بی‌حریف بن‌تن، بت‌من و باربی‌های روی جلد دفترها و لوازم‌التحریر و کیف دانش‌آموزان رفته است."

این اقدام را می‌توان به نوعی ترویج فرهنگ "شهادت" و تبلیغ "جنگ" دانست که برای رسیدن به هدف، پایه‌ای‌ترین نهاد را هدف گرفته است: آموزش و پرورش. در گزارش خبرگزاری جوان آمده است: "سال‌های زیادی است که غفلت ما باعث شده فرزندانمان با قهرمانان تخیلی وارداتی بخوابند، بیدار شوند و... این غفلت باعث شده قهرمانان آسمانی ما جایی در زمین و زمان و زندگی ما و فرزندان این مملکت نداشته باشند."

حمید که در جنگ شرکت داشته و در آن روزها یک پای خود را نیز از دست داده است نظر متفاوتی دارد. او به رادیو زمانه می‌گوید: "موافق نیستم که حکومت برای ترویج فرهنگ شهادت‌طلبی این اقدام را انجام داده. برعکس فکر می کنم این کار تیشه به ریشه چنین فرهنگی می‌زند. با چنین طرح‌هایی فقط شهدا زیر دست و پای بچه‌ها می‌افتند."

دنیای فانتزی ذهن کودکان و نیاز آنها به قهرمان

بسیاری از روانشناسان معتقدند ذهن کودکان نیاز به قهرمانان خیالی دارد که همیشه آماده‌اند مقابل خلافکاران ایستادگی کنند و دنیا را نجات دهند. آنها حتی به باربی‌ و عروسک‌های نسل جدید که زیبایی را تبلیغ می‌کنند نیاز دارند؛ البته در این سال‌ها همواره انتقادهایی به ترویج این ایده‌آل‌های ذهنی مانند شکست‌ناپذیر بودن یا زیبایی به مفهوم لاغری و بلوند بودن شده است.

چطور می‌توان از بچه‌هایی که در جنگ زیسته‌اند، خانواده، عزیزان، اسباب‌بازی، مدرسه، درس و سرپناه خود را از دست داده‌اند، انتظار داشت در میان تمام این بلایا خوب یا بد مطلق را انتخاب کنند؟ کودکان در سنین قبل از مدرسه، نیاز به شنیدن قصه دارند؛ قصه‌هایی که دنیاهای ناشناخته را برایشان شیرین کند، به آن‌ها اعتماد به نفس بدهد و غیر مستقیم بگوید که چطور می‌توانند از سد مشکلات و بدی‌ها عبور کنند.

ماهنامه شهرزاد، در مطلبی به نقل از لوئیس مک‌نیس، شاعر آورده است: "قصه‌ها به کودک می‌آموزند که برای ادامه تکامل شخصیت فردی چه تجربه‌هایی ضروری‌اند. آن‌ها اطمینان می‌دهند که یک زندگی مفید و ثمربخش در دسترس انسان است حتی اگر موانع بسیاری بر سر راه او باشد. قصه‌ها به کودک قول می‌دهند که اگر شجاع باشد و در این راه تلاش کند نیروهای نیکوکار به کمک او می‌آیند."

لوئیس کارول، نویسنده با مثال آوردن از داستان هانسل و گرتل می‌گوید: "این داستان تاکیدی است بر تلاش کودک که به شدت خود را به پدر و مادر وابسته می‌کند، در حالی‌که زمان آن فرا رسیده تا به طور مستقل با دنیا رو به رو شود. این قصه به ترس‌های کودک تجسم می‌بخشد و در عین حال او را آرام می‌کند. سرانجام کودکان در قصه پیروز می‌شوند زیرا وحشتناک‌ترین دشمن آن‌ها یعنی ساحره به طور کامل شکست می‌خورد."

در واقع ذهن کودک خود را جایگزین شخصیت‌های خیالی می‌کند و بین خوب و بد قرار می‌گیرد و ذهن دو قطبی‌اش مابین این دو، خوب را انتخاب می‌کند و پیروزی "خوبی‌ها" را باور می‌کند. به عقیده لوئیس مک‌نیس ذهن کودک حد وسط را نمی‌شناسد. در حالی‌که در زندگی واقعی، انسان خوب یا بد کامل نداریم و همه متوسط هستند.

جنگ ایران و عراق اما جنبه تخیلی ندارد. جنگی است که در دنیای واقعی رخ داده. این جنگ دور از تخیل و توسط انسان‌های واقعی اتفاق افتاده است. شرکت‌کنندگان در این جنگ انسان‌های متوسطی بودند که نمی‌توان آنها را خوب یا بد مطلق دانست. در حالی‌که در دنیای خیالی کودکان، خوب مطلق، مقابل بد مطلق می‌ایستد و پیروز می‌شود. چطور می‌توان از بچه‌هایی که در جنگ زیسته‌اند، خانواده، عزیزان، اسباب‌بازی، مدرسه، درس و سرپناه خود را از دست داده‌اند، انتظار داشت در میان تمام این بلایا خوب یا بد مطلق را انتخاب کنند؟

کودکان در سنین قبل از مدرسه، نیاز به شنیدن قصه دارند؛ قصه‌هایی که دنیاهای ناشناخته را برایشان شیرین کند، به آن‌ها اعتماد به نفس بدهد و غیر مستقیم بگوید که چطور می‌توانند از سد مشکلات و بدی‌ها عبور کنند.

نکته دیگر این که در مدرسه باید تاریخ را بی‌طرفانه به کودکان آموزش داد اما لوازم التحریری که تصویر شهدا را برخود دارد، مانع این بی‌طرفی می‌شود. این شیوه با هدف القای نوعی ایدئولوژی عرضه می‌شود و نگاه ایدئولوژیک، با دنیای خیالی کودکان در تضاد است.

دفاع از ارزش‌ها یا بی‌ارزش کردن آنها؟

سعید پیوندی، جامعه‌شناس و استاد دانشگاه در پاریس معتقد است که تبلیغات مستقیم و وارد کردن فرهنگ شهدا و ترویج بیشتر آن در لوازم التحریر باعث دوری دانش‌آموزان از فرهنگ‌های دینی خواهد شد.

تاکید و اصرار سیاستگذاران جمهوری اسلامی بر تبلیغ جنگ، می‌تواند نشان کم‌رنگ شدن ارزش‌هایی باشد که زمانی مقدس شمرده می‌شدند؛ اما امروز نه کسی به فکر کشورگشایی است و نه خواستار ضربه‌های ناشی از جنگ. (طرح: اثری از شیرین نشاط)

در میان کارشناسان و تدوین‌کنندگان کتاب‌های درسی در ایران اما این نگاه وجود دارد که تبلیغات درباره جمگ هشت ساله ایران و عراق باید از حد کتاب‌های درسی فراتر برود. تاکید بر دوره جنگ ایران و عراق در کتاب‌های تاریخ ایران، بنا به اظهارات محمد ناصری، مدیر کل دفتر انتشارات کمک آموزشی ، "تنها یک تلنگر" است، اما خود او در ادامه می‌گوید: "اشتباه است که فکر کنیم هرچه در متن کتاب درسی بیاید، سندیت دارد، مهم است و می‌تواند محور آموزش قرار گیرد".

مدیرکل انتشارات کمک آموزشی، ادبیات کتاب‌های درسی را درباره جنگ، "خشک و زمخت" توصیف کرده و معتقد است: "باید دیگر رسانه‌ها را برای بیان موضوعاتی مثل دفاع مقدس جدی بگیریم و همه چیز را از کتاب درسی نخواهیم. گیریم که در متن کتاب‌های درسی قصه و شعر و متن درباره شهدا داشته باشیم، اما چه کسی می‌خواهد این متن را طوری جا بیندازد که در رگ و پی دانش‌آموزان بنشیند؟"

حمید، جانباز هشت سال جنگ میان ایران و عراق در ادامه گفت‌وگو با رادیو زمانه این ادعای محمد ناصری پیرامون تبلیغات را رد می‌کند و می‌گوید: "بزرگ‌ شدن کودکان با تبلیغات مستقیم جنگ و شهادت، در آنها نوعی ضدیت با جنگ و شهدا را دامن می‌زند و نتیجه عکس دارد. ضدیت با جنگ باعث می‌شود تا اگر در جنگی در گذشته عده‌ای به خاطر دفاع از وطن‌شان کشته شده‌اند، از ارزش رشادت‌های‌شان در نگاه این کودکان کاسته شود."

تاکید و اصرار سیاستگذاران جمهوری اسلامی بر تبلیغ جنگ، می‌تواند نشان کم‌رنگ شدن ارزش‌هایی باشد که زمانی مقدس شمرده می‌شدند؛ اما امروز نه کسی به فکر کشورگشایی است و نه خواستار ضربه‌های ناشی از جنگ.

حمید می‌گوید: "هرگاه ظواهر دین در جامعه زیاد شد، باید بدانیم که جامعه از درون و محتوا، تهی از دین و فرهنگ شده است."

فصل سرما و افزایش زنان کارتن‌خواب در ایران

society — Thu, 25 Oct 2012 22:18:00 +0000

آیدا قجر

آیدا قجر ـ آمار زنان بی‌خانمان و کارتن‌خواب در شرایطی رو به افزایش است که بنا به گفته حسین زارع‌صفت، مدیرعامل سازمان رفاه، خدمات و مشارکت‌های اجتماعی شهرداری تهران، متوسط سن آنها نیز بسیار پایین آمده است.

وی با اشاره به اینکه سن زنان کارتن‌خواب به ۲۰ سال رسیده است، ضمن "پدیده" شمردن آن گفت: "پدیده کارتن‌خوابی پیشتر مختص آقایان بود، اما هم‌اکنون در میان زنان نیز این پدیده مشاهده می‌شود که آنان معتاد هستند."

بیماری اعتیاد ماحصل فشارهای اقتصادی، بیکاری، بحران‌های خانواده و محیط زندگی افراد است. به گفته سعید پیوندی، جامعه‌شناس و استاد دانشگاه در پاریس، "بیکاری و نتایج روانی ناشی از آن می‌تواند جوانان را به سوی اعتیاد به عنوان راه‌ حل تسکین سوق دهد، اما برعکس آن هم صادق است؛ به طوری که معتادان در پیدا کردن کار، دشواری بیشتری از دیگران خواهند داشت".

یکی از مشکلات بزرگ معتادان، نه به دوره اعتیاد که به پس از بهبودی آنها بازمی‌گردد. کارفرمایان در صورت آگاهی از پیشینه اعتیاد متقاضیان، آنها را به دشواری می‌پذیرند. در اکثر اوقات و حتی در صورت استخدام، بی‌اعتمادی همکاران، فضای کار و فعالیت را برای فرد آسیب‌دیده دشوار می‌کند. این در حالی است که سرخوردگی از جامعه، می‌تواند چنین فردی را دوباره به سوی اعتیاد و در پی آن بی‌خانمانی و کارتون‌خوابی بازگرداند.

بازگشت به جامعه

سازمان غیر دولتی "تولدی دوباره" که در سال ۱۳۸۲ تاسیس شده، ارائه خدمات به معتادان برای کاهش اعتیاد به مواد مخدر و آماده کردن آن‌ها برای بازگشت به جامعه را از جمله وظایف خود نام می‌برد.

حسین زارع‌صفت،‌ مدیرعامل سازمان رفاه، خدمات و مشارکت‌های اجتماعی شهرداری تهران نیز از طرح کمک به بی‌خانمان‌ها به عنوان "غربالگری" یاد کرده و معتقد است: "وظیفه ما تنها غربالگری و جمع‌آوری است و نمی‌توانیم آن‌ها را در خیابان رها کنیم و به این سرویس‌دهی افتخار می‌کنیم، اما وظیفه دستگاه‌های همکار است که بیایند و در غربالگری شرکت کنند."

عباس دیلمی‌زاده، مدیر این سازمان معتقد است بازگشت زنان به اعتیاد بیشتر از آقایان است؛ زیرا "آن‌ها ناچار به بازگشت به همان محیط‌ها و خانواده‌های نابسامان هستند و این امر احتمال بازگشت به اعتیاد را در‌ ‌آن‌ها افزایش می‌دهد. برچسب اعتیاد در زنان بهبودیافته پررنگ‌تر است، زیرا جامعه اعتیاد را مشکل اخلاقی می‌پندارد و این امر مهم‌ترین مشکل زنان بهبود‌یافته از اعتیاد است".

در جامعه ایران به معتاد به عنوان یک مجرم نگاه می‌کنند، در حالیکه به عقیده بسیاری از جامعه‌شناسان و آسیب‌شناسان اجتماعی، اعتیاد یک بیماری است و نه یک جرم. تابوهای فرهنگی نسبت به این بیماری باعث می‌شود تا فرد معتاد نتواند به راحتی خود را از گردونه بحران و آسیب‌های اجتماعی خارج کند.

در بسیاری از اخباری که توسط رسانه‌ها منتشر می‌شود، بی‌توجه به این زیرساخت‌های اجتماعی، از زنان معتاد کارتن خواب به عنوان "معتادان پرخطر" یاد می‌شود که باید از "سطح خیابان‌ها ‌جمع‌آوری شوند". گویی آنها آفتی هستند که باید دور از باقی مردم بمانند.

حسین زارع‌صفت،‌ مدیرعامل سازمان رفاه، خدمات و مشارکت‌های اجتماعی شهرداری تهران نیز از طرح کمک به بی‌خانمان‌ها به عنوان "غربالگری" یاد کرده و معتقد است: "وظیفه ما تنها غربالگری و جمع‌آوری است و نمی‌توانیم آن‌ها را در خیابان رها کنیم و به این سرویس‌دهی افتخار می‌کنیم، اما وظیفه دستگاه‌های همکار است که بیایند و در غربالگری شرکت کنند. زیرا وظیفه ما از غربالگری تنها تفکیک معتادان، افراد نیازمند به امداد، اعزام به شهرستان و بیماران خاص است، اما به هیچ عنوان ما زنان خیابانی را جمع‌آوری نمی‌کنیم و این وظیفه سازمان بهزیستی است."

گرمخانه، پناهگاه‌، بیمه و اعتیاد

اولین محل جمع‌آوری زنان کارتن‌خواب، در سال ۱۳۸۶ تحت عنوان گرمخانه در خیابان مولودی تهران، توسط سازمان غیر دولتی "تولدی دوباره" و با همکاری بهزیستی راه‌اندازی شد.

برخی از اساس مسئله زنان بی‌خانمان را انکار می‌کنند یا سعی در وارونه نشان دادن آمار رو به رشد آنان دارند. تعدادی از سازمان‌ها نیز مسئولیت ساماندهی به زنان بی‌خانمان، معتاد و کارتن‌خواب را برعهده دیگری می‌دانند و آن دیگری نیز از خود سلب مسئولیت می‌کند و یکی دیگر را مقصر می‌خواند.

براساس گفته عباس دیلمی، جانشین مدیرعامل جمعیت "تولد دوباره" گنجایش اولین گرمخانه "سی نفر" و "مخصوص زنان معتاد خیابانی" بود؛ به طوری که از ساعت هفت شب پذیرش افراد آغاز می‌شد و ساعت هفت صبح مراجعه‌کنندگان به مراکز DIC و دیگر مراکز ترک اعتیاد منتقل می‌شدند.

احداث گرمخانه و رسیدگی به زنان کارتن‌خواب یا معتاد اقدامی موثر برای نگهداری آنان خصوصا در فصل‌های سرماست، اما معضل اصلی به دوران پس از بهبودی آنان تعلق دارد؛ در این شرایط، مددجو به جامعه باز می‌گردد، اما مشکلاتی که از روز نخست او را روانه خیابان یا اعتیاد کرده همچنان بر جای خود باقی مانده است و در چنین شرایطی این حرکت‌های فرعی و پراکنده دردی را دوا نمی‌کند.

روند رسیدگی به زنان کارتن‌خواب در مرکز لویزان – از دیگر مراکز رسیدگی به زنان کارتن‌خواب و معتاد - پس از "جمع‌آوری از سطح شهر تهران" به این شکل است: "افراد در مرکز ساماندهی اسلامشهر غربال شده و زنان بی‌خانمان و متکدی و کارتن‌خواب تا زمان تعیین تکلیف از اسلامشهر به لویزان منتقل می‌شوند".

استحمام، پوشاک تمیز و سپس تحویل آنان به مسئولان آسایشگاه در مراحل بعدی قرار دارد؛ به طوری که مورد معاینه پزشک و مشاوره قرار می‌گیرند.

بنا به گفته فاطمه یوسلیانی، رئیس مرکز لویزان - مرکز ساماندهی زنان بی‌خانمان - ۹۰ درصد افراد حاضر در این مرکز معتاد هستند. وی گفته است: "ابتدا زنان بی‌خانمان از سطح شهر جمع‌آوری می‌شوند، سپس تمامی این افراد در مرکز ساماندهی اسلامشهر غربال شده و زنان بی‌خانمان و کارتن‌خواب تا زمان تعیین تکلیف از این مرکز به لویزان منتقل می‌شوند."

سخنان ضد و نقیض‌ مسئولان درباره زنان معتاد و بی‌خانمان

فرید سده براتی، مدیرکل پیشگیری و درمان اعتیاد سازمان بهزیستی که معتقد است، "سیستم درمان اعتیاد در کشور از ریل خارج شده است"، مدتی پیش اعلام کرد: "اغلب این بیماران علاوه بر علائم روان‌پریشی از جمله توهم و هذیان، برخی مشکلات جسمی را نیز به همراه دارند و این درحالی است که تیم غربالگری وزارت بهداشت که قرار بود معتادان جمع‌آوری شده را غربال کند به وظیفه خود در این رابطه عمل نکرد."

مدتی پیش روزنامه کیهان از قول رضا جاگیری، معاون اجتماعی سازمان رفاه و مشارکت‌های اجتماعی شهر تهران با اشاره به احداث کمپ بازپروری زنان معتاد خیابانی نوشت: "برای اولین‌بار توسط شهرداری کمپ بازپروری بانوان معتاد خیابانی در تهرانسر احداث شده است."

این مسئول سازمان رفاه و مشارکت‌های اجتماعی شهر تهران اما در ادامه وظیفه رسیدگی به معتادان مرد را برعهده سازمان دیگری دانسته و گفته است: "برای آقایان هنوز کمپی راه‌اندازی نشده است، زیرا راه‌اندازی کمپ‌های بازپروری برای معتادان وظیفه ستاد مبارزه با مواد مخدر است." او در این سخنان اصلاً اشاره نکرده است که چرا رسیدگی به زنان معتاد در حیطه وظایف ستاد مبارزه با مواد مخدر نیست.

مدتی پیش مرضیه وحید دستجردی، وزیر بهداشت با اشاره به زنانی که پس از درمان و رهایی از بیماری اعتیاد از بیمارستان‌ها خارج نمی‌شوند خاطرنشان کرد: "بیمارستان محل نگهداری معتادان نیست."

فرید براتی سده نیز در پاسخ به سخنان وی گفت: "نهادهای حمایتی هم مسئول ساختن هتل برای معتادان نیستند."

علی هاشمی، رئیس کمیته مستقل مبارزه با مواد مخدر در مجمع تشخیص مصلحت نظام قرار دهید که گفته بود: "در شش سال اخیر شمار زنان معتاد در ایران صد در صد افزایش یافته است که این امر تهدیدی بزرگ علیه نهاد خانواده به شمار می‌رود. شمار معتادان کشور بیش از سه میلیون و ۱۵۰ هزار نفر است که بیش از پنج درصد جمعیت بالای پانزده سال کشور و درصد قابل توجهی از جمعیت ۱۵ تا ۳۰ سال کشور را تشکیل می‌دهند."

این بی‌اعتنایی در حالی است که مسئولان کشور از ضرورت رسیدگی به مسئله بی‌اطلاع نیستند. در بهمن ماه سال گذشته (۱۳۹۰)، معاون اجتماعی سازمان رفاه و مشارکت‌های اجتماعی در گفت‌وگو با خبرگزاری ایلنا مدعی شده بود: "موضوع بی‌خانمانی در زنان در حال افزایش است."

وی با اشاره به اینکه به دلیل گرمی و سردی هوا نمی‌توان آمار ثابتی از معتادان در سطح شهر ارائه داد تاکید کرده بود که بسیاری از این زنان معتاد بی‌خانمان هستند و بی‌خانمانی آنها "عمدتاً به دلیل اعتیاد آن‌هاست زیرا این افراد با ابتلا به اعتیاد از خانواده طرد می‌شوند؛ چراکه خانواده توانایی نگهداری از آنان را ندارد".

رسانه‌ها نیز مدام خبر از رشد زنان کارتن‌خواب و معتاد می‌دهند و در میان اینهمه اطلاعات، تکذیب مسئولی چون محمد نفریه، معاون امور اجتماعی و پیشگیری از آسیب‌های سازمان بهزیستی که تمام اخبار موجود در این زمینه را "جوسازی" و "فاقد سندیت" می‌داند، به یک شوخی تلخ بیشتر نزدیک است.

وی گفته است: "گزارش‌هایی که ادعا می‌کنند آمار زنان خیابانی و کارتن‌خواب با رشد قابل توجهی همراه بوده، بر پایه کدام تحقیق و پژوهش علمی و اجتماعی صورت گرفته است و نباید بر اساس اطلاعات بی‌پایه و غیرواقعی، جوسازی کرد."

وی در حالیکه آمار به دست آمده از زنان بی‌خانمان را راضی‌کننده اعلام کرده ادامه داده است: "در راستای ساماندهی زنان خیابانی جلساتی با نیروی انتظامی و شهرداری برگزار و آماری پیش‌بینی شد که نمی‌توان این آمار را ارائه داد، اما براساس تحقیقات به این نتیجه رسیدیم که حتی آماری که پیش‌بینی کرده بودیم نیز محقق نشد و به مراتب آمار زنان خیابانی و کارتن‌خواب در کشور پایین است."

حال این ادعا را در کنار سخنان علی هاشمی، رئیس کمیته مستقل مبارزه با مواد مخدر در مجمع تشخیص مصلحت نظام قرار دهید که گفته بود: "در شش سال اخیر شمار زنان معتاد در ایران صد در صد افزایش یافته است که این امر تهدیدی بزرگ علیه نهاد خانواده به شمار می‌رود. شمار معتادان کشور بیش از سه میلیون و ۱۵۰ هزار نفر است که بیش از پنج درصد جمعیت بالای پانزده سال کشور و درصد قابل توجهی از جمعیت ۱۵ تا ۳۰ سال کشور را تشکیل می‌دهند."

کارتن‌خواب‌ها و سرمای زمستانی

ریشه بحث و جدل میان سازمان بهزیستی و وزارت بهداشت به سال ۸۶ و ۸۷ باز می‌گردد؛ زمانی‌ که مسئله نصب دستگاه‌های خودپرداز سرنگ برای کاهش عوارض تزریق مورد بحث قرار گرفته و وزارت بهداشت از مخالفان این طرح بود و دلیل مخالفت خود را "تشویق به اعتیاد" عنوان می‌کرد.

درگیری میان نهادها، مسئولان، سازمان‌ها و وزارتخانه‌ها در شرایطی تداوم می‌یابد که با شروع فصل سرما، بالا رفتن شمار زنان بی‌خانمان و کارتن‌خواب و کاهش سن آن‌ها شاهد تعداد بیشتری از آوارگان خیابانی خواهیم بود و در این میان بحث بر سر "بودجه" و از سر باز کردن مسئولیت‌ها بزرگترین دغدغه مسئولان است.

درگیری میان نهادها، مسئولان، سازمان‌ها و وزارتخانه‌ها در شرایطی تداوم می‌یابد که با شروع فصل سرما، بالا رفتن شمار زنان بی‌خانمان و کارتن‌خواب و کاهش سن آن‌ها شاهد تعداد بیشتری از آوارگان خیابانی خواهیم بود و در این میان بحث بر سر "بودجه" و از سر باز کردن مسئولیت‌ها بزرگترین دغدغه مسئولان است.

بی‌خانمانی و کارتن‌خوابی ماحصل مشکلات اقتصادی کشور و خود مولد معضلات دیگری است. بیکاری و اعتیاد اگرچه می‌توانند رابطه عکس با یکدیگر داشته باشند و به عبارتی بیکاری باعث اعتیاد می‌شود، اما شخص معتاد حتی بعد از درمان هم در بازار کار جایی ندارد. در برخی موارد بی‌خانمان‌ها پس از طردشدن از سوی خانواده و جامعه به کارتن‌خوابی می‌رسند. بی‌خانمانی اما پایان ماجرا نیست و می‌تواند عاملی برای شیوع بیماری‌های بسیار مانند ایدز باشد که براساس اخبار و آمار موجود، میزان مبتلایان به این بیماری نیز رو به افزایش است.

مسئولان کشور ایران اما اقدامی برای رفع ریشه مشکلات نمی‌کنند و تنها صورت مسائل را روی کاغذها و رسانه‌ها پاک می‌کنند. جمع‌آوری زنان کارتن‌خواب می‌تواند قدم مثبتی باشد، اما نه ریشه‌ بیکاری و مشکلات اقتصادی را برطرف می‌کند و نه اقدامی برای ارائه خدمات پس از بهبودی آنان صورت می‌دهد.

دفاع از روزنامه‌نگار زندانی، دفاع از آزادی است

society — Thu, 18 Oct 2012 08:50:37 +0000

گفت‌وگو با رضا معینی، مسئول بخش ایران، افغانستان و تاجیکستان سازمان گزارشگران بدون مرز

آیدا قجر

آیدا قجر – وظیفه نهادهای بین‌المللی حقوق بشر در برابر روزنامه‌نگاران زندانی یا پناهجو چیست؟ آنها چه معیارهایی برای حمایت از روزنامه‌نگاران و فعالان سیاسی – اجتماعی دربند دارند؟ آیا امکان حمایت از همه کسانی که به دلایل عقیدتی در زندان‌ها هستند یا ناچار به ترک ایران شده‌اند وجود دارد؟

رضا معینی، فعال اجتماعی – سیاسی، از مسئولان یکی از این نهادهای بین‌المللی است. او مسئول بخش ایران، افغانستان و تاجیکستان سازمان بین‌المللی گزارشگران بدون مرز است.

این انجمن در سال ۱۹۸۵ در پاریس با هدف ارائه گزارش‌ از نابه‌سامانی‌هایی كه در كشورهای مختلف به ویژه در كشورهای آسیایی و آفریقایی وجود دارد تاسیس و پس از مدتی به طور متمرکز بر ضرورت آزادی مطبوعات متمرکز شد و با این شعار مشخص که بدون آزادی مطبوعات، آزادی ممکن نیست، به فعالیت ادامه داد.

سازمان گزارشگران بدون مرز دارای چند بخش تحت عنوان دفتر آسیایی، دفتر آفریقایی، دفتر آمریكایی، دفتر خاورمیانه و مغرب و ایران است. حدود ۱۵ سال است که وضعیت مطبوعات ایران با توجه به تحولاتی كه در ایران به وجود آمده به یكی از مسائل عمده این سازمان تبدیل شده است. این نهاد بین‌المللی در معرفی مطبوعات و روزنامه‌نگاران ایرانی به جهان سهم عمده‌ای داشته است. به این بهانه با رضا معینی درباره چگونگی حمایت‌های این سازمان از روزنامه‌نگاران زندانی و پناهجوی ایرانی گفت‌وگویی کرده‌ایم که می‌خوانید.

پس از انتخابات دوره دهم ریاست جمهوری شمار بسیاری از روزنامه‌نگاران ایرانی مجبور به ترک ایران شدند. آیا شمار دقیق آنها مشخص هست؟

رضا معینی - مجموعه روزنامه‌نگاران و وب‌نگارانی که از طریق کمک‌های سازمان گزارشگران بدون مرز خارج شده‌اند یا حداقل در این سازمان برایشان پرونده تشکیل داده شده بیش از ٢١٠ نفر است که از تیرماه سال ١٣٨٨ تا نیمه شهریور سال جاری ایران را ترک کرده‌اند.

شما در حمایت از یک روزنامه‌نگار زندانی به چه نکاتی توجه دارید؟ معیار شما برای حمایت از این افراد چیست؟

وظیفه ما تلاش برای تضمین آزادی اطلاع‌رسانی است و هویت فردی یا سیاسی زندانی برای ما معیار نیست. دفاع از حقوق زندانی اصل است نه نظر و عقاید روزنامه‌نگاران. چه بسیار روزنامه‌نگارانی که ما با عقایدشان موافق نیستیم، اما از حقوق‌شان دفاع می‌کنیم.

اما گاه روی برخی از روزنامه‌نگاران زندانی بیشتر تاکید می‌شود و روی برخی دیگر کمتر...

برخی مواقع شرایط به ما تحمیل می‌شود، با آنکه تلاش ما این است که این شرایط را به نفع موضوع مورد نظر خود تغییر دهیم، اما باز از شرایط ساخته شده و اصول ارتباطاتی موجود نمی‌توانیم سر باز زنیم. برای مثال در روز جهانی زن، به طور طبیعی موضوعات خاصی در باره زنان در جهان طرح می‌شود. اگر از من خواسته شود تا در این مورد صحبت کنیم، من در اینجا از روزنامه‌نگار نمی‌توانم صحبت کنم، اما می‌توانم از زنان روزنامه‌نگار و از مردان روزنامه‌نگاری که از حقوق زنان دفاع می‌کنند و زندانی شده‌اند، صحبت کنم تا بتوانم اینگونه زندانیان را به مسئله ذهنی دیگران تبدیل کنم. این آیا بی عدالتی در مورد دیگران ازجمله روزنامه‌نگاران مرد زندانی است؟ فکر نمی‌کنم.

در کل کار ما تشخیص مطرح شدن یا نشدن روزنامه‌نگاران نیست. باید و نباید نداریم. اصلاً در این زمینه نباید نداریم، اما در میان ۱۴۶ روزنامه‌نگار زندانی در جهان که آمار امروز ماست، در روز چند نفر را می‌توانیم طرح کنیم و سئوال اصلی‌تر اینکه آیا رسانه‌ای شدن مسئله یک روزنامه‌نگار زندانی می‌تواند به او کمک کند؟ من در این مورد شک دارم.

یعنی معتقدید لزوماً رسانه‌ای شدن وضعیت زندانیان سیاسی و روزنامه‌نگاران نقشی در بهبود شرایط آنها ندارد؟

کار ما رسانه‌ای کردن نیست. کار ما تلاش برای آزادی و تعدیل پرونده یک زندانی است. رسانه‌ای شدن بخشی از این کار است. آنچه به غلط در افکار عمومی و رسانه‌ها جا افتاده این است که "رسانه‌ای کردن الزاما راهگشای آزادی است". به گمان و تجربه من این تفکر همیشه و در همه موارد درست نیست.

با این نگاه، حمایت‌های سازمان روزنامه‌نگاران بدون مرز تا چه میزان برای روزنامه‌نگاران زندانی در ایران موثر بوده است؟

رضا معینی: در همه جوامع، ما با تعدادی از زندانیانی روبه‌رو هستیم که نامشان به دلایلی بیشتر از دیگران مطرح می شود. برخی مواقع چنان که پیشتر اشاره کردم " چاره‌ای " نیست، اما مهم این است که طرح این افراد هم به عنوان نمونه از یک شرایط مشخص "زندان و زندانیان" باشد.

نه تنها سازمان ما که دیگر سازمان‌های فعال در حوزه حقوق بشر، حضورشان تاثیرگذار است. با اطمینان می‌گویم، اگر وجود نداشتند اوضاع جهان بدتر از امروز بود، اما این سازمان‌ها با وجود همه تلاش‌شان در برابر قدرت دولت‌ها و بوروکراسی حاکم بر نهادهای بین‌المللی از این میان سازمان ملل، توان‌شان محدود است. ناظر‌ بر اوضاع هستند، اما برای تغییر، تنها نظارت کافی نیست. روند تغییر کند است. با این حال تغییر ممکن است و این را دست کم در ده سال گذشته شاهدیم. کار ما تنها داد زدن نیست که مذاکره و گفت‌وگو هم هست. ما بر این باوریم که گفت‌وگو می‌تواند جانشین درگیری میان حکومت و مردم شود؛ و بهترین راه آن تضمین آزادی اطلاع‌رسانی و آزادی بیان است.

در مورد ایران و رویداهای پس از دهمین انتخابات ریاست جمهوری در سال ١٣٨٨، ما این پیشنهاد را در نخستین اطلاعیه خود به تاریخ ٢٣ خرداد منتشر کردیم. متاسفانه حکومت ایران راه سانسور و سرکوب را در پیش گرفت. بدون اغراق می‌توانم بگویم در همان ساعت‌های اولیه تلاش سازمان گزارشگران بدون مرز و صد البته دیگر نهادهای بین‌المللی مدافع حقوق بشر و ایرانیان تبعیدی در خارج از کشور، عامل مهمی بود تا صدای گرفته مردمی که در خیابان‌ها بودند و اجازه راهپیمایی هم نداشتند به گوش جهانیان برسد؛ اطلاع‌رسانی در این زمینه و از همان ساعت‌های نخست اعتراض‌های مردمی مهم بود.

بسیاری از رسانه‌ها خودآگاه یا ناخودآگاه تمایل به انتشار خبر درباره چهره‌های مشهور و همچنین آن دسته از روزنامه‌نگاران و فعالان سیاسی – اجتماعی دارند که با آنها آشنا هستند. برای جلوگیری از چنین شرایطی یا پر کردن خلاءهای موجود، سازمان خبرنگاران بدون مرز تمهید خاصی دارد؟

باور من این است که ما خبرنگار بی‌طرف نداریم و اساساً خبرنگار نباید هم بی‌طرف باشد، اما در این رابطه وظیفه یک رسانه تنها روز شمار وضعیت زندانیان و تمام زندانیان نیست. هیچ رسانه‌ای در دنیا نمی‌تواند این کار را انجام دهد. چرا باید وظیفه یک رسانه، گزارشگری تمام وقت از زندان و زندانیان باشد؟

مشخص است که ما داریم درباره آن بخش از فعالیت های رسانه‌ها حرف می زنیم که به حقوق بشر و صدالبته روزنامه‌نگاران و فعالان سیاسی- اجتماعی دربند می‌پردازد...

یکی از مشکلات ما این است که رسانه‌های ما امروز باید خلاء بسیاری از نهادهایی را که وجود ندارند، پر کنند. شاید فعالان مدافع حقوق زنان یا مدافعان حقوق کارگران نیز گمان می‌کنند که رسانه‌ها در خیلی از مسائل مربوط به این حوزه‌ها کم‌کار هستند. بدون شک به عنوان فعالی که در یک سازمان بین‌المللی در امر دفاع از آزادی اطلاع‌رسانی کار می‌کنم، وظیفه‌ دارم که توجه رسانه‌ها را به مسئله روزنامه‌نگاران جلب کنم، اما وظیفه یک رسانه نیست که الزاما به این مسئله توجه کند.

اما بسیاری از فعالان اجتماعی ما اتفاقاً در رسانه‌ها نیز فعال هستند و ما در حال حاضر با طیف بزرگی از روزنامه‌نگارانی روبه‌رو هستیم که فعال اجتماعی شده‌اند و بر عکس.

توجه داشته باشید که رسانه‌ها مساعدکننده هستند، اما عامل تعیین‌کننده، شرایط خاص و توازن قدرت در سطح بین‌المللی و ملی است.

نکته‌ای دیگر که در سوالات شما چند بار تکرار شده بود، حساسیت به طرح برخی نام‌ها بود در کنار سکوت درباره دیگران، این به سیاست رسانه‌ای هم ربط دارد. در همه جوامع، ما با تعدادی از زندانیانی روبه‌رو هستیم که نامشان به دلایلی بیشتر از دیگران مطرح می شود. برخی مواقع چنان که پیشتر اشاره کردم "چاره‌ای" نیست، اما مهم این است که طرح این افراد هم به عنوان نمونه از یک شرایط مشخص "زندان و زندانیان" باشد. من به عنوان مثال اگر از سیامک قادری یا احمد زیدآبادی، بهمن احمدی امویی، ژیلا بنی یعقوب و دیگر روزنامه‌نگاران نام می‌برم، یا دیگران روی آنها تاکید می‌کنند، باید به آن تنها به عنوان نمونه و مشخصه‌ و معرف‌ همه روزنامه‌نگاران زندانی نگاه کرد.

امروزه به واسطه اینترنت و وسایل ارتباط جمعی، خبر بازداشت فعالان مدنی، سیاسی و روزنامه‌نگاران یا شهروندان عادی به سرعت منتشر می‌شود و برخی با انتشار اخبار در شبکه‌های اجتماعی یا راه انداختن کمپین و حتی تظاهرات به حمایت از آنها بر می‌خیزند. در این میان از برخی زندانیان حمایت‌های ویژه‌ای می‌شود و برخی نیز از یاد می‌روند. به نظر شما مشکل از کجا ناشی می‌شود؟

از ساده‌ترین تا بغرنج‌ترین مسائل جامعه ما با آزادی اطلاع‌رسانی و حقوق بشر سر و کار دارد. با آنکه بر این باورم که باید مسئله حقوق بشر و به ویژه زندانیان عقیدتی و از این میان روزنامه‌نگاران زندانی را به مسئله و دغدغه جامعه تبدیل کرد، اما مثل همیشه دو نظر افراط و تفریط در این زمینه هست، یا تنها از حقوق بشر یا سکوت در برابر آن! زندان و زندانی و اعدام، جلوه‌های مشخص نقض حقوق بشر هستند، اما همه‌ آن نیستند.

مسئله زندان و زندانی سیاسی بسیار فراتر از طرح رسانه‌ای شدن آن است. متاسفانه بخشی از مسائلی که طرح کردید یک روند طبیعی است که در همه جای دنیا وجود دارد. شاید ما نتوانیم در دنیا به جز نلسون ماندلا از دیگر زندانیان آفریقای جنوبی صحبت کنیم.

بخشی دیگر به وضعیت خود ما و زندان‌هایمان ارتباط دارد. متاسفانه علی‌رغم آنکه بیش از هشت دهه است که در ایران زندانی سیاسی داریم، هیچ‌گاه نهاد معینی برای دفاع از حقوق زندانیان نداشته‌ایم و هر زمان که چنین نهادی به وجود آمد به سرعت توسط رژیم‌های سرکوبگر از بین رفت.

در این زمینه وضعیت فرهنگی ما نیز تاثیر دارد. بدون شک گرایش‌ها و دیدگاه‌های سیاسی، ایدئولوژیک و مذهبی هم تاثیر دارند. خوشبختانه در سال‌های اخیر تحولی به وجود آمده است، اما در گذشته نه چندان دور و با آنکه هنوز هم در برخی موارد شاهد آن هستیم، هر نیروی سیاسی، ایدئولوژیک و مذهبی تنها از هواداران خود دفاع می‌کرد. به شکل عمومی دفاع بدون قید و شرط از آزادی زندانیان هنوز به فرهنگ عمومی ما تبدیل نشده است، هر چند گسترش رسانه‌ها و همگانی‌تر شدن آن تاثیر ویژه‌ای در انتشار اخبار و اطلاعات داشته است، اما در کل نوعی نگاه غیر عادلانه یا نامتوازن وجود دارد.

در حال حاضر فعالیت‌های حقوق بشری در پیوند با مسائل ایران به شدت با رسانه‌های فارسی‌زبان گره خورده است. به عنوان یک فعال حقوق بشر فکر می‌کنید این پیوند لازم است چگونه پیش برود؟

از ساده‌ترین تا بغرنج‌ترین مسائل جامعه ما با آزادی اطلاع‌رسانی و حقوق بشر سر و کار دارد. با آنکه بر این باورم که باید مسئله حقوق بشر و به ویژه زندانیان عقیدتی و از این میان روزنامه‌نگاران زندانی را به مسئله و دغدغه جامعه تبدیل کرد، اما مثل همیشه دو نظر افراط و تفریط در این زمینه هست، یا تنها از حقوق بشر یا سکوت در برابر آن! زندان و زندانی و اعدام، جلوه‌های مشخص نقض حقوق بشر هستند، اما همه‌ آن نیستند. برای گزارشگران بدون مرز مسئله این است که زندانی کردن حرفه‌کاران رسانه‌ها به جامعه مربوط است، مسئله جامعه باید باشد. اگر آزادی بیان و آزادی اطلاع‌رسانی محدود و سرکوب شود متضرر آن تنها روزنامه‌نگاران نیستند. دفاع از روزنامه‌نگاران زندانی امری صنفی و سندیکایی نیست؛ بلکه دفاع از آزادی و آزادی‌های بنیانی در جامعه است.

فکر می‌کنید امروز بزرگ‌ترین مشکل فعالیت‌های حقوق بشری در پیوند با ایران چیست؟

به شکل عمومی دفاع بدون قید و شرط از آزادی زندانیان هنوز به فرهنگ عمومی ما تبدیل نشده است، هر چند گسترش رسانه‌ها و همگانی‌تر شدن آن تاثیر ویژه‌ای در انتشار اخبار و اطلاعات داشته است، اما در کل نوعی نگاه غیر عادلانه یا نامتوازن وجود دارد.

جمهوری اسلامی ایران و گفتمان سرکوب قدرت حاکم. این دو چه در داخل و چه در خارج عوامل اصلی‌اند. اگر امروز منصفانه نگاه کنیم در سراسر کشورمان نیرویی وجود ندارد که آمار درستی از تعداد زندانیان سیاسی ارائه دهد؛ زیرا تمامی قوانین و موازینی که جمهوری اسلامی بر آن استوار است مانع از ارائه این آمار می‌شود.

امروز هیچ سازمان ملی یا بین‌المللی نیست که در این مدت دیده باشم فهرست کاملی از زندانیان سیاسی در دست داشته باشد. ما فهرستی حدودی از روزنامه‌نگاران زندانی داریم، زیرا تعداد آنها محدود و مشخص است یا در مورد زنان می‌توان تعداد را تقریباً تائید کرد.

من هر کاری که کنم، تا زمانی که از زندان بازدید نکنم و دسترسی به دفاتر ثبت‌نام زندانیان نداشته باشم که هم قوانین بین‌المللی، و هم قانون ملی بر آن تاکید دارند و ناظران باید به آن دسترسی داشته باشند، قادر نخواهم بود کاری موثرتر انجام دهم و چگونگی دستگیری‌های خودسرانه و مخفیانه و آمارهای مخدوش را نشان دهم.

باید به یاد داشته باشیم که ایران، تهران نیست. آمار زندانیانی که ما داریم بیشتر متعلق به تهران است. از شهرستان ها کمتر اطلاعات داریم.تاکید می‌کنم عامل این بی‌اطلاعی، جمهوری اسلامی و نبود یک نهاد مشخص برای پیگیری وضعیت زندانیان و دفاع از حقوق آنها و همچنین موارد نقض حقوق بشر و گزارش‌دهی آن در ایران است.

محمود احمدی‌نژاد و نمره ۲۰ زنان در كابينه دولت

society — Tue, 02 Oct 2012 20:27:01 +0000

آیدا قجر

آیدا قجر - جمهوری اسلامی در ۳۴ سال گذشته، همواره تاکید داشته است که در کشورهای غربی از زنان استفاده تبلیغاتی و ابزاری می‌شود. از دید مسئولان نظام در ایران، "چهره"، "اندام"، "قدرت سیاسی – اجتماعی" و هر گونه حضور زن زیر پوشش "بی‌دینی" به "کفر" می‌رسد. مسئله حکومت، فساد جامعه به دلیل شهوت‌رانی مردان نامحرم است؛ نگاهی کاملا جنسی و تنانه که از دیدگاه آنها تخطی از این قانون الهی، انسان غربی را از معنویات دور کرده است.

این در حالی است که دولت محمود احمدی‌نژاد، طی هفت سال گذشته با انتخاب زنان به عنوان وزرای کابینه، سعی کرده است تا از آنها به عنوان دکوراسیونی برای ژست برابری‌خواهی خود در مقابل عامه مردم استفاده کند.

او روز گذشته یازدهم مهرماه سال جاری، در تازه‌ترین واکنش‌ها در این زمینه، در یک نشست خبری با رسانه‌ها گفته است: "اگر مجلس موافقت مي‌كرد، من هفت ـ هشت زن را در كابينه خود معرفی مي‌كردم، اما موافقت نکردند."

محمود احمدی نژاد به عملكرد زنان در كابينه دولت، نمره بیست داده و گفته است: "با شرايط و محدوديت‌های خانم‌ها، كارشان بسيار خوب است و همه خانم‌هايی كه در دولت هستند خوب كار كرده‌اند."

به عقیده رئيس‌جمهور ایران، "خانم‌ها نشان دادند جدی‌تر و مصمم‌ترند. وقتي خانم‌ها می‌آيند آقايان تلاش‌شان چندبرابر می شود و سر غيرت می آيند".

رئیس جمهور ایران در حالی این نکات را مطرح می کند که وزرای پیشنهادی و منتخب و زنان مسئول در دولت وی، کسانی هستند که اغلب یا از صیغه و ازدواج مجدد مردان دفاع کرده‌اند یا بر جداسازی جنسیتی از مهدکودک تا دانشگاه تاکید داشته‌اند و با رفع تبعیض علیه زنان مخالف‌اند. با این حال چون رئیس دولت کنونی همچنان اولین شخصی است که زنان را به وزارت خوانده است، از حواشی آن بهره تبلیغاتی مورد نیازش را می‌برد. یعنی در حالی که ده‌ها تن از زنان پژوهشگر، روزنامه‌نگار، دانشجو، فعال اجتماعی و خانه‌دار به جرم فعالیت در زمینه برابری‌خواهی با احکام غیر قانونی و چندین سال حبس در زندان مواجه شده‌اند، دولت پیوسته در مجالس رسمی از دستاوردهای جمهوری اسلامی در زمینه برابری میان زن و مرد گفته است.

دولت محمود احمدی‌نژاد، طی هفت سال گذشته با انتخاب زنان به عنوان وزرای کابینه، سعی کرده است تا از زنان به عنوان دکوراسیونی برای ژست برابری‌خواهی خود در مقابل عامه مردم استفاده کند. وزرای پیشنهادی و منتخب و زنان مسئول در دولت احمدی‌نژاد کسانی هستند که یا از صیغه و ازدواج مجدد مردان دفاع کرده‌اند یا بر جداسازی جنسیتی از مهدکودک تا دانشگاه تاکید داشته‌اند و با رفع تبعیض علیه زنان مخالف‌اند. با این حال چون رئیس دولت کنونی همچنان اولین شخصی است که زنان را به وزارت خوانده است، از حواشی آن بهره تبلیغاتی می‌برد.

کمتر از یک‌ماه پیش نیز اجلاس سران کشورهای عضو جنبش غیر متعهدها فرصتی برای حکومت اسلامی شد تا با نمایش مشارکت زنان ایرانی در سیاست و فعالیت‌های اجتماعی به نفع خود تبلیغ کنند. در این اجلاس بر "تاثیرگذاری ظرفیت دیپلماسی زنان" تاکید شد و در نمایشگاهی که گواه "دستاوردهای ایران" خوانده شد، "دستاوردهای زنان" نیز به نمایش گذاشته شد تا به گفته سوسن صفاوردی، معاون مرکز زنان ریاست جمهوری، "از ظرفیت این اجلاس برای تبیین جایگاه زنان در اسلام" استفاده شده باشد.

اعظم‌السادات فراحی، همسر محمود احمدی‌نژاد نیز طی برگزاری ضیافت شام به همسران روسای جمهور کشورهای حاضر در این اجلاس اعلام کرد: "همسران کشورهای عضو عدم تعهد باید در آینده نزدیک با برگزاری نشست‌های تخصصی به برنامه‌ جامعی برای ارتقاء سطح فعالیت‌های زنان و جوانان در این کشورها برسند".

این محمود احمدی‌نژاد، اما همان کسی است که در نخستین روزهای ریاست جمهوری خود، نام مرکز امور مشارکت زنان را که فقط در زمینه زنان فعالیت می‌کند، به "زنان و خانواده" تغییر داد. این سیاست‌های محدود کردن حضور اقتصادی- اجتماعی زنان به "خانواده"، مقدمه‌ای بود برای امروز که بودجه کنترل جمعیت حذف شده، استخدام زنان در مراکز مختلف، به "دورکاری" یا "دو زن" به جای "یک کارمند" تقلیل پیدا کرده و سهمیه‌بندی و تفکیک جنسیتی در پذیرش دانشجویان اتفاق افتاده و رو به گسترش است.

یکی از جنجالی‌ترین اقدامات احمدی‌نژاد برای مطرح کردن حمایت خود از زنان، پیشنهاد وی به رئیس سازمان تربیت بدنی بود: "شرایط حضور زنان در ورزشگاه‌ها و مسابقات ورزشی را فراهم کنید"، اما جبهه‌گیری مراجع دینی باعث شد تا این پیشنهاد در حد یک خبر جنجالی باقی بماند.

نکته حائز اهمیت، مسئله «ربودن» مطالبات جنبش زنان ایران توسط دولت - حکومت است. چه محمود احمدی‌نژاد و چه آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای در لحظات مختلف تاریخی مطالبات جنبش زنان ایران را در سخنرانی‌های خود گنجانده‌اند. به این ترتیب دولت - حکومت با توجه به شرایطی که دارد مطالبات جنبش‌های عموماً سکولار زنان طبقه متوسط ایرانی را از آن‌ها می‌رباید و با توجه به منافع خود بازتعریف می‌کند.

نکته حائز اهمیت، مسئله «ربودن» مطالبات جنبش زنان ایران توسط دولت - حکومت است. چه محمود احمدی‌نژاد و چه آیت‌الله سید علی خامنه‌ای در لحظات مختلف تاریخی مطالبات جنبش زنان ایران را در سخنرانی‌های خود گنجانده‌اند. به این ترتیب دولت - حکومت با توجه به شرایطی که دارد مطالبات جنبش‌های عموماً سکولار زنان طبقه متوسط ایرانی را از آن‌ها می‌رباید و با توجه به منافع خود بازتعریف می‌کند. به عنوان نمونه خواست جنبش روسری سفیدها در کوتاه مدت با منافع پوپولیستی احمدی‌نژاد برای جذب طبقه متوسط و زنان جوان همخوانی داشت و می‌توانست از آن استفاده کند. در موارد دیگر نیز جوهر هر خواست فمینیستی را که به کار حکومت - دولت می‌آمد، می‌گیرند و به نوعی آن را در چهارچوب مطلوب خود که با کلمات کلیدی اسلام شیعه، زن و خانواده، وظایف مادری، حجاب و عفاف، همخوانی دارد باز تعریف می‌کنند.

بد نیست نگاهی بیندازیم به نگرش چند تن از زنانی که در دولت فعلی تحت عنوان‌های مختلف فعال هستند:

یک: مرضیه وحید دستجردی، مروج طرح تفکیک جنسیتی در بیمارستان‌ها

مرضیه وحید دستجردی، اولین وزیر زن پس از پیروزی انقلاب است. کمتر از دو ماه پس از انتخابات سال ۱۳۸۸، وی با ۱۷۵ رای موافق، ۲۹ ممتنع و ۸۲ رای مخالف به عنوان وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی ایران انتخاب و معرفی شد. با آن که انتخاب وی در پست وزارت از سوی بسیاری از روحانیون مورد انتقاد قرار گرفته و "مخالف نص صریح قرآن و اصول مدیریتی" خوانده شد، اما لقب "اولین وزیر زن در جمهوری اسلامی" جایگاه دیگری به رئیس دولت داد.

وزارت دستجردی در حالی به عنوان ویترین "مشارکت سیاسی زنان" در دولت احمدی‌نژاد به نمایش گذاشته شد که زنان ایران سال‌ها پیش از مطرح شدن نام رئیس دولت فعلی، خواهان برابری جایگاه زن و مرد نه فقط در خانواده و جامعه بلکه در سیاست بوده‌اند.

دستجردی اما که از مروجان "طرح تفکیک جنسیتی در بیمارستان‌ها" بود توانست طرح پیشنهادی خود را به اجرا در آورد به طوری که در زمان وزارت وی، سه بیمارستان تفکیک شده در تهران و یک بیمارستان در شهرهای اصفهان، مشهد و شیراز راه‌اندازی شد.

وزیر بهداشت درباره برنامه‌های آینده خود نیز گفته است: "بنا داریم طبق برنامه، تمام دانشگاه‌های علوم پزشکی کشور یک بیمارستان جامع زنان داشته باشند که هم‌اکنون ۱۲ دانشگاه در حال انجام این کار هستند."

شاید از نظر او به عنوان یک زن مسلمان، این تفکیک جنسیتی، صرفاً برای ایجاد یک فضای راحت برای درمان زنانی باشد که در چهارچوب «حلال و حرام» زندگی می‌کنند، اما مشکل آنجا تشدید می‌شود که زنان نتوانند‌‌ به عنوان نمونه همان امکانات پزشکی – درمانی را دریافت کنند که مردان دریافت می‌کنند.

تفکیک جنسیتی در بیمارستان تنها اقدام دستجردی در امر تفاوت جنسیتی نبود. وی از ابتدا مخالف طرح پیوستن ایران به کنوانسیون امحای کلیه اشکال تبعیض علیه زنان بود. طبق این کنوانسیون، تبعیض جنسیتی به این شکل تعریف می‌شود: "قائل شدن به هرگونه تمایز، استثنا یا محدودیت بر مبنای جنسیت در زمینه‌های سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، مدنی یا هر زمینه دیگر."

وزارت دستجردی در حالی به عنوان ویترین "مشارکت سیاسی زنان" در دولت احمدی‌نژاد به نمایش گذاشته شد که زنان ایران سال‌ها پیش از مطرح شدن نام رئیس دولت فعلی، خواهان برابری جایگاه زن و مرد نه فقط در خانواده و جامعه بلکه در سیاست بوده‌اند.

دو: فاطمه آلیا، مدافع لایحه حمایت از خانواده

در دوران ریاست جمهوری محمود احمدی‌نژاد، صندلی وزارت دیگری از سوی احمدی‌نژاد به فاطمه آلیا، نماینده کنونی مجلس شورای اسلامی پیشنهاد شد: وزارت آموزش و پرورش. آلیا در حالی که همواره بر "محاکمه عاملان فتنه ۸۸" تاکید می‌کرد پیشنهاد رئیس دولت را به دلیل "احترام به نظر روحانیون" رد کرد. وی همچنین از مدافعان "لایحه حمایت از خانواده" است؛ لایحه‌ای که فعالان حقوق زنان به بندهای جنجالی آن مبنی بر ازدواج مجدد مردان و صیغه اعتراض کرده‌اند.

سه: فاطمه قربان، مدافع تفکیک جنسیتی مهدکودک‌ها

فاطمه قربان از دیگر زنان مسئول در دولت دهم است که سمت معاون آموزش ابتدایی وزیر آموزش و پرورش را دارد. وی در سخنان خود همواره از تفکیک جنسیتی مهدکودک‌ها یاد کرده و اخیراً نیز از ممنوعیت ورود لوازم‌التحریر "غیر ایرانی" و "غیر اسلامی" گفته و خاطرنشان کرده است: "ترویج و ارائه فرهنگ ایثار و شهادت جایگزین مناسبی برای تبلیغات رنگارنگ فرهنگ غرب است."

فاطمه قربان در ماه های گذشته و زمانی که مربیان مدارس پیش دبستانی استان اصفهان در برابر مجلس تجمع کرده بودند، گفت که "این وزارتخانه مطابق قانون هیچ تعهدی برای استخدام مربیان پیش دبستانی ندارد؛ زیرا دوره پیش دبستانی یک دوره غیر اجباری و غیر رسمی است که به صورت غیر دولتی و با مشارکت مردمی اداره می شود و در نتیجه مربیان نیروی آموزش و پرورش نیستند".

چهار: نسرین سلطان‌خواه، مروج حذف زنان به عنوان کارشناس معمولی

آیا با بیشتر شدن حضور زنان در فضاهای دانشگاهی و مدیریتی، منافع زنان و منافع دولت باهم در تضاد در آمده‌اند؟ چه اتفاقی افتاده است که این همه نیاز به حذف زنان از فضای اقتصادی است؟

نسرین سلطان‌خواه، یکی دیگر از زنان دولت احمدی‌نژاد در سمت معاون علمی و فناوری است که دفاع از حذف زنان از مشاغلی چون "منشی دفتر، دفتردار و کارشناس معمولی" را برعهده داشته و معتقد است: "زنان نباید در قالب چنین شغل‌هایی تجلی پیدا کنند بلکه باید در عرصه‌هایی که شایسته آنان است، ظاهر شوند."

سخنان سلطان‌خواه همزمان با اطلاعیه استاندار بوشهر مبنی بر حذف زنان از مشاغلی چون منشی‌گری بازتاب داشت.

مشکل این سیاست‌ها برای زنان ایرانی در وهله نخست این است که نوعی نخبه‌گرایی را شرط حضور زنان در سطح جامعه می‌کند و به این ترتیب حذف توده‌های زنان از سطح جامعه را توجیه می‌کند و به این ترتیب زنان از فضای اقتصادی حذف می‌شوند. این طرح آیا به نوعی با تک جنسیتی شدن رشته‌های پولساز تحصیلی هماهنگ نیست؟ آیا با بیشتر شدن حضور زنان در فضاهای دانشگاهی و مدیریتی، منافع زنان و منافع دولت باهم در تضاد در آمده‌اند؟ چه اتفاقی افتاده است که این همه نیاز به حذف زنان از فضای اقتصادی است؟

پنج: مریم مجتهدزاده، مدافع طرح حجاب و عفاف

ریاست مرکز امور زنان و خانواده بر عهده مریم مجتهدزاده است؛ زنی که در مرداد ماه امسال از سهمیه‌بندی و تفکیک جنسیتی دانشجویان و دروسشان که بحثی انتقادی از سوی خانواده‌ها، اساتید دانشگاه و برخی از جامعه‌شناسان بود، ابراز بی‌اطلاعی کرد و گفت: "هرچه وزير علوم گفته اند، همان جوابيه درست است. من ديروز از شش صبح برای بازديد از مناطق زلزله زده در سفر بودم و هنوز روی اين موضوع كار نكرده‌ام، بگذاريد بعد درباره اين مسئله صحبت خواهم كرد و از وزير علوم نيز پيگير ماجرا خواهم بود".

ریاست مرکز امور زنان و خانواده بر عهده مریم مجتهدزاده است؛ زنی که در مرداد ماه امسال از سهمیه‌بندی و تفکیک جنسیتی دانشجویان و دروسشان که بحثی انتقادی از سوی خانواده‌ها، اساتید دانشگاه و برخی از جامعه‌شناسان بود، ابراز بی‌اطلاعی کرد و گفت: "هرچه وزیر علوم گفته‌اند، همان جوابیه درست است."

مجتهدزاده دو سال پیش هنگامی که طرح حجاب و عفاف قوت گرفته بود مدعی شد "ممکن است در اجرای طرح حجاب و عفاف از زور و گشت ارشاد استفاده شود".

گشت ارشادی که مجتهدزاده از آن سخن به میان آورده‌است اولین بار در خیابان‌های تهران با ادعای "ارتقای سطح سلامت و امنیت اجتماعی" و راهی برای برخورد با "بدحجابی" زنان تنها یکسال پس از قرار گرفتن احمدی‌نژاد در پست ریاست‌ جمهوری در اردیبهشت سال ۸۵ به اجرا در آمد.

به دنبال استقرار گشت ارشاد در خیابان‌ها زنان و دختران بسیاری مورد ضرب و شتم قرار گرفتند و در مکان‌های عمومی مانند نمایشگاه کتاب، کنسرت موسیقی و مراکز خرید به علت بدحجابی توسط ماموران بازداشت شدند.

به راستی چه نیازی به تادیب زنان به پوشیدن لباس مورد نظر حاکمیت هست؟ این فشار‌ها چرا امروز به زنان ایرانی بیش از پیش وارد می‌شود؟ چرا مثلا ۱۰ سال پیش زنان را وادار به انتخاب حجاب برتر، یعنی چادر نمی‌کردند؟ این همه جشنواره حجاب و عفاف و یکسان سازی پوشش چرا در این مقطع خاص تاریخی برگزار می‌شود؟ آیا این کاملا قراردادی و در راستای اصولگرا کردن مملکت و حذف نیرو‌های سکولار است؟ چرا حضور زنان بی‌چادر در خیابان‌ها برای منافع حاکمیت مشکل ساز است؟

***

زنانی همچون دستجردی، آلیا، قربان، سلطان‌خواه و همسر رئیس دولت با برخورداری از سمت‌های دولتی و ارائه تصویری از مشارکت سیاسی و اجتماعی با حفظ "حجاب برتر" باعث شدند تا حکومت مردسالار جمهوری اسلامی، ویترینی از خود به نمایش بگذارد که گویی در ایران برابری زن و مرد به اجرا درآمده است. آنهم درست در روزهایی که همه‌جا سخن از طرح‌های دولت احمدی‌نژاد برای خانه‌نشین کردن زنان است. سئوال‌های اصلی اما اینجاست: اگر نظریه نمایشی بودن رفتار محمود احمدی‌نژاد در حمایت از زنان و مطالبات زنان را بپذیریم، آیا ممکن هست رفتار وزیران و زنانی که در مقطع فعلی قدرت سیاسی دارند نیز به نوعی نمایشی باشد؟ آنها چه باوری را نمایش می‌دهند و پشت این نمایش چه سیاستی خوابیده است؟

زنان ورزش‌دوست و تابلوی ورود ممنوع

society — Wed, 26 Sep 2012 09:31:38 +0000

آیدا قجر

آیدا قجر - زنان ایرانی اجازه ورود به ورزشگاه‌ها را ندارند و ده‌ها تابلوی ورود زنان ممنوع، با دلایل شرعی و اخلاقی بر سر در ورزشگاه‌های ایران نصب شده است.

ممنوعیت ورود زنان به استادیوم‌های ورزشی سابقه‌ای تاریخی دارد. بر اساس گزارش‌های موجود، زنان از زمان باستان حق تماشای بازی‌های المپیک را نداشتند.۷۷۰سال پیش از میلاد مسیح، زمانی که رقابت‌های المپیک به راه افتاد، مردان به صورت برهنه در آن شرکت می‌کردند و به همین دلیل، زنان نیز اجازه حضور در این مراسم را نداشتند.

در یک مقطع تاریخی دیگر، زنان مجرد به احترام "هرا"، همسر "زئوس" و مادر "هرکول"، در مسابقه پیاده‌روی شرکت می‌کردند، اما زنان متاهل، نه حق شرکت در این مراسم را داشتند، نه حتی حق تماشای آن را. در برخی کتاب‌های تاریخی آمده است: "مادری که خواسته بود مسابقه فرزند خود را مشاهده کند، دستگیر و از بالای یک دره به پایین پرتاب شد"؛ یعنی حضور زنان در ورزشگاه‌ها به قیمت جان آن‌ها تمام می‌شد.

برهنه دیدن شدن مردان، از زمان باستان تا امروز، دلیلی برای ممانعت از حضور زنان در ورزشگاه‌ها بوده است. این ممنوعیت اما امروزه در حکومت‌ اسلامی ایران ابعاد دیگری یافته است. به طوری که آیت‌الله علم‌الهدی، این موضوع را که یکی از زنان ورزشکار، پرچمدار تیم ملی ایران در المپیک شده بود، "دهن‌کجی به ارزش‌های اسلام" دانسته و گفته بود: "آیا می‌خواهید عده‌ای فمینیست از شما رضایت داشته باشند؟ می‌خواهید بگویند شما طرفدار حقوق زن‌ها هستید؟ رضای این‌ها به نارضایتی جمعیت نمازگزار نمی‌ارزد."

نسرین افضلی، فعال حقوق زنان، در گفت وگو با رادیو زمانه از ایران به عنوان تنها کشوری یاد می‌کند که ممنوعیت حضور زنان در استادیوم‌های ورزشی را قانونی کرده است. او توضیح می‌دهد: "غیر از ایران، تنها عربستان سعودی است که زنان را به ورزشگاه راه نمی‌دهد، اما در ایران فرهنگ عمومی مردم اینگونه نیست و خواسته زنان بسیار فراتر از خواست مردم در کشور عربستان است. در ایران زنان، برابری و آزادی می‌خواهند و سال‌هاست برای تماشای مسابقات مبارزه می‌کنند، اما در عربستان فرهنگ غالب مردم به این شکل است و زنان خود خواسته‌ دیگری در سطح گسترده ندارند."

دختران بسیاری در ایران مانند پسرها، عکس‌های فوتبالیست‌های محبوب خود را جمع می‌کنند و با هر پیروزی آنها در چهاردیواری اتاق‌های خود به شادی پای می‌کوبند؛ آنها در تمام ساعت‌های تفریح خود از فوتبال حرف می‌زنند و رویای تماشای یک بازی در استادیوم را بدون توجه به جنسیت‌شان در سر می‌پرورانند.

تبعیض جنسیتی؛ از قدیم تا اکنون

حکایت محرومیت زنان از حضور در استادیوم‌ها از سال ۱۳۵۷ آغاز می‌شود. پس از انقلاب ایران، به دلیل تلاش همه‌جانبه‌ای که برای محدودسازی زنان در فضاهای عمومی شد، بسیاری از زنان ورزشکار خانه‌نشین شدند و ورزش از حضور بانوان تا حد زیادی نسبت به قبل خالی شد و دولت‌مردان با "تغییر نام ورزشگاه‌ها"، "تلاش برای تغییر پوشش ورزشکاران زن" و "طراحی انواع ممنوعیت‌ها به نام شرع"، به سوی اسلامی کردن محیط‌های ورزشی پیش رفتند.

نسرین افضلی: "سرکوب شدید سیاسی اثر خود را بر تمام زمینه‌ها از جمله فعالان کمپین استادیوم گذاشته است. این کمپین، اولین کمپین بزرگی بود که در دوران شکوفایی جنبش زنان شکل گرفت و بیشترین امضای آنلاین را جمع‌آوری کرد. تمام اخطارهایی که جمهوری اسلامی به دلیل این محدودیت دریافت کرده نتیجه فعالیت‌های فعالان حقوق زن بوده است."

نخستین حضور زنان در ورزشگاه‌های ایران در سال‌های پس از انقلاب، به بازی ایران و بحرین در بازی مقدماتی جام جهانی ۲۰۰۶ بازمی‌گردد. در این بازی که ایران به جام جهانی صعود کرد، علاوه بر زنان، سیدمحمد خاتمی رئیس جمهور وقت ایران نیز از تماشاگران ویژه بود.

۲۴ آبان سال ۱۳۸۰ خبر رسید که ۲۵ تماشاچی زن همراه تیم ایرلند وارد ورزشگاه صدهزار نفری شدند. درواقع زنان دیگر کشورها توانستند برای تشویق ورزشکاران هموطن خود، سد میله‌ای و همیشه بسته درهای ورودی استادیوم به روی زنان را بشکنند.

نسرین افضلی در یادداشتی پیرامون تاریخچه مبارزات زنان ایرانی پس از انقلاب ۵۷ برای ورود به ورزشگاه صدهزار نفری نوشته است: "در ۲۴ آبان ۱۳۸۰ زنان ایرانی فهمیدند که ممنوعیت حضورشان در ورزشگاه‌ها به دلیل زن بودن آن‌ها نیست، بلکه به خاطر زن ایرانی بودنشان است."

چهار سال بعد، هجدهم خرداد سال ۱۳۸۴، در حالی‌که روزهای زیادی به انتخابات ریاست جمهوری باقی نمانده و مصطفی معین با شعار برابری خواهی قدم به میدان گذاشته بود، شماری از فعالان حقوق زنان بر اساس حمایت‌های این کاندیدای ریاست جمهوری، با سربند "نسیم" (مخفف نسل سومی‌های یاور معین) وارد استادیوم شدند، اما آن‌هایی که معتقد به حفظ استقلال زنان بودند تصمیم گرفتند با روسری‌های سفید به معنای صلح، با انتشار اطلاعیه‌ای از پیش، وارد وزشگاه شوند.

پس از رایزنی‌های بسیار و درگیری میان ماموران از آن سو و زنان از این سوی میله‌ها، در نیمه دوم بازی ایران - بحرین، ورزشگاه صدهزار نفری "فتح" شد و اولین گروه زنان ایرانی، پس از انقلاب، بدون کارت خبرنگاری توانستند فوتبال را از نزدیک تماشا کنند؛ اتفاقی که البته دیگر تکرار نشد.

همان روز جعفر پناهی هم برای تماشای بازی فوتبال به همراه دخترش به استادیوم رفت، اما ماموران مانع ورود فرزندش شدند. او به تنهایی به روی صندلی‌ها نشست و پس از دقایقی دخترش توانست ماموران را راضی کند و در کنار پدر قرار گیرد. این اتفاق باعث ساخت فیلم «آفساید» شد.

آفساید حکایت دخترانی است که با پوشش مردانه سعی می‌کنند برای تماشای بازی ایران ـ بحرین وارد استادیوم شوند. در این میان، گفت‌وگویی میان یکی از دختران با سرباز مراقب در می‌گیرد و پرسش‌های زنان علاقه‌مند به فوتبال را مطرح می‌کند؛ علاقه‌ای که جنسیت ندارد و خارج از مرزهای جامعه اسلامی قرار می‌گیرد. نمایش این فیلم نیز مانند سوژه آن، "ورود دختران به استادیوم"، پشت میله‌های اخذ مجوز ماند، اما با نمایش در کشورهای مختلف بسیاری از فعالان حقوق بشر را با فعالان جنبش زنان در ایران هم‌صدا کرد.

شعارهای محمود احمدی‌نژاد

هنگامی که محمود احمدی‌نژاد رئیس جمهور شد، در نخستین حرکت‌های خود اعلام کرد: "برخلاف تصور و تبلیغ عده‌ای، تجربه نشان داده است که حضور انبوه خانواده‌ها و بانوان در محیط‌های عمومی، سلامت و اخلاق و عفاف را در آن محیط‌ها حاکم کرده است. مطمئن هستم بانوان عزیز ما که پاسدار عفاف و کرامت زنان هستند و در تمام مراحل یار و یاور انقلاب اسلامی بوده‌اند، امروز نیز پرچم‌دار ایجاد محیط سالم و امن اجتماعی خواهند بود."

برای ممنوعیت حضور زنان در ورزشگاه‌ها، دلایلی چون نیمه برهنه بودن ورزشکاران مرد، عدم توانایی کنترل حجاب زنان در ازدحام مراجعه‌کنندگان و استفاده از الفاظ نادرست در ورزشگاه‌ها توسط تماشاچیان مطرح می‌شود. تائید ویژه این دلایل از سوی روحانیون، سبب شد تا محمود احمدی‌نژاد نیز موافقت خود با حضور زنان در ورزشگاه‌ها را پس بگیرد.

به گزارش فرهنگ نیوز، به نقل از زنان‌پرس، در ابتدای سال ۱۳۸۵ محمود احمدی‌نژاد از رئیس وقت سازمان تربیت بدنی، مهندس علی آبادی خواست تا بخشی از محل حضور تماشاگران در ورزشگاه‌ها را به‌طور ویژه به بانوان و خانواده‌ها اختصاص دهد. او در نامه‌ای نوشت: "برخلاف تصور و تبلیغ عده‌ای تجربه نشان داده است که حضور انبوه خانواده‌ها و بانوان در محیط‌های عمومی، سلامت و اخلاق و عفاف را در آن محیط‌ها حاکم کرده است. جامعه زنان در تمامی صحنه‌های حماسه ساز دهه‌های اخیر در خط مقدم قرار داشته‌اند و امروز نیز طلایه‌دار حضور سازنده و با نشاط همراه با حفظ ارزش‌ها و قداست‌ها و مسئولیت‌های ویژه زن متعالی در عرصه‌های گوناگون هستند. از این رو ضرورت دارد با همکاری وزارت کشور و با برنامه‌ریزی صحیح و مقتضی شئون بانوان محترم، بخشی از مرغوب‌ترین مکان‌های تماشاگران در مسابقات فوتبال ملی و مهم به طور ویژه به بانوان و خانواده‌ها اختصاص یابد."

این پیشنهاد با واکنش‌های مختلفی از سوی مسئولان و نمایندگان مجلس هفتم شورای اسلامی همراه شد. برای ممنوعیت حضور زنان در ورزشگاه‌ها، دلایلی چون نیمه برهنه بودن ورزشکاران مرد، عدم توانایی کنترل حجاب زنان در ازدحام مراجعه‌کنندگان و استفاده از الفاظ نادرست در ورزشگاه‌ها توسط تماشاچیان مطرح می‌شود. تائید ویژه این دلایل از سوی روحانیون، سبب شد تا محمود احمدی‌نژاد نیز موافقت خود با حضور زنان در ورزشگاه‌ها را پس بگیرد.

تماشای فوتبال در سینما

سال ۱۳۸۹ باشگاه استقلال، برای پخش مستقیم بازی خود سینمای کاخ سعدآباد را رزرو کرد؛ قرار بود این اتفاق همزمان با عید فطر و بازی استقلال مقابل مس صورت گیرد. از همان روز بحث پخش مسابقه‌های فوتبال در سینماها شدت گرفت تا سر انجام بازی‌های جام جهانی ۲۰۱۰ به سینمای ایران راه پیدا کردند. در همان زمان نیز مخالفت‌ها با حضور زنان در سینماها برای تماشای مسابقه‌های فوتبال روی پرده آغاز شد.

خرداد ماه امسال، روی حضور زنان در سینماهای کشور برای دیدن مسابقه‌های فوتبال نیز به کلی مهر ممنوعه خورد. سردار اسماعیل احمدی‌مقدم، فرمانده نیروی انتظامی مدعی شد: "وقتی که فوتبال بدون هزینه از تلویزیون پخش می‌شود و مردم می‌توانند آن را از خانه ببینند، چه مزیتی دارد که در سینما ببینند؟"

خرداد ماه امسال (۱۳۹۱) روی حضور زنان در سینماهای کشور برای دیدن مسابقه‌های فوتبال نیز به کلی مهر ممنوعه خورد؛ به طوری که سردار اسماعیل احمدی‌مقدم، فرمانده نیروی انتظامی مدعی شد: "وقتی که فوتبال بدون هزینه از تلویزیون پخش می‌شود و مردم می‌توانند آن را از خانه ببینند، چه مزیتی دارد که در سینما ببینند؟ سینماداران بروند فیلم خوب تولید کنند تا مردم به سینماها بیایند. ما نگران پیامدهای تجربه شده این موضوع و نوع افراد خاصی که برای تخلیه هیجان به سینماها می‌روند، هستیم."

ممنوعیت ورود زنان برای تماشای مسابقات در سینماها اعتراض سینماداران را به همراه داشت. رضا سعیدی‌پور، مدیر سینما آزادی گفت: "در صورت صادر نشدن مجوز ورود بانوان به سینماها برای نمایش مسابقات فوتبال، چنین برنامه‌ای اجرایی نخواهد شد. ما سال‌ها روی این موضوع کار کردیم که خانواده‌ها بتوانند در یک محیط کاملاً سالم فرهنگی به سینماها بیایند و در کنار یکدیگر بدون شنیدن توهین فیلم ببینند." اعتراض‌ها اما به نتیجه نرسید و زنان از دیدن مسابقه‌های فوتبال در سینما نیز محروم ماندند.

حلقه فشار و ممنوعیت والیبال

پس از روی کار آمدن محمود احمدی‌نژاد، علی‌رغم اعلام حمایت او از حضور زنان در استادیوم‌های ورزشی و چند ژست مردم‌پسند دیگر، تصمیم‌ها و قوانین جدیدی علیه زنان اتخاذ شد: لایحه حمایت از خانواده، دورکاری زنان، جداسازی جنسیتی بیمارستان‌ها، تفکیک جنسیتی دانشگاه‌ها و سهمیه‌بندی آنان و بسیاری تصمیم‌های دیگر که همه با حمایت وزرا و نمایندگان مجلس همراه شد.

پس از روی کار آمدن محمود احمدی‌نژاد، علی‌رغم اعلام حمایت او از حضور زنان در استادیوم‌های ورزشی و چند ژست مردم‌پسند دیگر، تصمیم‌ها و قوانین جدیدی علیه زنان اتخاذ شد: لایحه حمایت از خانواده، دورکاری زنان، جداسازی جنسیتی بیمارستان‌ها، تفکیک جنسیتی دانشگاه‌ها و سهمیه‌بندی آنان و بسیاری تصمیم‌های دیگر که همه با حمایت وزرا و نمایندگان مجلس همراه شد.

در این میان، ممنوعیت حضور زنان برای دیدن مسابقه فوتبال، به والیبال نیز رسید. زنان علاقه‌مند به ورزش، دیروز به بهانه نیمه‌برهنه بودن مردان و امروز به بهانه کنترل جمعیت امکان حضور در استادیوم را ندارند.

روز ۱۹ شهریور سال جاری (۱۳۹۱)، زمانی که تنها یک هفته از آخرین حضور زنان تماشاچی در سالن دوازده هزار نفری والیبال گذشته بود، با آغاز بازی ایران و ژاپن اعلام شد: "جهت کنترل جمعیت و رفاه و امنیت علاقه‌مندان به والیبال به ویژه خانم‌ها، از بانوان علاقه‌مند به والیبال تقاضا می‌شود دیدار عصر امروز ایران و ژاپن را از طریق تلویزیون تماشا کنند. تماشای این بازی در سالن ۱۲هزار نفری فقط برای آقایان آزاد و رایگان است."

نزدیک به هزار زن که برای تشویق تیم ملی والیبال خود را به سالن ۱۲هزار نفری آزادی رسانده بودند تا دقایق آخر بازی پشت درهای بسته نشستند و در حالی که پیش از این خبرنگاران زن به راحتی می‌توانستند برای تهیه گزارش به سالن‌ها و استادیوم‌ها بروند، این بار بر اساس بیانیه فدراسیون آنها نیز با ممنوعیت ورود روبه‌رو شدند.

این در حالی است که به گزارش ایرنا، "تماشاچیان زن همیشه نقش مهمی در تشویق تیم ملی والیبال داشته‌اند و بخش زیادی از سر و صدایی که سرمربی تیم ملی والیبال ژاپن آن را باعث سخت شدن کار تیمش عنوان کرد، به دلیل حضور زنان در سالن بود."

گسترش فضای سرکوب

در دوره ریاست جمهوری محمد خاتمی و اوایل روی کار آمدن محمود احمدی‌نژاد فضا برای مدتی تغییر کرد و زنان توانستند بحث ورود به استادیوم‌ها را مطرح کنند. با این حال، امروز کمپین دفاع از آزادی ورود زنان به ورزشگاه‌ها که به نام کمپين استاديوم شناخته شده است، مانند دیگر کمپین‌های دفاع از حقوق زنان، روزهای خاموشی و سکوت را پشت سر می‌گذارد.

نسرین افضلی، از ایران به عنوان تنها کشوری یاد می‌کند که ممنوعیت حضور زنان در استادیوم‌های ورزشی را قانونی کرده است. او توضیح می‌دهد: "غیر از ایران، تنها عربستان سعودی است که زنان را به ورزشگاه راه نمی‌دهد، اما در ایران فرهنگ عمومی مردم اینگونه نیست و خواسته زنان بسیار فراتر از خواست مردم در کشور عربستان است."

نسرین افضلی، سکوت فعلی را ناشی از فضای سرکوب گسترده می‌داند و می‌گوید: "سرکوب شدید سیاسی اثر خود را بر تمام زمینه‌ها از جمله فعالان کمپین استادیوم گذاشته است. این کمپین، اولین کمپین بزرگی بود که در دوران شکوفایی جنبش زنان شکل گرفت و بیشترین امضای آنلاین را جمع‌آوری کرد. تمام اخطارهایی که جمهوری اسلامی به دلیل این محدودیت دریافت کرده نتیجه فعالیت‌های فعالان حقوق زن بوده است."

او در ادامه نقش دولت را در ممنوعیت‌های پیش آمده چنین تفسیر می‌کند: "جمله معروف کی بود کی بود من نبودم، رفتار همیشگی جمهوری اسلامی است. احمدی‌نژاد هم در بسیاری از مواقع تظاهر کرده است که ما کشور آزادی هستیم و محدودیت نداریم. او شاید به حرف‌های خود هم اعتقاد نداشته باشد؛ چراکه بازی با کلمات تبحر شخصی اوست."

تصمیم‌های محمود احمدی‌نژاد و روندی که جمهوری اسلامی در پیش گرفته از نظر نسرین افضلی در ادامه "افزایش نابرابری جنسیتی" است و سازمان‌های بین‌المللی و حقوق بشری نیز در مسیر عکس تصمیم می‌گیرند و اعمال فشار می‌کنند. او این فشارها را "ناکافی" می‌داند و تاکید می‌کند به علت مسائل سیاسی نهادهای بین‌المللی با ایران برخوردی توام با "مسامحه‌" دارند.

ممنوعیت حضور زنان در استادیوم‌های ورزشی از نظر نسرین افضلی، "ایدئولوژیک نبوده بلکه بخش اصلی آن امنیتی است و نگرانی از امکان اعتراض علیه حجاب و تضییع حقوق زنان در برابر دوربین‌های سالن و همچنین اختلاط زن و مرد در فضایی که جمهوری اسلامی به اندازه کافی نمی تواند کنترل و نظارت صددرصد خودش را اعمال کند".