شهرام ناظری

شهرام ناظری: "آواز ایرانی به سوی نوحه‌خوانی کشیده می‌شود"

Wed, 02 May 2012 06:59:42 +0000

بخش دوم و پایانی گفت‌و‌گو با شهرام ناظری

ایرج ادیب‌زاده

ایرج ادیب‌زاده - شهرام ناظری از چهره‌های مهم حماسی آواز و موسیقی سنتی ایران، میهمان ویژه‏ برنامه‌های بهاری تئا‌تر شهر پاریس بود. ناظری در راه نوگرایی و پرداختن به اسطوره‏‌ها و پژوهش‏ در راه لحن‌های گمشده‏ آواز ایرانی، سرآمد همه‏ خوانندگان ‏معاصر است.

یک نشریه‏ فرهنگی ایران به او لقب «نیمای آواز ایران» داده است. یک روزنامه‌نگار هنری فرانسه، پس از برنامه‌ای که دو هفته‏ پیش همراه حسین علیزاده و مجید خلج در تئا‌تر شهر پاریس اجرا کرد، به او لقب «پاواروتی ایران» را داد.

اما موفقیت بزرگ شهرام ناظری و پسرش حافظ ناظری که در زمینه‏ موسیقی در نیویورک تحصیل کرده، ضبط سمفونی مولانا و انتشار جهانی آن توسط «سونی کلاسیک» است. شرکت معتبر «سونی کلاسیک» تاکنون آواز‌ها و موسیقی بسیاری از بزرگان کنونی جهان را منتشر کرده و حالا برای نخستین بار یک اثر موسیقی و آواز ایرانی را ضبط و منتشر می‌کند.

بخش نخست گفت‌‌وگو ویژه با شهرام ناظری در پاریس را هفته‏ پیش از زمانه شنیدید. در بخش دوم و پایانی دوم با او به اقبال جهانی شهرام و حافظ ناظری و سمفونی رومی اختصاص دارد. از شهرام ناظری می‌پرسم:

در «سمفونی رومی» آوازخوان اصلی شما هستید؟

شهرام ناظری- آوازخوان اصلی من هستم و برای اولین‌بار حافظ هم اجازه پیدا کرد (البته از طرف من) که آواز بخواند.

حافظ؟

بله؛ چون با اینکه حافظ از سال‏‌ها قبل هم آواز ایرانی می‌خواند و در نیویورک آواز «اپرا کار می‌کرد، ولی به او گفته بودم نخوان و خودش هم قبول داشت که نباید بخواند. ولی حالا برای اولین‏بار در «سمفونی رومی» هم من آواز می‌خوانم و هم ایشان.

کی قرار است ضبط بشود؟

ضبط شده و فکر می‌‏کنم در اوایل پاییز امسال منتشر شود.

شهرام ناظری

شما و حافظ، در دنیایی که الان هستید، آیا از هم تأثیر هم می‌‏گیرید؟

بدون شک؛ چون او از کودکی در فضای موسیقی بوده است. ما عادت داریم که با همدیگر کلنجار برویم و با هم حرف بزنیم. ساز می‌‏زنیم، چیزی را من می‌‏سازم، بعد او اظهار نظر می‌‏کند. تا یک سال و نیم پیش به او می‌‏گفتم که به نظر من تو نباید بخوانی، چون با اینکه بالای ۳۰ سالت شده، اما صدایت هنوز آن چیزی که باید باشد نیست.

آیا از شما ارث برده، صدا را؟

بله صددرصد ارث برده. ولی تا یک سال و نیم، دو سال پیش صدایش را دوست نداشتم. اما یک‏باره، از سن ۳۰ سال به بالا، تازه صدا آمد، صدایی که باید می‌‏آمد. چون ایشان وقتی بچه بود، خیلی صدایش درخشان بود، ولی یک‏باره وقتی پانزده سالش شد، صدایش دیگر آن درخشش و مرغوبیت را نداشت. اما عجیب است که از ۳۰ سال به این سو، دوباره آن فضا و حس خوب آمد روی‏ صدایش و وقتی این را حس کردم، به او گفتم که به نظرم، الان تو دیگر می‌‏توانی بخوانی.

آقای ناظری، من در سایت شما دیدم که آمده است «نیمای آواز ایران». این نیمای آواز ایران کیست؟

در مجله‏ «تجربه» عکسی از من چاپ کرده بودند و نوشته بودند «نیمای آواز ایران».

به خاطر نوآوری‏‌هاتان ؟

شاید به خاطر نوآوری‏‌ها بوده.

خودتان فکر می‌‏کنید موسیقی سنتی به یک نیما نیاز دارد که مقداری اشکال قدیم و قالب‌های قدیم را بشکند؟

در زمینه‌هایی در موسیقی سنتی این‌کار شده است، به‏ خصوص در بخش ساز‌ها و موسیقی. در بخش آواز نشده است. همان‏طور که می‌‏دانید، افرادی مانند کلنل وزیری، صبا، مرتضی خان محجوبی، روح‏ الله خالقی کارهایی کردند و تحولاتی در زمینه‏ ساز و ارکستراسیون و موسیقی به‏ وجود آوردند. ولی به قول آقای علیزاده که در مصاحبه‌ای با بی ‏بی ‏سی گفته بود، این تحول را این افراد در حدی که امکانش بود، در زمینه‏ موسیقی به‌وجود آوردند، ولی در مورد آواز انجام نشد. در نتیجه آواز عقب ماند؛ و الان آواز واقعاً نیاز دارد که تجربه‌های جدیدی را انجام بدهد که بتواند خودش را برساند به موزیسین‌هایی که این کار را برای ساز و موسیقی و ارکستر انجام داده‌اند.

این کار‌ها چقدر نسل جوان ایران را به خود جذب کرده است؟ چقدر موسیقی سنتی در بین طبقه‏ جوان که به‏ هرحال الان حرف اول را می‌‏زنند، جا دارد؟ به‏ خصوص با وجود ماهواره‏ و آهنگ‌های غربی‏ که پخش می‌‏شود؟

چون آموزش ریشه‌ای درستی در زمینه‏ موسیقی در ایران اعمال نمی‌شود، در نتیجه طبیعتاًّ موسیقی‌هایی که از آن طرف می‌‏آید، به‏ خصوص موسیقی‌‌‏ای که زیاد هم هویتی ندارد، خیلی تأثیر می‌گذارد و واقعاً هم تأثیر گذاشته است.

مثل پاپ و…

رپ، پاپ و موسیقی‌هایی که بیشتر دلقک‌بازی و از این چیزهاست و طبیعتاً اثر گذاشته است. ولی باز با این وجود، بخشی [از جوانان] خیلی پیگیری می‌کنند و وقتی کنسرت می‌گذاریم، می‌بینیم که اکثر حاضران جوان هستند.

نخستین کنسرت مشترک شهرام و حافظ ناظری

از کنسرت‌هایی که در ایران می‌گذارید، جوان‌ها استقبال می‌کنند؟

بله؛ به خصوص تیپ دانشجو، تیپ‌هایی که تحصیل‏‏ کرده‌اند. استقبال خیلی خیلی عمیق است و واقعاً گرم است، ولی چون حمایت و برنامه‌ریزی ریشه‌ای برای آموزش موسیقی در ایران نمی‌شود، موسیقی‌های خارجی، به‏ خصوص موسیقی‌های بد خارجی می‌توانند روی جوان‌ها تأثیر منفی بگذارند و خیلی‌ها هم هستند که به آن گرایش زیادی پیدا کرده‌اند.

در مورد نوازندگی چطور؟ با خاموشی استادان بزرگی مثل آقای ذوالفنون، استاد بهاری و… آیا کسانی هستند که جای آن‌ها را بتوانند بگیرند؟

کلاً من فکر می‌کنم موسیقی ظرف ۳۰-۴۰ سال گذشته، از جهت‌هایی و به‌خصوص از نظر تکنیک‌های موسیقی و ارکستراسیون خیلی جلو رفته و ما در این زمینه‌ها جوان‌های خوبی داریم. ولی از نظر تک‌نوازی جلو نرفته، از نظر هماهنگی بین خواننده و نوازنده جلو نرفته است. اگر ما صد سال پیش تا امروز را به چهار - پنچ دوره تقسیم کنیم، در بخش تک‌نوازی و بداهه‌نوازی و در حقیقت هماهنگی بین خواننده و نوازنده، ضعیف‏‌ترین دوره همین دوره‏ ماست؛ همین دوره‏ ۳۰-۴۰ ساله‏ اخیر است. در نسل قبل، هر خواننده‌ای برای خودش استقلالی داشت، هر کس صدای خودش بود. در صورتی‏ که الان خواننده‏‌ها اکثراً تقلید می‌‏کنند، شبیه‌خوانی زیاد شده، صدا‌ها شبیه به همدیگر است.

بعضی وقت‏‌ها هم شبیه نوحه‌خوانی می‌‏شود…

بله درست است. تحت تأثیر محیط، کلاً لحن و طرز بیان آواز بیشتر به طرف

نوحه‌خوانی رفته است و مقداری موسیقی خارجی، به‏ خصوص عربی وارد آن شده است. این‏‌ها همه خطرهایی است که آواز را تهدید می‌‏کند. اگر آواز بخواهد به این صورت جلو برود، انتقال آن به نسل جدید خیلی مشکل خواهد بود. باید روی بخش آواز خیلی کار بشود که بتوان آن را از آسیب‌هایی که دیده، نجات داد.

آقای ناظری، با مقایسه‏ گذشته و امروز که وسایل جدیدی برای عرضه‏ موسیقی به‏ وجود آمده - خود من چندین کار جدید شما را روی یوتیوب دیدم- فکر می‌‏کنید مثلاً کار خود شما نسبت به گذشته گسترش بیشتری پیدا کرده است؟

من که حس نمی‌‏کنم گسترش آن بیشتر شده است. شاید علاقمند بیشتر بوده. البته طبیعتاً آمدن اینترنت از یک بُعد اثر خوبی دارد، اما از بُعد دیگرش مصیبتی است.

این مصیبت چیست؟

این مصیبت این است که هرج و مرج است! هر کس هر چیزی را که دلش می‌‏خواهد، روی اینترنت می‌‏گذارد، هرکاری می‌‏خواهند می‌‏کنند. در رابطه با آثار هنرمندان، واقعاً به آنان ظلم می‌‏شود. هر کس دلش می‌‏خواهد آن را در اینترنت می‌‏فروشد و عرضه می‌‏کند و باعث شده که دلسردی به‏ وجود بیاید؛ هم برای تهیه‌کنندگان موسیقی خوب در جهان و هم برای خود هنرمند‌ها که کاری را که تهیه می‌‏کنند، اگر بخواهند با ارکستر خوب و بزرگی کار کنند، شاید نتوانند حتی هزینه‏‌ها را تأمین کنند. در نتیجه، این‏‌ها دلسردی به‏ وجود می‌‏آورد.بعد هم مقداری هرج و مرج است. یعنی هرکس، هرچه دلش می‌‏خواهد می‌‏تواند از شما روی اینترنت بگذارد. یعنی این روش آرام آرام دارد می‌‏رود به جاهای بدی برسد و من فکر می‌‏کنم ممکن است پس‏فردا از توی خانه و اتاق خواب هنرمند‌ها هم تصاویری پخش کنند. از این نظر، جهان دارد حیای خود را مقداری از دست می‌‏دهد.

جهانی شدن این چیز‌ها را به‏ بار می‌‏آورد…

آها… قبلاً اما این‏طور نبوده، قبلاً به‏ هرحال کلاس هر چیزی سرجایش بوده. الان خوب و بد دارد کمی به هم نزدیک می‌‏شود و قاطی می‌‏شود. خُب این‏‌ها خبرهای خوبی برای هنر نیست و همین‏طور است که میزان هنر کم می‌‏شود. آن معمار‏ی‏‌ها، آن نقاشی‏‌ها کجا هستند؟! آن نویسنده‏‌ها کجا رفته‌اند، آن موسیقی‏دان‏‌ها که هرکدام یک غول بودند، یک خورشید بودند، چرا نیستند؟! تعداد بیشتر شده، ولی دیگر غول نیست. مثل این‏که دیگر دوره‏ غول‏‌ها سر آمده،

خیلی راضی نیستید.

خیر.

تاکنون شما چندتا سی‏دی یا آلبوم موسیقی منتشر کرده‌اید که برای فروش عرضه شده است؟

نزدیک به پنجاه تا.

در سراسر جهان هستند؟

بله.

از فروش آلبوم‌هایتان راضی هستید؟

من خودم هیچ‏وقت شرکتی نداشتم، یعنی نخواستم شرکت داشته باشم. همه می‌‏دانند که شهرام ناظری نه دفتر کار دارد، نه منشی دارد، نه وکیل دارد، نه شرکت است که کار‌هایش را عرضه کند. شاید به این حد عیب است، خوب نیست. این‏که خوب است یا بد را من نمی‌‏دانم، ولی فقط می‌‏دانم هر کار من دست یک گروه است. اصلاً هرج و مرج است. یعنی عرضه هیچ‏کدام از این‏‌ها از نظر منافع یا درآمد مادی مطلقاً به من مربوط نیست.

آقای شهرام ناظری، ضمن سپاس از وقتی که به رادیو و سایت زمانه دادید، پایان‌بخش این گفت‌وگوی ما، آن چیزی است که خودتان دلتان می‌خواهد بگویید.

امیدوارم که روزی جوی در جهان و به‏ خصوص در ایران به‌وجود بیاید که هنرمندانی که دلشان برای فرهنگ و هنر خودشان می‌سوزد، عشق می‌ورزند، حداقل این‌ها بتوانند کار خودشان را انجام بدهند…

و سپاس از شما به خاطر این فرهنگ‌سازی‌تان.

سپاسگزارم از لطف شما که همیشه مشوق بوده‌‌‏اید.

ایمیل گزارشگر:
adibzadeh@radiozamaneh.com

در همین زمینه:
:: ایرج ادیب‌زاده در رادیو زمانه::

شاهنامه‌خوانی شهرام ناظری در تئاتر شهر پاریس

Sun, 22 Apr 2012 00:59:31 +0000

بخش نخست گفت‌و‌گوی ویژه رادیو زمانه با شهرام ناظری

ایرج ادیب‌زاده

ایرج ادیب‌زاده- شهرام ناظری یکی از هنرمندان بزرگ دنیای موسیقی امروز ایران بار دیگر با صدای عمیق و گرمش و نوآوری‌های خلاقش میهمان تئا‌تر شهر پاریس بود. او به‌ویژه در مولوی‌‌خوانی وشاهنامه‌‌خوانی تبحر دارد و این‌بار همراه با حسین علیزاده، آهنگساز و پژوهشگر و نوازنده‌ی تار و سه‌تار و مجید خلج نوازنده‌ی سازهای کوبه‌ای هنرش را عرضه کرد. در همین تئا‌تر شهر پاریس بود که شهرام ناظری در سال ۲۰۰۷ بزرگ‌ترین نشان فرهنگی فرانسه «لژیون دونور» را دریافت کرد.

شهرام ناظری زاده‌ی کرمانشاه، خواننده، موسیقی‌دان، استاد موسیقی ایرانی، کردی و موسیقی مقامی‌ست. او همواره یکی از چهره‌های تأثیرگذار برای معرفی فرهنگ ایران به غرب بوده. نگاه شهرام ناظری به اسطوره‌ها و پژوهش در راه لحن‌های حماسی گمشده‌ی آواز ایرانی ویژگی مهم او نسبت به خوانندگان هم‌دورانش بوده و هست.

او نخستین خواننده‌ای‌ست که شاهنامه‌‌خوانی را برای نخستین ‌بار در یکی از صحنه‌های همین شهر پاریس آغاز کرد و سپس این حماسه‌ی بزرگ ملی ایرانیان را در صحنه‌های مختلف جهان ارائه کرد.

کنسرت‌های شهرام ناظری در پاریس هر بار با استقبال هنردوستان فرانسوی و همچنین روزنامه‌های هنری پاریس روبه‌رو شده. «بلبل فارسی»، «پاواروتی ایران» عناوینی‌ست که منتقدان موسیقی در فرانسه به او داده‌اند.

در گفت‌وگوی ویژه‌ای که برای رادیو زمانه با شهرام ناظری داشته‌ام، پس از اجرای کنسرش در تئا‌تر شهر پاریس، از همین نوآوری‌های او پرسیدم و نیز روحیه خلاق و تکرارناپذیرش:

شهرام ناظری – همان‌طور که از کارهای خود من و طرز حرکتم آگاه هستید، در هر فصلی یک طرح جدید انجام می‌دهم که گویا این دیگر مربوط به ژن و تربیتم بوده که هیچوقت یک جا نمی‌مانم و کار‌هایم با همدیگر تفاوت دارد. این بار هم مثل گذشته. به‌خصوص اینکه با یکی از بزرگ‌ترین نوازندگان و موسیقی‌دانان ایران حسین علیزاده همراهم بود و باهم بودیم و این برنامه را من با همراهی ایشان و سازهای کوبه‌ای آقای مجید خلج انجام دادم.

برنامه‌ای که در نظر داشتیم یک بخش بداهه‌خوانی و بداهه‌نوازی بوده که روی شعر معاصر ایران یعنی روی شعر نو بوده است. بعد بخش دوم که بخش ارکستری بود، همین بخش را هم باز دو نفری یعنی در حقیقت سه‌نفری انجام دادیم و بخشی بود که شامل کاری بود در «راست پنج‌گاه» که شامل یک‌سری آثاری بود که آقای علیزاده تنظیم کرده بودند. بعضی از آهنگ‌ها را ایشان ساخته بودند، بعضی از آهنگ‌ها را هم من و در حقیقت این اثر را با مشورت و همفکری همدیگر به‌وجود آورده بودیم.

شما از کارهای تازه گفتید. خود شما از کسانی هستید که هر بار یک کار تازه ارائه می‌کنید. آواهای بی‌کلام مثلاً، تحریرهای ریتمیک، برداشت‌های جدید از موسیقی سنتی، مولوی‌‌خوانی، شاهنامه‌خوانی. این‌ها همه کارهایی‌ست که شما در این سال‌های اخیر عرضه کرده‌اید. برای چه دنبال نوگرایی در موسیقی سنتی هستید؟

چند عامل فکر می‌کنم باعث شده که من در حقیقت این جسارت را داشته باشم کاری را که قبلاً خواننده‌های دیگر نکرده‌اند انجام دهم. البته به جای کلمه‌ی جسارت شاید ایمان هنری قشنگ‌تر است. یک هنرمند که به شناخت و درکی می‌رسد، آن درک به او یک ایمان هنری می‌دهد؛ به او اجازه می‌دهد. می‌گویند اهلیت داشتن. یعنی اینکه اولین قدم یک هنرمند این است که خودش را بررسی کند، ببیند صلاحیت انجام یک کاری را دارد و آیا می‌تواند پیشرو باشد در زمینه‌ای. یکی از مورد‌هایش این است. این است که من به خودم این اجازه را می‌دهم.

شاید در آن موقع که آن‌کار را انجام می‌دهم، با موفقیت روبه‌رو نشود. ولی به مرور زمان همیشه کارهایی که کرده‌ام، مثل مولوی‌خوانی‌ها [پذیرفته شده‌اند]. وقتی که ۳۰ سال پیش مولوی می‌خواندم، شاید همه موافق نبودند، همه استاد‌ها یا هم‌دوره‌های ما زیاد موافق نبودند. به‌خصوص خواننده‌ها. ولی آرام آرام دیدیم که همان‌هایی هم که موافق نیستند، شروع کرد‌ه‌اند به مولوی خواندن؛ یا شعر معاصر را.

وقتی از ۳۰ سال پیش شروع کردم روی شعر نو خواندن و آهنگسازی و «زمستان» مهدی اخوان ثالث را ساختم و در حقیقت آواز با متر آزاد روی شعر نو گذاشتم، این یک کار تازه بود. اما آرام آرام دیدیم که دیگران هم انجام دادند. به‌خصوص شاهنامه که بخشی بود که اصلاً هیچ جور سنخیتی با موسیقی سنتی نمی‌توانست پیدا کند. چون اصلاً شاهنامه یک دیدگاه دیگر است. چون موسیقی سنتی یک موسیقی تغزلی‌ست. یعنی برایش یک دیدگاه تغزلی می‌خواهد. ولی شاهنامه یک دیدگاه روایتی‌ست و بعد المان‌های مختلفی به‌خصوص از ایران باستان و اسطوره‌ها و خیلی موضوعات دیگر در آن هست که باید با آن با آگاهی خیلی زیاد وارد شاهنامه شد.

این یک موردش است. این تعهد و این ایمان هنری. یکی دیگر حتماً‌نژاد من که کرد بودنم است، هم آن شهامت را به من می‌دهد و هم در منطقه‌ای بودم که چیزهایی به‌خصوص از نظر آثار به‌جامانده‌ی ایران باستان یک فرمی بوده که ما تعصب خاص نسبت به این موضوع حماسه‌های ملی داشتیم و داریم؛ مثلاً من در شهری به‌دنیا آمده‌ام که جای پای امپراتوری بزرگ ساسانیان و هخامنشیان و اشکانیان آنجاست. کرمانشاه. از بیستون تا دالاهو همین‌طور نشانه‌های امپراتوری‌هاست.

طبیعتاً چون این‌ها را ما از بچگی دیده‌ایم، خیلی عشق داریم به گذشته‌های خودمان. ضمن اینکه من کار‌هایم اکثراً کارهای نویی‌ست، ولی یک دیدگاهم هم به گذشته‌ است. گذشته‌ای که شاید از بین رفته. مثلاً وقتی می‌گویند ناظری لحنش حماسی‌ست، این حماسه مربوط به قرن‌ها قبل است. ولی در موسیقی سنتی این [لحن] یک‌مقدار افول کرده و کم شده و یا به دلایل مشکلات تاریخی از بین رفته است.

تمام این مورد‌ها باعث شده که در آوازخوانی، در بین کسانی که آواز می‌خواندند ظرف این ۳۰ سال، در چند قسمت توانسته‌ام راه‌هایی را بگشایم و در حقیقت پیشرو بودم برای اینکه دیگران جرأت کنند بیایند در آن حوزه. تربیت ما کسانی که اهل موسیقی سنتی هستیم، به شکلی ا‌ست که باید یک الگو پیش رو داشته باشیم. ما هم در مورد شاهنامه مثلاً هیچگونه الگویی نداشتیم. در این صد سال گذشته هیچ خواننده‌ی مطرحی شاهنامه نخوانده بود.

شما یکی از پایه‌های آواز و موسیقی سنتی و نوآوری‌ها در موسیقی هستید و اسم «شهرام ناظری» فرهنگ می‌سازد. آیا این روی کردن به شاهنامه، مولوی و این آثاری که از گذشته‌های کهن و باارزش ایران مانده، در دیدگاه شما ساختن یک فرهنگ ملی‌ست؟

بدون شک. یکی از مهم‌ترینش این موضوع است. البته الان هم دوره‌ای است که یک هنرمند فقط با این ذهنیت که بخواهد یک کاری را با هدف‌های مختلف انجام دهد نیست. این در درجه‌ی اول در درونش می‌جوشد و در حقیقت از قبل سابقه‌ای دارد. حالا شاید سابقه‌ی آن برای من این بوده که کرد هستم، شاید این بود که از بچگی با ادبیات ایران آشنا شدم و چون ادبیات پارسی بر دو ستون خیلی بزرگ استوار است؛ یکی ستون موسیقی و ادبیات عرفانی و یکی هم ستون ادبیات حماسی که آن بخش ستون ادبیات عرفانی سمبولش مولانا و حافظ می‌شود و سمبول این بخش ادبیات حماسی فردوسی است.

من این شانس را داشتم که از بچگی بتوانم معلم داشته باشم و با متون ریشه‌ای ادبیات فارسی آشنا شوم و این باعث شده که به ادبیات خیلی نزدیک باشم، یعنی اصلاً برای من ادبیات در درجه‌ی اول است. درست است که معروفم به فردی که موزیسین‌ است، آواز می‌خواند و یا ساز می‌زند و آهنگ می‌سازد روی شعر‌ها، ولی به طور کلی در مجموع آن قدر من به متون ادبی و به خود ادبیات پارسی علاقمند هستم که اصلاً آن برای من در درجه‌ی اول است. مثل مادر است برای من. اینکه بتوانم این جرأت را کنم که مولانا را شروع کنم یا شعر معاصر را شروع کنم و یا فردوسی را به‌خصوص که در این صد سال گذشته هیچ خواننده‌ی مطرحی از خواننده‌های سنتی فردوسی را اجرا نکرده و فردوسی و اصولاً شاهنامه‌ی فردوسی به خاطر مسائل حتماً اجتماعی و معضلات اجتماعی کنار گذاشته شده بود از موسیقی سنتی.

قبلاً هم علاقه داشتید که شاهنامه بخوانید یا در این سال‌ها که بازگشت به هویت در میان ایرانی‌ها خیلی زیاد شده به ویژه بین جوان‌ها به این مسئله پرداختید؟

از قبل بوده. حتی اگر به مصاحبه‌های سال‌ها قبل من مراجعه شود، راجع به فردوسی و اینکه دلم می‌خواهد شاهنامه را اجرا کنم صحبت کرده بودم و حتی نمونه‌اش هم این است که ۱۵ سال قبل هم شاهنامه‌ی کردی اصلاً سی‌دی‌اش منتشر شد: آواز اساطیر. این نشان می‌دهد که من از سال‌ها قبل این در ذهنم بوده و حتی شاید بگویم از ۳۰ سال پیش به این طرف با هم‌دوره‌هایی که داشتم، با آهنگسازهایی که با آن‌ها دوست بودم، حتی از آن‌ها هم می‌خواستم که کار شاهنامه کنیم. ولی چون کار شاهنامه انجام نشده بود، کار مشکلی بود و بعد احتیاج به حمایت فرهنگی خوب داشت که در کشور ما نبود و در نتیجه این ماند.

تا اینکه سال ۸۴، شش سال قبل که من پسرم را برای ادامه تحصیل به نیویورک فرستاده بودم، ایشان وقتی پایان‌نامه‌ی لیسانس‌اش را در زمینه‌ی موسیقی کلاسیک گرفته بود، چون یکی از انگیزه‌هایش این بود که من را حتماً خیلی خوشحال کند، این پایان‌نامه‌اش را تدوین کرده بود به نام شاهنامه‌ی فردوسی و به صورت یک «پارتی تور» Party Tour به من هدیه کرد و این خیلی مرا شاد کرد و خیلی حس‌هایی را که داشتم تقویت کرد که دیگر حداقل اگر اینجا هم نمی‌شود، یعنی در ایران هم امکانش نیست، با همین گروهی که در نیویورک پسرم به وجود آورده، من این‌کار را انجام دهم.

همین کار را هم کردم و برای اولین بار داستان ضحاک را خوانم و می‌دانید آن مجموعه دیگر را. فریدون و در حقیقت نبرد ظلمت با روشنایی و کاوه‌ آهنگر و درفش کاویان. روی این موضوع‌ها کار کردم. چون آن زمان پنج سال قبل که من می‌خواستم کار شاهنامه را انجام دهم، آن موقع هنوز در ایران مجوز نمی‌دادند به شاهنامه. ولی ما آمدیم برای اولین بار در تئا‌تر «سال پله‌یل» (Salle Pleyel)

و در پاریس اجرا کردید...

و بعد هم رفتیم در آمریکا و در کشورهای دیگر مثلاً کشورهای آفریقایی این‌ها را انجام دادیم که ظرف این دو سال گذشته که این کارهای شاهنامه‌ی من زیاد جاهای مختلف در اینترنت پخش شد. در ایران هم حالا قبول کرده‌اند که این کار انجام شود. در نتیجه ما در ایران وقتی خواستیم انجامش دهیم، دیدیم که بهترین فکر این است که با یک گروه مقامی این کار را انجام دهیم و در حقیقت این گروه مقامی تفاوتش این بود. چون خود موسیقی سنتی خودبه‌خود یک مقدار سخت‌تر با شاهنامه عجین می‌شد. یعنی شما با ردیف‌های موجود یا با یک دیدگاه صرفاً تغزلی نمی‌توانید سراغ شاهنامه بروید.

باید با آن دیدگاه روایتی مقامی سراغش بروید که خوشبختانه هنوز در موسیقی قومیت‌های ایرانی روحیه حماسی و حماسه‌خوانی وجود دارد و در آن مقام‌ها هنوز جای پای آوازهای ایران باستان، آواز‌های باستانی به‌خصوص در مقام‌های موسیقی کرد هنوز وجود دارد و ما خیلی از آن‌ها استفاده کردیم و توانستیم یک گروه مقامی به‌وجود آوریم و با کمک یکی از دوستان آقای الهامی این‌کار را کردیم. البته قبل از این من کار آواز اساطیر را انجام داده بودم. ولی شاهنامه‌ی کردی بود که با آقای بشیرپور انجام شده بود. ولی این بار با خود شاهنامه‌ی فردوسی این کار را انجام دادیم و ارتباطی هم که با اجتماع و مردم پیدا کرد خیلی زیاد بود. یعنی بیش از آنکه ما تصور داشتیم توفیق پیدا کرد. با اینکه یک گروه کوچک بودیم.

من هم می‌خواستم بدانم که چقدر مورد استقبال قرار گرفت.

خیلی. یعنی اصلاً عجیب بود که این داستان‌ها، داستان ضحاک، کاوه آهنگر، درفش کاویان در بعضی از کنسرت‌ها واقعاً از شوق مردم جوی اشک راه می‌افتاد. این را یکی از دوستان به من گفت که اصلاً همین طور اشک سرازیر شده بود.

از ضرب زورخانه هم استفاده کردید.

از همه چیز. به اصطلاح آنچه در حد توانمان بود. البته باید بگویم که برای کار شاهنامه واقعاً باید یک ارکستر حداقل ۱۵۰ نفره باشد. ولی چون اینجا امکانش را نداریم، ما از همین گروه هفت هشت ده نفریمان توانستیم با سازهای مقامی و نوازنده‌های مقامی استفاده کنیم و از طبل و ضرب زورخانه و سازهایی که با شاهنامه می‌تواند نزدیک‌تر باشد.

قسمت دوم گفت‌و‌گو ویژه با شهرام ناظری با زمانه را هفته‌ی آینده می توانید در همین صفحات بشنوید و بخوانید.

ایمیل گزارشگر:
adibzadeh@radiozamaneh.com
در همین زمینه:
::ایرج ادیب‌زاده در رادیو زمانه::