شکوفه آذر

شکوفه آذر «ادبیات زنان در ایران در ذات خودش عصیانگر است»

hosseinn — Thu, 07 Mar 2013 08:33:09 +0000

گفت‌و‌گوی زهرا باقری شاد با شکوفه آذر (نویسنده) درباره ادبیات زنان در ایران به مناسبت روز جهانی زن

زهرا باقری شاد

زهرا باقری شاد- زنان داستان‌نویس در سال‌های اخیر بسیاری از جوایز ادبی در ایران را از آن خود کرده‌اند.

از نمونه‌های بارز چنین کامیابی‌هایی می‌توان برای مثال به دوره‌های یازدهم و دوازدهم جایزه «مهرگان ادب» اشاره کرد که همه برگزیدگان و تقدیرشوندگان آن نویسندگان زن بودند. چندی پیش هم هیأت داوران مهرگان ادب رمان «شبیه عطری در نسیم» نوشته‌ رضیه انصاری (نشر آگه) را به عنوان اثر برگزیده‌اش معرفی کرد و رمان «دو پرده‌ فصل» نوشته‌ فرشته مولوی را به عنوان رمان تحسین‌شده برگزید. به مناسبت روز جهانی زن با شکوفه آذر، روزنامه‌نگار و نویسنده ساکن استرالیا درباره حضور زنان در ادبیات داستانی ایران گفت‌وگویی کرده‌ام که اکنون می‌خوانید:

به‌نظر می‌رسد که حضور زنان در ادبیات داستانی ایران، به‌ویژه در ۱۰ سال اخیر به لحاظ ظهور نویسندگان زن و محوریت موضوعات مرتبط با زنان در ادبیات داستانی قابل توجه بوده است. شما از این دو منظر حضور زنان را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

حسن میرعابدینی، محقق ادبیات معاصر، در سال ۱۳۸۸ اعلام کرد که بررسی‌های او در یک بازه زمانی ۱۰ ساله، نشان داده که تعداد زنان نویسنده به ۳۷۰ نفر رسیده‌ است و همچنین فهرست کتاب‌های پرفروش به زنان نویسنده تعلق دارد، زیرا اغلب آن‌ها از راوی اول شخص استفاده می‌کنند که روایتی صمیمانه، باورپذیر و تأثیرگذار‌ است. این آمار دلگرم‌کننده است اما با نگاهی عمیق‌تر می‌شود بررسی کرد که از این میان چند درصد به بار ادبی و داستان‌نویسی ایران افزوده‌اند و ماندگار شده‌اند؟ چند درصد از آن‌ها پس از طی شدن دوره درد دل‌نویسی، همچنان نویسنده باقی مانده‌اند؟ و چند درصد آن‌ها توانسته‌اند از مرزهای جغرافیایی ایران عبور کنند و حرفی تازه در سطح جهانی داشته باشند؟

شما به این پرسش‌ها چگونه پاسخ می‌دهید؟

شکوفه آذر، نویسنده

او بر آن است که:

●تلاش زنان ایرانی برای نویسنده شدن قابل ستایش، از نظر

روان‌شناسی زن ایرانی، قابل بررسی

و از نظر جامعه‌شناسی ادبیات ایران،

قابل تأمل است.

●به‌طور کلی نمی‌توان ادبیات زنان ایران

را با ادبیات معاصر زنان در غرب

مقایسه کرد. زیرا ادبیات زنان در غرب،

از مرحله درد دل عبور کرده است.

●ادبیات زنان در ایران در ذات خود

ادبیاتی شورشی و عصیانگر است.

هرچند که هنوز به آن اندازه جسور

نشده تا همه ابعاد مسائل زنانه

را مطرح کند. مسائلی مثل نقش دین اسلام در سرکوب تاریحی زن ایرانی، سکس و سقط جنین.

آماری درباره اینکه چند درصد از داستان‌های نویسندگان زن، به موضوع زنان اختصاص دارد، پیدا نکرده‌ام اما دست‌کم مطالعه شخصی من این را نشان می‌دهد که ۹۵ درصد زنان نویسنده، در آثارشان زندگی زنان را روایت می‌کنند. آن پنج درصد را هم برای محض احتیاط گذاشته‌ام. البته همین جا تأکید کنم که من طبعاً همه آثار منتشرشده در ۱۰ سال گذشته را نخوانده‌ام اما دست‌کم تلاش کرده‌ام درباره کتاب‌های مطرحی هم که نخوانده‌ام، خلاصه داستان یا نقدی را مطالعه کنم. از نظر من، تلاش زنان ایرانی برای نویسنده شدن قابل ستایش، از نظر روان‌شناسی زن ایرانی، قابل بررسی و از نظر جامعه‌شناسی ادبیات ایران، قابل تأمل است اما باید اعتراف کرد که ادبیات زنان در ایران در ابتدای راه است و گام‌های اول را با لغزش، جهان‌بینی مبهم و اعتماد به نفس اندک و پرحرفی برداشته است. این ادبیات همچنان مصرانه به حیات خود ادامه می‌دهد که این نشانه خوبی است.

بیشتر موضوعاتی که در این آثار متجلی می‌شوند با مسائل زنان در ارتباطند. اما مایلم بدانم شما به صورت جزئی‌تر این موضوعات را چه می‌دانید؟

موضوعات عمومی این آثار عبارت‌اند از عشق، طلاق، حق حضانت فرزند، خیانت، زنان تک‌سرپرست، زنان معتاد، زنان روسپی، زنان تو سری‌خور، زنان مهاجر، زنانی که همواره در حسرت حمایت پدر، برادر و همسر خود هستند و بالاخره، زنانی که در تلاش برای استقلال مالی و کشف هویتی مستقل خود هستند. وجه مشترک اغلب آن‌ها حس قربانی بودن و طلبکاری از مردان زندگیشان است. آن‌ها همواره و همچنان مردان را مقصر تمام کاستی‌های زندگی خودشان می‌دانند و کمتر اشاره‌ای به برخی نقاط ضعف زنان مثل تنبلی، عدم خلاقیت و جسارت و عادت به اطاعت و... دارند. از نظر این زنان، آن‌ها عقب مانده‌اند، چون عقب نگه داشته شده‌اند. در نتیجه زنان این داستان‌ها همیشه منفعل، غرغرو، طلبکار و در جایگاه قربانی هستند. مثل این است که هنوز منتظر شاهزاده با اسب سفید هستند تا بیاید و آن‌ها را از دست دیو پلید نجات دهد. اغلب آن‌ها آنقدر جسارت ندارند که بگویند مرگ در حین فرار از این زندگی سگی بهتر است. هیچ کدام آن‌ها خلاقیت آن را ندارد که نقشه‌ای برای خلاصی بکشد. شکست بخورد و از شکست مأیوس نشود و راه دیگری را امتحان کند. اگر هم نقشه‌ای بکشد، نقشه قتل مرد است! این‌ها همه موضوعاتی بسیار مهم برای شناسایی روحیات زن ایرانی تازه مدرن شده است.

از نظر خلاقیت در داستان‌نویسی، ادبیات زنان به نظر شما در چه وضعی است؟

در یک نگاه کلی، وضع ادبیات زنان ایران خوب است چون هنوز و همچنان در حال تلاش و تقلاست. این طبیعی است که چون این ادبیات، نوپاست، ایرادهایی اساسی هم دارد و البته برخی از این ایراد‌ها، شامل رمان‌ها و داستان‌هایی که نویسندگان آن‌ها مرد هستند، هم می‌شود. مثل ضعف در نثری پالوده و تکنیک‌های داستان‌نویسی، عدم وجود جهان‌بینی فلسفی، دیدگاه روان‌شناسانه و جامعه‌شناسانه.

بسیاری از آثار منتشر شده از این حدود ۳۷۰ نویسنده، هنوز به معنی واقعی کلمه «ادبیات» و «داستان» نیستند و نوشته‌هایی از نظر ادبی پر ایراد هستند. جمله‌بندی‌های نازیبا و ناشیوا و حتی از نظر دستوری غلط، پرحرفی، عقده‌گشایی روانی، ساختار ضعیف، قصه‌های پیش پا افتاده یا ضعیف، شخصیت‌پردازی‌های نارسا و از همه بد‌تر دیالوگ‌نویسی‌های بد، از جمله این ضعف‌ها هستند. خواندن آن‌ها اغلب برای من پر از رنج و ملال است. خیلی زود می‌شود انتهای داستان را پیش‌بینی کرد یا اصلاً کششی ندارد که بشود داستان را با میل به اتمام رساند. شخصیت‌ها اغلب پا در هوا هستند و نمی‌شود با آن‌ها زندگی کرد، دیالوگ‌نویسی‌ها اغلب شبیه دیالوگ‌های مجموعه‌های تلویزیونی‌ست که از صدا و سیما پخش می‌شود. در پایان رمان می‌بینید که چیز بیشتری از زن، جامعه و دنیا نفهمیده‌اید چون نویسنده خودش هم چیزی بیشتری از آن‌ها نمی‌داند. یعنی نویسنده، فاقد دیدگاه روانشناسانه، جامعه‌شناسانه و فلسفی است. حرف این زنان، درد دل است.

پس چرا این ادبیات نوپا با این همه ایراد، جزو پروفروش‌ترین‌هاست؟

به نظر من به سه دلیل: ۱. خوانندگان آن‌ها، خوانندگان حرفه‌ای ادبیات نیستند و از نظر آن‌ها رمان یعنی اسباب سرگرمی و تفریح. ۲. خوانندگان می‌خواهند درد دل‌های مشترک زنانی مثل خودشان را بشنوند زیرا تا به حال زنان اجازه یا فرصت حرف زدن نداشته‌اند. برای این نوع خوانندگان، نثر پالوده، تکنیک‌های ادبی و جهان‌بینی فلسفی و طرح و پیرنگ استخوان‌دار، اصلاً محلی از اعراب ندارد. برای آن‌ها این مهم است که راوی داستان هم مثل خود آن‌ها، می‌خواهد از دست شوهر یا پدر ظالمش خلاص شود اما نمی‌شود! ۳. تلاش قابل تقدیر ستون‌ها و صفحات ادبی برای معرفی و تبلیغ مثبت برخی از این آثار تا به بدن کم‌جان ادبیات داستانی ایران، جان و رمقی حتی کاذب بدمد و در این مسیر، خوانندگان این صفحات ادبی نیز به خوانندگان این آثار اضافه می‌شوند هرچند که ممکن است لذت چندانی به آن‌ها دست ندهد اما به هر حال کتاب را خریده و خوانده‌اند. از این میان، انگشت‌شمار نویسندگانی هستند که چون با مطالعه‌اند و با نمونه‌های عالی ادبیات غرب آشنایی خوبی دارند، تلاش می‌کنند، گام‌های بلندتری بردارند. آن‌ها شروع می‌کنند به پیچیده‌نویسی زبانی، نثری و داستانی. این دسته از نویسندگان انگشت‌شمار، دست به نوشتن موضوعات تازه‌تری هم می‌زنند. مثل اعتیاد، شاغل شدن در شغل‌هایی که جامعه آن‌ها را مردانه می‌داند، تغییر جنسیت، جنگ. اما به هر حال به نظر من تا رسیدن به ادبیاتی عمیق، صمیمانه و ماندگار که نسل‌های بعد هم بخواهند آن‌ها را بخوانند، راه زیادی مانده است. هرچند که هنر، عرصه غافلگیری است و شاید همین حالا که من این حرف را می‌زنم، خانم نویسنده‌ای با نبوغ ادبی بسیار بالا در حال نوشتن رمانش باشد. رمانی از جنس «سووشون» - یا حتی خیلی بهتر از آن - که خود نویسنده‌اش فقط یک‌بار توانست با این رمان به آن مقام ابدی در عرصه ادبیات ایران دست بیابد. از این‌رو به‌طور کلی نمی‌شود ادبیات زنان ایران را با ادبیات معاصر زنان در غرب مقایسه کرد. زیرا ادبیات زنان در غرب، از مرحله درد دل عبور کرده است.

ویژگی‌های ادبیات فمینیستی را چه می‌دانید و فکر می‌کنید ادبیات داستانی زنان در ایران این ویژگی‌ها را دارد؟

اگر کلی‌ترین تعریف فمنیسم را «تلاش برای احقاق حقوق مدنی برابر زنان با مردان» بدانیم، از این منظر، می‌شود گفت که اساساً ادبیات زنانه در ایران، از همین خاستگاه شروع شده است. زنان نویسنده با آثارشان از وضعیت موجود زنان جامعه، اعلام نارضایتی کرده‌اند، اعتراض کرده‌اند و سرانجام نشان داده‌اند که در تلاش برای تغییر این وضعیت نابرابر هستند برای همین است که معتقدم ادبیات زنان ایران باید از نظر روان‌شناسی و جامعه‌شناسی مورد بررسی جدی قرار بگیرد. به عبارت دیگر، این ادبیات – علی‌رغم همه ضعف‌هایی که برشمردم- در ذات خود ادبیاتی شورشی و عصیانگر است. هرچند که هنوز به آن اندازه جسور نشده تا همه ابعاد مسائل زنانه را مطرح کند. مسائلی مثل نقش دین اسلام در سرکوب تاریحی زن ایرانی، سکس و سقط جنین. البته واقعیت این است که در جوامع اسلامی، زن نمی‌تواند از نظر حقوقی و شرعی تمامیت خود را به نمایش بگذارد یا دست‌کم تمامیت خود را مطرح کند، زیرا سرکوب می‌شود؛ به وسیله مردان، زنان سنتی و حاکمیت اسلامی که خود را نماینده خدا بر زمین می‌داند. زن نویسنده ایرانی، امروز بر این نکته‌ها واقف و آگاه است اما نمی‌تواند دم بزند زیرا سرکوب، دستگیر و زندانی می‌شود.

به جست‌و‌جوی یک پناهگاه

hosseinn — Sat, 01 Dec 2012 00:27:05 +0000

«روز گودال» مجموعه داستان، نوشته شکوفه آذر

شهرنوش پارسی‌پور

شهرنوش پارسی‌پور – داستان‌هاى «روز گودال» نوشته شکوفه آذر را در حالى‌که روى دستگاه رونده با سرعت راه مى‌رفتم خواندم.

تجربه خوبى بود، چون به نظر مى‌رسد که نویسنده این داستان‌ها هم از راه رفتن بسیار خوشش مى‌آید. به همین جهت موفق شده است در سال ١٣٨۴ طى سه ماه از طریق دست بلند کردن در جاده و راه رفتن، در کشورهاى افغانستان، تاجیکستان، قرقیزستان، چین، هند و پاکستان سفر کند. پس کار من بد نبود که کتاب او را در حال راه رفتن مى‌خواندم.

اما نخستین داستان این مجموعه: «جاده پشت خانه» مرا اذیت مى‌کرد. اینکه آدم برود در حمام خانه و در رطوبت و در حالى‌که آب از دوش جارى‌ست، کتاب بخواند به‌نظرم چندان خوب نیامد. مگر اینکه بپذیریم با شخصیتى غیر عادى روبرو هستیم؛ کسی که شاید به قرص‌هاى روان‌گردان نیاز داشته باشد. چون مى‌بیند که مادرش کتاب‌ها را روى بند رخت آویزان مى‌کند تا خشک شوند. اما اگر دوست ما به قرص روان‌گردان نیاز نداشته باشد، شاید بتوانیم بگوییم که دوست دارد کارى خارق عادت بکند. این در اوج جوانى بسیار امکان‌پذیر است. جوانان دیوانگى‌هاى خود را دارند و اغلب چپ مى‌زنند. در آسیاب زندگى که چند چرخ بزنند کله‌شان هوا مى‌خورد و احتیاطاً دیگر زیر دوش کتاب نخواهند خواند.

در داستان دیگرى هم از همین مجموعه به نام «دخترى که هیچ‌وقت از روى درخت توت پایین نیامد» راوى باز زیر دوش کتاب مى‌خواند. پس ممکن است با حادثه‌اى واقعى روبرو باشیم.

مرتب داستان‌هایى مى‌خوانم که زنان نویسنده مى‌نویسند و همه آن‌ها مقیم جمهورى اسلامى هستند. همه‌شان دوست دارند کار خارق عادتى بکنند. از پوشیدن کفش کتانى صورتى‌رنگ (که در جمهورى اسلامى جرم ا‌ست) تا کتاب خواندن زیر دوش. در نخستین داستان «روز گودال» با عشق شکست‌خورده‌اى نیز روبرو هستیم. زنى مردش را از دست داده است. در داستان مى‌خوانیم:
«به حرف‌هایم گوش مى‌دهى؟ حوصله‌ات سر نمى‌رود؟ مى‌گویم قبول دارى که عشق چیز ترسناکى‌ست؟ دوباره دیروز داشتم کتاب تهوع را مى‌خواندم. به آن جمله معروف رسیدم. نوشته بود: "عشق مثل مغاکى تاریک و عمیق است. باید زود از رویش بپرى. با چشم‌هاى بسته، وگرنه هرگز این‌کار را نخواهى کرد." فکرش را بکن. او که سال‌هاى زیادى از عمرش را کنار دوبوار زندگى کرد و آن‌طور از زندگى خودشان براى ما تصویر اسطوره‌اى ساخت، آخر سر عشق را این‌طور شناخت. این‌قدر ترسناک.»

«روز گودال» مجموعه داستان، نوشته شکوفه آذر

در این داستان دختر کتاب‌خوان دائم با شخصیتى که حضور ندارد حرف مى‌زند. این شخصیت غایب مردی‌ست که دربه‌در دنبال زنش مى‌گردد و براى او حکم فرار از خانه گرفته است. زن گرچه خانه را ترک کرده، اما به‌نظر مى‌رسد که با تمام وجود به زندگى مشترکش با آن مرد وابسته بوده است.

به‌طور کلى اغلب داستان‌هاى این مجموعه به هم مربوط هستند و کتاب در آخرین تحلیل به نوعى شرح احوال -گذرى نظرى- شبیه است.

نویسنده می‌گوید: «در "روز گودال" زن در سفرى با پاى پیاده است.»

این باید جزو خاطرات‌‌ همان سه ماهه سفر شکوفه آذر باشد. در اینجا با شخصیتى روبرو هستیم که می‌توان گفت آمیزه‌ای از یک درویش و یک جهانگرد ماجراجوست. او در جایى از این سفر چاقویش را به دیگرى مى‌بخشد، چون احساس مى‌کند به آن نیازى ندارد، این در حالى‌ست که یک جهانگرد همیشه مى‌تواند به یک چاقو نیاز داشته باشد، چنان‌که خرگوش کباب‌شده‌اش را با همین چاقو مى‌برید.

«روز گودال» در همین داستان اتفاق مى‌افتد. او در جاده در سر راه خود گودالى کشف مى‌کند و به درون آن مى‌رود و چند روز جا خوش مى‌کند. آیا من مى‌توانم به عنوان خواننده تصور کنم که این «گودال» در حقیقت نقش یک پناهگاه را بازى مى‌کند؟ شخصى دست به ماجراجویى زده و اکنون در عمق دلش وحشت‌زده است. برای همین به پناهگاهى نیاز دارد. چنان‌که حمام نیز بیشتر به یک پناهگاه مى‌ماند. در حقیقت در این داستان‌ها با زنى آشنا می‌شویم که در پوست خودش نمى‌گنجد و دست به اعمالى مى‌زند که غیر عادى هستند، اما در حقیقت این کارهای غیر عادی فقط یک واکنش است. در «روز گودال» با یک هکلبرى‌فین زنانه روبرو نیستیم، بلکه با انسانى خشمگین روبرو هستیم که با انجام حرکات غیر عادى مى‌خواهد به حقى برسد که از او گرفته‌اند.

در «دستمال گردگیرى» زن شرح مى‌دهد که چگونه آرام آرام در خانه شوهر از شخصیت تهى شده است و اینک براى بچه‌اش زندگى مى‌کند. شوهرش رختخوابش را از او جدا کرده، چون زن در رختخواب کتاب مى‌خوانده. او را جلوى دیگران تحقیر کرده و زن به توده بى‌شکلى تبدیل شده. در آنچه که زن شرح مى‌دهد حالتى از عصیان وجود دارد. روشن است که راوى این ماجرا کسى نیست که له شود و به نحوى خود را نجات خواهد داد.

در «من در آب زیبا هستم» زن در زمان حال و به روایت اول شخص شرح مى‌دهد که چگونه هنگام قایقرانى دستخوش امواج شده و غرق گشته است. در آخرین صحنه داستان زن در زیر آب‌هاى رودخانه به سوى دریاى خزر کشیده مى‌شود. مثل این است که به‌راستی چنین تجربه‌اى رخ داده و شاید هم واقعاً رخ داده باشد، چون‌‌ همان‌طور که نوشتم به‌نظر مى‌رسد در این کتاب با شرح احوال پراکنده زنی روبرو هستیم که شخصیتش هنوز کاملاً شکل نگرفته است. با این‌حال در داستان «من در آب زیبا هستم» از واقعیت فاصله مى‌گیریم. به بخشى از این داستان توجه کنید:

«زنى که از رودخانه بیرون آمد، مى‌گفت که آن زیر پله است. مى‌گفت که خودش پله‌ها را گرفت و بالا آمد تا رسید به دهکده ما. یادش نبود که پیش از پله‌ها کجا بوده. هر وقت که هر چیزى مى‌خواست بگوید، از‌‌ همان پله‌ها شروع مى‌کرد؛ پله‌هایى باریک و بلند. مى‌گفت آن قدر زیاد بود که شاید به هزاران مى‌رسید. مى‌گفت که شب‌ها و روزهاى زیادى راه رفته. شاید حدود نه ماه (...) زن بعد از اینکه به قول خودش پله‌ها را گرفت و بالا آمد و رسید به ده ما خم شد و گوشه دامن پیراهنش را جمع کرد و چلاند. بعد دستى زیر مو‌هایش انداخت و آن را زیر نور تند آفتاب تکان تکان داد (...) سه روز و سه شب خوابید. انگار که واقعاً از راه دورى آمده بود و آن‌قدر خسته بود که گرسنگى را از یاد برده بود. وقتى بیدار شد ماه کامل بود. تابستان بود و مدرسه‌ها تعطیل. من دور از چشم اهالى، روى شاخه مقابل او مى‌نشستم و به اندامش نگاه مى‌کردم که گاهى آرام روى جاى باریکش پیچ و تاب مى‌خورد و نسیم، گوشه دامنش را بالا و پایین مى‌زد. روزى که بالاخره بیدار شد بلافاصله گفت: گرسنه‌ام.»

در این داستان زنى که از دریا آمده عاقبت بال در می‌آورد و پروازکنان از ده دور مى‌شود. این رویدادهای شگفت‌انگیز البته با ادعاى من که این داستان‌ها به نحوى گزارش احوال هستند مغایرت دارد. اما بر این نکته پافشارى مى‌کنم که این نیز جنبه دیگری از زندگى راوى داستان یا‌‌ همان شکوفه آذر است. این در حقیقت تصویرى‌ست که او از خود در ذهن دارد. میل به پرواز و دور شدن؛ رفتن و رفتن. میل به جهانگردی در این شخصیت به‌خوبى قابل دریافت است.

شکوفه آذر خوب مى‌نویسد. ضرورتى ندارد که درباره شیوه داستان‌نویسى او توضیحاتی بدهم، چرا که خودش این نکات را مى‌داند. فقط باید گفت که او هنوز در مرحله اتود است. ذهنش هنوز در تب و تاب گرته‌بردارى‌ست و هنوز لحظه زایش ادبى‌اش فرا‌نرسیده است. شاید در آینده‌اى بسیار نزدیک این معنا حاصل شود.

عکس نخست: شکوفه آذر، نویسنده «روز گودال»

●به روایت شهرنوش پارسی‌پور:

از هرات تا تهران

آینه بهجت‌الملوک

ایرج گرگین: امید و آزادى

هالینا پوشویاتووسکا، شاعر ناکام لهستانى

سفر به لهستان و رونمایی از ترجمه طوبی و معنای شب به لهستانی

حرفه‌اش خواب دیدن است

از جاده تو هم زمان عبور می‌کند

از فراز بام‌های تهران

«آدم‌ها»: ۶۲ داستان بسیار کوتاه

مرجانه ساتراپى و خورش مرغ آلو

ماجراهای رختخوابی هنرپیشه‌های هالیوود

شکوفه آذر: «دیوانگی در عصر ما نوعی شهامت اخلاقی است»

Thu, 19 Jul 2012 07:56:09 +0000

زهرا باقری شاد

زهرا باقری شاد -رویارویی شکوفه آذر، نویسنده مجموعه‌داستان «روز گودال» با مرگ، عشق و جامعه مردسالار، هم کمی عجیب است و هم متفاوت. همانقدر که مرگ را طبیعی و ساده جلوه می‌دهد به‌‌ همان اندازه در عشق به تباه شدن و شکست می‌رسد.

با این‌همه وقتی می‌خواهد از مشکلات و مسائل جامعه مردسالار بگوید به جای گلایه‌مندی از مردان، زن‌های داستان را آرام و طبیعی به سوی تصمیم‌های عجیب و غریب مثل تاب‌بازی در حمام یا حتی خودکشی هدایت می‌کند؛ و همه این‌ها در داستان‌های او با چاشنی دیوانگی اتفاق می‌افتند. در گفت‌وگویی که با شکوفه آذر داشتم درباره سه موضوع محوری داستان‌های او که عبارتند از مرگ، عشق و زن پرسش‌هایی را مطرح کردم. این گفت‌وگو را می‌خوانید و چکیده‌ای از آن را هم در قالب یک برنامه رادیویی می‌توانید از طریق فایل صوتی بشنوید.

مرگ در اغلب داستان‌های تو به بازی گرفته شده. انگار مرگ موضوعی است که نه تنها برای شخصیت‌های داستانی‌ات هراس‌انگیز نیست، بلکه گویی آن‌قدر با آن اخت هستند که هر نوع برخوردی با آن را طبیعی می‌دانند. مثلاً شخصیت داستان «جاده پشت خانه» که به نظر می‌رسد می‌خواهد با یک طناب خودش را به دار بیاویزد، در حمام با همان طناب تاب درست می‌کند، رویش می‌نشیند و در خاطرات کودکی‌اش فرو می‌رود. یا در داستان «من در آب زیبا هستم» راوی در رودخانه غرق می‌شود و بعد از آن هم به زیست آبی‌اش ادامه می‌دهد. یا در داستان «دست برادر منگولم را می‌گیرم و حرفش را باور می‌کنم» برادر عقب‌مانده راوی که می‌خواهد با یک پری دریایی ازدواج کند، دست خواهرش را می‌گیرد و با هم وارد دریا می‌شوند و غرق می‌شوند. در داستان «روز گودال» رویارویی با مرگ به اوج خود می‌رسد: راوی جهانگرد در اوج لذت از زندگی به طور اتفاقی به گودالی می‌رسد و در‌‌ همان تو می‌ماند تا بمیرد. این نوع رویارویی با مرگ برآمده از چه جهانبینی‌ای است؟ چرا این مرگ‌ها طوری پرداخته شده که انگار نوعی کامروایی است؟

شکوفه آذر - در مجموعه‌داستان «روز گودال» به چند پرسشی که در زندگی‌ام اساسی بود، توجه کردم و امکان‌های آن را بررسی کردم. یکی از آن‌ها‌‌ همان‌طور که اشاره کردید، مرگ است. برای من مرگ از زندگی، حی و حاضر‌تر است. اصلاً مرگ است که به زندگی معنا می‌دهد. بدون مرگ، زندگی گستره‌ای است بی‌امکان. چون مرگ هست، زندگی سرشار از امکان است، زندگی به خودی خود حاوی هیچ امکانی نیست. متأسفانه تا این لحظه از تاریخ، بشر به این قدرت نرسیده که بتواند با قاطعیت بگوید «کیفیت مرگ چیست». اما ما یک چیز را می‌دانیم و آن اینکه مرگ حتمی است. پس چرا از آن بترسیم؟ اگر نظم هستی و طبیعت را دیده‌ایم، می‌دانیم که هیچ چیز در این هستی بی‌معنا و بی‌دلیل نیست. اگر برای زندگی ما دلیلی هست، برای مرگ ما هم دلیلی هست. تمام کتاب‌های مقدس و پیش‌تر از آن، همه اساطیر جهان، به موضوع مرگ پرداخته‌اند زیرا همچنان مرگ نقطه ابهام زندگان بوده و هست.

خودت چطور به مرگ نگاه می‌کنی؟

شکوفه آذر:

●بدون مرگ، زندگی گستره‌ای است بی‌امکان.
●خواسته‌ام در داستان‌هایم بگویم مرگ هم مثل زندگی می‌تواند یک رقص باشکوه باشد.
●در نویسندگی به امکانات بی‌پابان هستی و آدم‌ها فکر می‌کنم و دوست دارم روایتگر موقعیت‌های فرامعمول باشم
●عشق در جامعه ایران، تنها ابزاری در جهت منافع حقیرانه آدم‌هاست.

من مرگ را دوست دارم. چرا؟ چون از کودکی به آن مواجه شدم. وقتی که محلی‌ها به سگم سم دادند و مرد. ابتدا از مرگ ترسیدم و شب‌ها که با خودم خیالبافی می‌کردم اشکال مختلف مرگ خودم با عزیزانم را متصور می‌شدم و همه شب در حالی که همه در خواب ناز بودند، بالشم را غرق اشک می‌کردم. کمی بزرگ‌تر که شدم به آن فکر کردم و درباره‌اش مطالعه کردم. ابتدا سعی کردم آن را انکار کنم و در زندگی روزمره‌ام نادیده‌اش بگیرم. بالاخره آن را پذیرفتم اما با غم؛ به عنوان یک امر اجتناب ناپذیر غم‌انگیز. اما باید بگویم که در ‌‌نهایت به نقطه‌ای رسیدم که مرگ مرا شاد می‌کند. حالا در خیالبافی‌هایم - من خیلی آدم خیالبافی هستم، حتی وقتی دارم در جمع با دیگران حرف می‌زنم همزمان در ذهنم خیالی را می‌بافم - اشکال مختلف مرگ و پس از مرگم را متصور می‌شوم. مرگ حالا برایم به موضوعی جذاب تبدیل شده. در تمامی کتاب‌هایی که در سراسر زندگی‌ام خوانده‌ام، از اساطیر تا ادیان ابتدایی، کتاب‌های مقدس، رمان‌ها، مکتب‌های فلسفی و عرفانی، به مرگ پرداخته شده.

یک اعتراف هم می‌کنم: من از آدم‌هایی که خودکشی می‌کنند خوشم می‌آید. همه اعتقاد دارند که آن‌ها آدم‌هایی ترسو هستند که در برابر مشکلات زندگی خود را تسلیم مرگ کرده‌اند. من اعتقاد دارم که این افراد از جمله قوی‌ترین آدم‌ها هستند و از قرار، دارای ذهن و عاطفه‌ای حساس و قوی نیز هستند. من به آدم‌هایی که دور و برم خودکشی کرده‌اند توجه کرده‌ام. همه آن‌ها باهوش‌ترین عضو خانواده یا محیط خود بودند و همه آن‌ها تحت فشار بیش از حد محیط یا خانواده خود بودند. چرا فکر نکنیم که خودکشی یک راه حل زیبا و البته دشوار برای پاسخ دادن به سؤال‌های پوچ زندگی است؟ در یک قبیله سرخ‌پوستان، پیر‌ها وقتی احساس می‌کردند که به زمین گیرشدنشان نزدیک است، طی مراسم شادی از خانواده و قبیله خداحافظی می‌کردند و به ارتفاع کوهی می‌رفتند که به «کوه مرگ» شهرت داشت، و خود را از ارتفاع آن به پایین پرت می‌کردند. یا همین امروزه برخی از قبایل ابتدایی حاشیه می‌سی‌سی‌پی، افراد قبیله وقتی به حدود سن ۳۵ سالگی می‌رسند خودکشی می‌کنند چون اعتقاد دارند که زندگی ارزش دوری از عزیزان مرده‌شان را ندارد. آن‌ها می‌میرند تا به عزیزان مرده‌شان بپیوندند. پس مرگ در هر فرهنگی بار غم یا شادی متفاوتی می‌تواند داشته باشد و من بگویم، شخصاً به اندیشه‌های ابتدایی بشر بیشتر اعتماد دارم تا اندیشه‌های مدرن. آن‌ها را طبیعی‌تر و ناب‌تر می‌دانم.

برای همین شخصیت‌های داستان‌های تو از مرگ نمی‌ترسند؟

شخصیت‌های داستان‌هایم از مرگ نمی‌ترسند چون زیاد کتاب خوانده‌اند. وجه مشترک همه آن‌ها این است که همه‌شان زیاد کتاب خوانده‌اند و بعضی از آن‌ها زیاد هم سفر کرده‌اند. این دو می‌تواند انسان را به خیلی جا‌ها ببرد. مطالعه و سفر نقطه اشتراک همه شخصیت‌های داستانی من هست و خواهد بود. خیلی بعید می‌دانم که روزی داستانی بنویسم درباره کسی که هیچ نخوانده و هیچ سفر نکرده. همین جا توضیح بدهم که منظور من از سفر، هم سفر بیرون و هم سفر درون است. در ایران عارفی را می‌شناسم که در همه عمرش از روستایش بیرون نرفته و اصلاً خودش هم خبر ندارد که عارف و روشن‌بین بزرگی است، اما می‌گفت من از توی همین ده، همه دنیا را دیده‌ام. حرف او را باور می‌کنم.
فرهنگ اسلامی _ ایرانی را ببینید. این تفکر غالب وجود دارد که انسان پس از مرگ در نتیجه اعمالش به بهشت یا دوزخ می‌رود. همه هم ادعا می‌کنند که در زندگی انسان‌های خوب و هنجاری بوده‌اند. پس چرا با مرگ کسی این همه سوگواری انجام می‌شود؟ تاریخی‌ترین نمونه آن سوگواری امام حسین است. اگر همه مسلمانان عالم اعتقاد دارند که امام حسین معصوم است و در اوج مظلومیت شهید شده، این همه سوگواری برای چیست؟ مگر غیر از این است که روح ایشان پس از مرگ در جایگاهی عالی قرار دارد؟ وقتی به این نمونه‌ها که در فرهنگ ما بسیار رواج دارد نگاه می‌کنم مطمئن می‌شوم که مردم از مرگ می‌ترسند و عمیقاً اعتقاد ندارند که در آن دنیا نتیجه اعمال خود را می‌بینند. خواسته‌ام در داستان‌هایم بگویم مرگ هم مثل زندگی، یک رقص باشکوه می‌تواند باشد. در حقیقت اعتقاد دارم که مرگ ادامه زندگی است، اما از جنسی دیگر. چه جنسی؟ نمی‌دانم. مشتاقم که پس از مرگم بفهمم که کیفیت مرگ من چگونه است.

جالب است که در مقابل این دیدگاه، زاویه نگاهت به عشق متفاوت است. عشق‌ها و اساساً روابط شکست‌خورده و تباه‌شده، محور بسیاری از داستان‌های تو هستند. حتی در داستان «ساعت کار» هم که به‌نظر می‌رسد موضوع فقط یک رابطه همکاری است، همه چیز به پوچی و بلاتکلیفی منتهی می‌شود. این نوع روابط عقیم محصول چه نوع نگاهی است؟ نگاه فردی تو به روابط یا نگاهی اجتماعی در جامعه‌ای که به‌نظر می‌رسد هیچ نقطه امیدی در آن وجود ندارد؟

این نگاه محصول تجربه فردی من در جامعه‌ای از هم‌گسسته و بی‌اخلاق است؛ در جامعه‌ای که آدم‌های دروغگو و ریاکار را «زرنگ و باهوش» می‌نامند و آدم‌های ساده و عمیق را «احمق و هالو». این نگاه محصول تجربه عشق در میان آدم‌های جامعه‌ای است که نه تنها به تعهدات اجتماعی، قانون و عرف پایبند نیستند بلکه به تعهدات و قوانین خودساخته خودشان هم پایبند نیستند؛ جامعه‌ای که مرد‌هایش در روشنفکرانه‌ترین موقعیت، در ‌‌نهایت بهانه‌هایی بسیار عقب‌مانده و سنتی برای جدایی و بی‌وفایی‌هایشان می‌تراشند. تجربه عشق در جامعه‌ای که عشق تنها در ادبیات و اشعار کلاسیکش جا دارد و کسی توی خانه‌اش حق ندارد با صدای بلند از آن صحبت کند، نمی‌تواند نتیجه‌ای هم جز شکست داشته باشد.

در این جامعه نه عشق معنوی جایگاه واقعی دارد و نه عشق میان انسان‌ها. در این جامعه همه چیز کلیشه، کاذب و با معیارهای سودجویانه سنجیده می‌شود. واژه عشق در جامعه ایران، تنها ابزاری در جهت منافع حقیرانه آدم‌هاست. به هر حال عشق از دیگر سؤالات مهم زندگی من بود. همه آن روابطی که احساس می‌کردم عمیق‌تر و محکم‌تر از آن وجود ندارد، با گذشت اندکی زمان، توخالی بودن خودش را نشان دادند. ابتدا فکر می‌کردم این تنها مشکل من است و تنها در زندگی من این به اصطلاح شکست‌های عشقی پیش می‌آید اما با مطالعه و عمیق شدن در زندگی دیگران و حتی زندگی خود نویسنده‌هایی که از عشق میان آدم‌ها، تصویری اسطوره‌ای و عمیق داده بودند، دیدم این مشکلی جدی میان همه آدم‌هاست و در جوامع از هویت‌افتاده‌ای مثل ایران هم بیشتر دیده می‌شود. اما شاید من جزو اولین کسانی باشم که بی‌پروا از این شکست‌های عشقی در سطح وسیع جامعه ایرانی حرف می‌زنم. به خیابان بروید و به‌طور «رندوم» از مردم بپرسید تو عاشقی؟ همه می‌گویند بله. و چه عشق عمیقی را هم دارند تجربه می‌کنند یا کرده‌اند اما اگر از آن‌ها به قول میلان کوندرا بپرسید: وقتی از عشق حرف می‌زنی داری از چه چیزی حرف می‌زنی؟ همه آن‌ها شروع می‌کنند به توضیحاتی بی‌معنا. و در ‌‌نهایت از حرف‌های آن‌ها این را می‌فهمی که عاشق کسی می‌شوند که به خودخواهی‌شان بهترین پاسخ را بدهد و تازه به‌‌ همان معشوق هم وفادار نیستند، چون ذهن بهانه‌جوی‌شان، بهانه‌ای برای بی‌وفایی به معشوق پیدا می‌کند. به‌ندرت در زندگی‌ام زوج‌هایی را دیده‌ام که از با هم بودن شاد هستند. از بین همین افراد هم وقتی با دقت نگاه کردم دیدم که یکی از آن‌ها دیگری را در طول زندگی سرکوب کرده به قیمت اینکه به او وفادار بماند. بقیه آن‌ها هم در واقع شکلی از عشق را که «دوستی» است پیدا کرده‌اند و این به خودی خود دستاورد بزرگی است، اما به هر حال عشق نیست، یا شاید وجهی از عشق است که بسیار هم در جامعه امروز ایران نایاب است.

خلاصه می‌خواهم بگویم شما با بررسی وضعیت روابط عاطفی و عشقی میان آدم‌ها می‌توانید به کیفیت اخلاق در آن جامعه پی‌ببرید نه با شعارهایی که به در و دیوار شهرش می‌نویسند؛ نه با رمان‌های عاشقانه‌اش و نه با فروش آهنگ‌های عاشقانه‌اش. روزی دوستی جمله مهمی به من گفت که سال‌ها طول کشید که آن را باور کنم. او به من گفت: از مرد‌ها چیزی را نخواه که ندارند. یعنی عشق! درک این موضوع نقطه پایان تلاش‌های من برای پیدا کردن رابطه‌ای دو سویه و عمیق و عاطفی بود. پس از آن عشق را در اشکال دیگر زندگی پیدا کردم که آن را بسیار با معنا‌تر و کامل‌تر می‌دانم.

به هر حال شخصیت‌های داستانی‌ام، همه بر این امر واقف هستند یا در آستانه این وقوف قرار دارند. آن‌ها حتی دیگر به دنبال عشق میان آدم‌ها هم نیستند. عشق به نوع انسان، ممکن است. بله! عشق به مرکز درون و مرکز انرژی جهان یا خداوند، بله ممکن است. عشق به طبیعت، بله! اما عشق به مرد یا زنی مشخص، نه. زیرا همه آن‌ها این تجربه را به اشکال مختلف دارند که آنچه که در جست‌و‌جویش همه جوانی‌شان را هدر دادند، اصلاً وجود خارجی ندارد. اما این کشف همان‌قدر که غم انگیز است، دستاوردهایی هم داشت.

پس از این دوران بود که من این پاسخ «اوشو» به عشق را کشف کردم. او می‌گوید: ناکامی در روابط عاشقانه تو را به ماوراء راهنمایی می‌کند وگرنه چگونه ممکن است که به ماوراء راه پیدا کنی؟ عشق میان آدم‌ها، درست مثل آستانه است. وقتی آن را تجربه کردی از آن عبور کن زیرا از آستانه باید عبور کرد. نباید در آن خانه ساخت. «اوشو» می‌گوید: بالاخره روزی درک خواهی کرد و از خود خواهی پرسید: من در آستانه چه می‌کنم؟ من باید عبور کنم.

به این ترتیب بله همه زن‌های داستان من یا درگیر این پرسش هستند که: «پس بر سر عشق چه آمد؟» مثل داستان «جاده پشت خانه» و «دستمال گردگیری»، یا در حال عبور از آستانه هستند مثل شخصیت «روز گودال». به هر حال دیگر آن‌ها خودشان را درگیر روابط پوچ نمی‌کنند، زیرا از خیلی قبل آن را از پشت سر گذرانده‌اند.

حالا اجازه بده همین مسأله را در ارتباط با شخصیت زن‌های داستا‌‌ن‌هایت بررسی کنیم. البته در دو دهه اخیر نویسندگان زن، برای اولین بار درد دل زنان جامعه ایرانی را در داستان‌هایشان به نمایش گذاشتند. داستان‌های آن‌ها نوعی دادگاه مردان است. آن‌ها مردان و جامعه مردسالار را مسبب اندوه و عقب‌ماندگی‌های خود می‌دانستند، اما با اینکه همه شخصیت‌های داستانی تو زن هستند و تقریباً می‌شود گفت اغلب آن‌ها هم مغموم یا مأیوس هستند و درگیر روابطی عقیم، اما هیچ‌وقت از مردان گله نمی‌کنند. در واقع آن‌ها حتی شرایط اجتماعی مردسالار را هم منشاء اندوه خودشان نمی‌دانند. آن‌ها ساکت و قوی به سوی مرگ پیش می‌روند یا گریزراه‌هایی منحصر به فرد می‌یابند تا از وضعیت نامطلوب خودشان فاصله بگیرند. چرا زنان داستان‌های تو تا این حد با آدم‌های اطراف ما متفاوت هستند؟ شاید اصلاً واقعی نباشند...

علت این تفاوت را باید در سطح تجربه و اندیشه شخصیت‌ها جست‌و‌جو کرد. من قبلاً هم گفته‌ام که با داستان‌هایم به دنبال مخاطب‌یابی نیستم. من به دنبال مخاطب‌سازی هستم. مخاطب داستان‌هایم نمی‌تواند فردی باشد که مثلاً دغدغه‌اش این است که چرا شوهرم پول توجیبی به من نمی‌دهد؟ چرا شوهرم نمی‌گذارد به تنهایی به سفر برم؟ چرا شوهرم به زن همسایه بیشتر از من توجه دارد. یا چرا شوهرم خانه را به اسم من نکرد؟ در عین اینکه من به همه این رنج‌های ساده زنانه ارج می‌گذارم، می‌خواهم بگویم که برای رسیدن به پاسخ مناسب در زندگی باید پرسش مناسب کرد. اساساً اعتقاد دارم سؤال‌هایی از این دست، جزو سؤال‌های غلط هستند. یعنی در واقع چرا باید زن‌ها چشم به دست شوهرانشان داشته باشند؟

این نخستین تفاوت بین زن‌های داستان‌هایم با دیگران می‌تواند باشد. زن‌های داستان‌هایم خودساخته‌تر از این هستند که به مرد‌شان صرفاً به دلیل وابستگی مالی یا حتی عشقی با تعهد ازدواج آویزان باشند. کلمه آویزان، کلمه عوامانه‌ای به نظر می‌رسد اما باید بگویم متأسفانه در مورد بسیاری از زنان جامعه ما، حتی در میان زنانی در سطح دانشگاهی و بالا‌تر هم این فرهنگ غلط رواج دارد.
به هر حال این زن‌ها محصول تربیت در جامعه مردسالار هستند و همین‌طور محصول فرهنگی هستند که با عقب و وابسته نگه‌داشتن زن‌هایش، می‌خواهد به طور کاذب و عوامانه‌ای قدرت اجتماعی و خانوادگی مرد‌هایش را افزایش بدهد.

خب، سؤال من این است که تا کی؟ حالا تو ‌ای زن ایرانی، زن دانشجو، دختر دیپلمه، زن تحصیل‌کرده، زن نویسنده می‌دانی که در طول تاریخ مورد ظلم واقع شدی، حالا که چی؟ به قول یک استاد معنوی همیشه قرص «حالا که چی» را بالا می‌اندازم. مثلاً در موقعیت‌های پیچیده زندگی‌ام که به نظر می‌رسد فقط یک قربانی هستم، بلافاصله به خود می‌گویم: خوب حالا که چی؟ یا می‌توانی تا ابد نقش یک قربانی را ایفا کنی و توی همین نقش هم بمیری یا می‌توانی برای نقش عوض کردن لااقل تلاش کنی. زن‌های داستان‌هایم به این مرحله رسیده‌اند. یعنی آن‌ها تنها و تنها خودشان را مسئول وقایع زندگیشان می‌دانند. آن‌ها دچار شکست عشقی شده‌اند مثل خیلی از زن‌های دیگر، اما ناله نمی‌کنند. در دلشان بله. ناله می‌کنند. فحش هم می‌دهند و از جنس مرد حتی می‌توانند متنفر هم باشند اما در مسیر واقع‌گرایانه زندگی‌شان، اعلام می‌کنند: من خودم این مرد را انتخاب کردم. پس اشتباه کردم. یا مثلاً می‌گویند: خیلی خوب، این مرد نه تنها ارزشی برای من قائل نیست، انقدر از این دنیا کم می‌داند که برای خودش هم ارزشی قائل نیست، چون اگر برای خودش ارزشی قائل بود، برای انرژی و زمانی که صرف شناخت من کرده هم باید ارزش قائل می‌شد. پس این آدم در ‌‌نهایت قابل ترحم است و باید هر چه زود‌تر ازش فاصله گرفت.

برای همین زن‌های داستان‌های تو خیلی راحت از عشق کناره‌گیری می‌کنند؟

خیلی راحت نه، اما بی‌هیچ حسرتی از این فضای عشق کاذب کناره‌گیری می‌کنند. کار دیگری که زن‌های داستان‌هایم می‌کنند این است که به دنبال راه‌های تازه‌تر و تجربه‌نشده زندگی هستند. شما دنیای معاصر را نگاه کنید، به اعتقاد من نسل بشر - به طور عمومی می‌گویم و از خواص و اقلیت‌ها حرف نمی‌زنم - تا این زمان از تاریخ تمدن، تنها در نیم‌تنه پایین بدنش گیر کرده است. متأسفانه هنوز به بخش قلب و مغز نرسیده. همه جهان چه شرق و چه غرب بزرگ‌ترین دغدغه‌اش پاسخگویی به انواع شهوت‌ها مثل شهوت جنگ، شهوت قدرت و سکس است. غرب با بی‌تعهدی نسبت به سکس با آن مواجه می‌شود تا آزادی انسان را به این وسیله به‌دست بیاورد و شرق با کنترل و تعهد متعصبانه با آن مواجه می‌شود تا قداستی بی‌معنا به آن بدهد و به واسطه آن قدرت عظیم روح زنانه را به اسارت در بیاورد.
حالا زن‌های داستان‌های من به دنبال راه‌کارهایی برای فرار این ماجرا هستند. این‌ها با خودشان می‌گویند: خوب حالا من نمی‌توانم شادی را با مرد‌ها به دست بیاورم، چرا به سفر نروم؟ چرا پرواز نکنم؟ چرا بال روحم را به تنم وصل نکنم؟ چرا خودکشی نکنم؟ چرا با طنابی که می‌توانم خودکشی کنم، تاب نسازم؟ چرا کتاب نخوانم؟ چرا ننویسم؟ اصلاً چرا با مرد‌ها رفاقتی ساده برقرار نکنم؟ این همه تفریح در این دنیا هست. این همه امکان برای غرق شدن در این هستی هست، پس چرا به برادر مونگولم توجه نکنم؟ انگار که او جهان را از زاویه‌ای زیبا‌تر نگاه می‌کند. چرا وقتی روح پدرم را در خیابان پر ازدحام ونک می‌بینم، با او حرف نزنم؟ بگذار همه فکر کنند که دیوانه‌ام. به اعتقاد من تن سپردن به عالم دیوانگی در عصری که همه عمیقاً دیوانه‌اند و خود این را نمی‌دانند، خودش نوعی شهامت اخلاقی است. زن‌های داستان‌های من دیوانگی‌هایی از این دست دارند.

روز گودال، نوشته شکوفه آذر

و همین زن‌ها هستند که در داستان‌های تو یکی آن‌ها از رودخانه بیرون می‌آید و بالای درختی زندگی می‌کند تا بال‌هایش درآید و پرواز کند و برود. یکی دیگر دست برادر منگولش را می‌گیرد و به او اعتماد می‌کند که گفته قرار است به زودی با یک پری دریایی‌ ازدواج کند. آن دو به همراه پری‌های دریایی وارد آب می‌شوند. در داستان دیگری مردی که می‌خواهد مسیر رودخانه قزل اوزن را با قایق دست‌سازش طی کند تا به خزر برسد، در رودخانه غرق می‌شود و در زیر رودخانه با پرندگان و ماهی‌ها به سمت دریای خزر شنا می‌کند و می‌رود. در داستانی دیگر کودکی یک زن و بزرگسالی او ناگهان در یک زمان با هم مواجه می‌شوند یا در گفت‌و‌گوی بسیار پیچیده و عجیب «وقتی من اینو گفتم، تو اینو گفتی» درحالی که ظاهراً دو نفر در یک زمان مشخص در حال گفت‌و‌گو هستند، مشخص می‌شود که زمان و مکان بر آن‌ها تغییر کرده و ناگهان فضا جادویی و پیچیده می‌شود. اگرچه تو در گفت‌و‌گویی قبلا گفته‌ای که سبک داستان نویسی‌ات رئالیسم جادویی است اما فکر می‌کنم که تو سوررئال می‌نویسی. تفاوت این دو سبک ادبی را در چه می‌بینی و اصلا چرا این سبک از داستان‌نویسی را انتخاب کرده‌ای؟

خب ظاهراً ابتدا باید فرق ادبیات سوررئال یا فراواقع‌گرایی یا ابهام‌گرایی را با رئالیسم جادویی مشخص کنیم. سوررئالیسم در اصل یک مکتب فکری است در حالی که رئالیسم جادویی تنها یک سبک یا مکتب ادبی است. این نخستین و مهم‌ترین تفاوت است. یعنی سوررئال داعیه نجات بشر را از طریق مکتب فکری خود داشت. حرف آن‌ها چه بود؟ آن‌ها به جهانی که در قید و بند هیچ اخلاقی نباشد اعتقاد داشتند. در روان‌شناسی هم دیدگاه‌های فروید را اصل و مبنای کار خود قرار می‌دادند و در فلسفه اجتماعی تلاش می‌کردند تا بشر را از قید تمدن آزاد کنند. اما شکل ادبی آن، مدعی چه بود؟ سوررئالیسم ادبی که با گیوم آپولینر و آندره برتون استحکام و رواج پیدا کرد، مدعی نوعی جریان سیال فکر بدون حضور و کنترل اخلاق و قید و بندهای اجتماعی و فکری بود. آندره برتون تعریف مشخصی از سوررالیسم ادبی ارائه می‌دهد: سوررئالیسم خودکاری مغز است که می‌خواهد به وسیله ادبیات جریان واقعی مغز را بدون کنترل عقل و خارج از هرگونه تقید به قوانین زیبا‌شناسی و اصول اخلاقی نشان دهد. آن‌ها به دنبال معنازدایی از معنا هستند.

اما رئالیسم جادویی.... رئالیسم جادویی ادعای هیچ نوع جهان‌بینی‌ای را ندارد که به واسطه آن بشر به رستگاری برسد. رئالیسم جادویی تنها یک سبک ادبی است که بانیان آن نویسندگان آمریکای لاتین و به‌خصوص مارکز و بورخس بوده‌اند. اتفاقاً آن‌ها به دنبال کشف معنایی برای زندگی هستند، اما ابزارشان بسیار گسترده است. آن‌ها از همه باورهای خیالی، رؤیایی، خواب، اسطوره و... بهره می‌گیرند تا درک ما از این زندگی صرفاً مادی را فرا‌تر ببرند. مارکز در صد سال تنهایی می‌نویسد که خون ژنرال مسیر سربالایی رفت تا رسید به اتاق معشوق او که در حال خیاطی بود. این در جهان ماده امکان‌پذیر نیست، اما در جهان ذهن، خواب و رؤیای ما که بخشی از زندگی مادی ماست، کاملاً می‌سر است. پس جهان خواب که بخشی از جهان مادی ماست، اشاره به چه نوع زندگی دارد؟ رئالیسم جادویی بیانگر زندگی غیر مادی در غالب ماده است. جهانی که از ابزارهای مادی استفاده می‌کند اما اتمسفر به شدت غیر مادی به‌جا می‌گذارد؛ اتمسفری خیالی و جادویی.

یک نکته بسیار مهم‌تر در تعریف رئالیسم جادویی این است که نویسنده عمیقاً به واقعی بودن آنچه که می‌نویسد، ایمان دارد. شما می‌توانید بگویید که یک جادوگر، سحر خود را باور ندارد؟ البته که باور دارد. اگر باور نداشت سحر ممکن نبود.‌‌ همان‌قدر که یک پیامبر به وحی خودش ایمان دارد.

یعنی نوشتن را با جادوگری ترکیب می‌کنی؟

خب من به ساحرگی علاقمندم. به عالم جادو، عالم خواب، عالم اسطوره و افسانه و همه آن عوالم که از نظر من «هست»، اما در حیطه علم قابل اثبات نیست. اگر علم هنوز به درجه‌ای از توانایی نرسیده که کیفیت خواب یا عشق مرا ثبت کند، آیا به این معنی است که من خواب نمی‌بینیم یا عاشق نشده‌ام؟ رئالیسم جادویی امکانات و ابعاد این هستی را فرا‌تر از علم می‌بیند زیرا اساساً معتقد است که ادبیات و هنر فرا‌تر از علم است و به سؤال‌های مهم هستی می‌تواند جواب‌هایی زیبا‌تر و قانع‌کننده‌تری بدهد. علم هنوز راه بسیار طولانی در پیش دارد تا به قدرت منطق ادبیات و هنر برسد. زیرا عمر خواب و رؤیا به قدمت هستی، و عمر علم تنها ۴۰۰ یا ۵۰۰ سال است. چه کسی می‌داند که ایا گیاهان هم خواب می‌بینند؟ اخیراً در یک آزمایشگاه علمی مشخص شده که گیاهان می‌توانند بر اساس تأثیر هاله انسان‌ها، درک کنند که آیا آن شخص قصد دارد که گیاه را بکند یا نه؟ اگر شخص قصد کندن گیاه را داشته باشد، گیاه خود را بلافاصله در وضعیت «بی‌دردی» قرار می‌دهد تا موقع کنده شدن درد نکشد. خب، این‌ها تنها گام‌های اولیه علم برای شناخت این هستی بی‌‌‌نهایت است. من در نویسندگی به امکانات بی‌پابان هستی و آدم‌ها فکر می‌کنم و دوست دارم روایتگر موقعیت‌های فرامعمول باشم؛ موقعیت‌هایی که از نظر من کاملا «هست»؛ هست در معنای اگزیستانسیالیستی آن. به طور مطلق.

در همین زمینه

گفت‌و‌گوهای زهرا باقری شاد

در دفتر «خاک»، رادیو زمانه با نویسندگان و شاعران جوان ایران:

مینو عبدالله‌پور: «رد پایی از خودم به جا نمی‌گذارم»

سپیده جدیری: «منی که در شعرهایم هست، یک منِ دیگر است»
تینا محمد حسینی: «در کتاب بعدی‌ام متفاوت خواهم بود»
حافظ خیاوی: «شاید رسالت مردها به دست آوردن دل دخترها باشد»
شهلا زرلکی: «دوران جوان‌گرایی و زن‌گرایی‌ست»
محسن عاصی: «غزل پست مدرن، روایتگر سردرگمی‌های انسان است»
کنکاش در رمز و رازهای زندگی در گفت و گو با شکوفه آذر
فاطمه اختصاری: «هرگونه باور و افق رهایی‌بخش از دست رفته»
خالد رسول‌پور: «داستان‌نویس، وجدان محجوب مردم است»
تن دادن به استبداد خانواده یا تحمل رنج غربت؟ - در گفت‌و‌گو با پونه ابدالی
فرهاد بابایی: «برج آزادی می‌خوره تو سر یه فیل...»

کنکاش در رمز و رازهای زندگی

Sun, 22 Apr 2012 01:16:32 +0000

گفت‌و‌گو با شکوفه آذر درباره نویسندگی و روزنامه‌نگاری

سارا شاد

سارا شاد - شکوفه آذر نویسنده‌ای است که خودش را به شدت مدیون روزنامه‌نگاری و جهانگردی می‌داند. او با وجود آنکه از کودکی آرزو داشته نویسنده شود، در تمام این سال‌ها که به روزنامه‌نگاری، عکاسی و نوشتن سفرنامه‌هایش در روزنامه‌ها مشغول بوده تنها یک مجموعه داستان منتشر کرده است.

«روزگودال» تنها مجموعه داستانی این نویسنده و روزنامه‌نگار جوان است که به گفته خودش هرچه بیشتر به سمت آرزوی دیرینه‌اش یعنی نویسندگی پیش رفته، متوجه شده که برای این‌کار چقدر دستمایه و تجربه کم دارد و فضاهایی را که مایل به ترسیم آنهاست، نمی‌شناسد. می‌گوید: «با خودم روراست و صادق بودم. اولین و مهم‌ترین چیزی که کم داشتم شناختن جامعه خودم و مردم سرزمینم با همه پیچیدگی‌هایش بود. مردم ایران و اساساً مردم شرق پیچیده و غیر قابل توضیح هستند؛ درست چیزی که به درد داستان‌نویسی می‌خورد.». او برای شناخت خودش، مردمش و مسائل سرزمینش حوزه کاری‌اش در روزنامه‌نگاری را از ادبی به اجتماعی تغییر داده و در همان حال به مدت چهار سال همراه با گروهی زیر نظر آقای حسن انوشه در کار نوشتن دانشنامه ادبی بوده است.

نوشتن برای او مثل زایمان نیست، بلکه خودجوش و خودبه‌خودی است و حالا که از ایران دور است و در استرالیا زندگی می‌کند، وقت زیادی دارد که فقط روی نویسندگی تمرکز کند اما به گفته خودش درگیر زبان و دوری از ایران است؛ هرچند که شاید این حرف قدیمی‌ها درست باشد که «محدودیت خلاقیت می‌آورد». در ادامه گفت‌وگوی مرا با این نویسنده و روزنامه‌نگار می‌خوانید:

می‌دانم تو روزنامه‌نگار هستی و در این زمینه سابقه کاری بیشتری داری. اما اجازه بده از «روز گودال» حرف بزنیم. کتابی که وقتی آن را خواندم هیجان‌زده شدم. دو سال پیش بود به نظرم. پیش خودم فکر کردم فضای ادبی امروز چقدر به این داستان‌ها نیاز داشت آن هم توسط یک نویسنده‌ زن. چه شد که از فضای روزنامه‌نگاری به سمت داستان‌نویسی کشیده شدی؟ وقتی داستا‌‌ن‌هایت را می‌خواندم متوجه شدم که رد پای سفرهایی که رفته‌ای و حتی سفرنامه‌هایی که نوشته‌ای و همچنین تجربه‌هایت در روزنامه‌نگاری در این داستان‌ها هویداست. اما برایم جالب است بدانم چطوری به جای نوشتن سفرنامه و گزارش به سمت داستان‌نویسی پیش رفتی؟

شکوفه آذر - یادم هست از وقتی که خیلی کوچک بودم، حدوداً چهار - پنج سالم بود، در «شغل‌بازی» همیشه به خواهر‌هایم می‌گفتم: می‌خواهم نویسنده و جهانگرد بشوم. من از پدری نویسنده و شاعر و مادری معلم به دنیا آمدم و در خانه‌ای بزرگ شدم که سرتاسرش کتاب بود و تابلو نقاشی و مجسمه‌های گلی و موسیقی‌های ناب. خانه‌ای که در باغ و جنگل ۱۳ هکتاری در شمال ایران قرار داشت، با گوشه‌های بکر و مرموزی که همیشه تو را به خود فرا می‌خواند. روی تپه‌ای بزرگ با چشم‌انداز خانه‌های روستایی و شالیزار و جنگل‌های مه‌آلود دوردست، و صدای سوت قطاری که هر بعد از ظهر مرا وامی‌داشت از خودم بپرسم: پشت این تپه‌ها و شالیزار‌ها چه جور جاهایی هست؟

در خانه ما کتابخوانی، مشاعره، آواز خواندن، مجسمه‌سازی و نقاشی، تفریحات روزمره به حساب می‌آمد، به علاوه ماجراجویی در باغ و جنگلی بکر که مختص خانواده ما بود. یادم هست که در همه دوران کودکی و نوجوانی دو تفریح عمده داشتم: گم کردن خودم در گوشه و کنار جنگل و کتابخوانی. آنقدر در گوشه‌های بکر و عجیب و غریب جنگل می‌ماندم تا بالاخره یکی از اهالی خانه مرا صدا کند. صدایی که در تنه‌های توخالی درخت‌ها، لانه‌های پرنده‌ها و جوجه‌تیغی‌ها می‌پیچید تا به من برسد. از نظر من همه این‌ها پررمز و راز و اسطوره‌ای و افسانه‌ای بود. هر کتابی که می‌خواندم آن را در جنگل برای خودم بازسازی می‌کردم و اینطور شد که نویسندگی مثل لانه پرستوهای مهاجر در مو‌هایم لانه کرد.

شکوفه آذر: تا این لحظه از زندگی، «شکوفه آذر» در این‌ها معنا پیدا می‌کند: سفر، خواندن، نوشتن و کنکاش در رمز و رازهای زندگی.

با این توضیحات می‌بینی که تمایل پیدا کردن به فضاهای هنری و جهانگردی و ماجراجویی امری اجتناب‌ناپذیر برای من بود. روحیه ماجراجویی مرا به سمت روزنامه‌نگاری سوق داد. من ابتدا خبرنگار حوزه ادب و فرهنگ بودم و گه‌گاه برای خودم داستان می‌نوشتم. اما هرچه بیشتر به سمت آرزوی دیرینه‌ام یعنی نویسندگی پیش می‌رفتم، می‌دیدم چقدر دستمایه کم دارم. چقدر تجربه کم دارم و فضاهایی را که مایل به ترسیم آن‌ها هستم، نمی‌شناسم. با خودم روراست و صادق بودم. اولین و مهم‌ترین چیزی که کم داشتم شناختن جامعه خودم و مردم سرزمینم با همه پیچیدگی‌هایش بود. مردم ایران و اساساً مردم شرق پیچیده و غیر قابل توضیح هستند؛ درست چیزی که به درد داستان‌نویسی می‌خورد.

اما رمان‌های خارجی را می‌خواندی؟

بله. به رمان‌های خارجی که می‌خواندم و دوستشان داشتم فکر می‌کردم و دلایل برتری آن‌ها را نسبت به آثار ایرانی می‌جستم. یکی از مهم‌ترین دلایل برتری آن‌ها را در داشتن هستی‌شناسی و جهانبینی، می‌دانستم. در نتیجه از خودم می‌پرسیدم: جهان‌بینی تو مثلاً در مورد زنانگی چیست؟ یا در مورد نوع حاکمیت بر جامعه؟ یا دین یا عشق و.... مدام از خودم سؤال می‌کردم و می‌کنم. مثلا مرز زنانگی با مردانگی در فرهنگ شرق چیست؟ یا به قول میلان کوندرا وقتی از عشق حرف می‌زنیم واقعاً از چه چیزی حرف می‌زنیم؟

این افکار در من زنده بودند و سؤال می‌کردند و جواب می‌جستند. بالاخره بعد از حدود شش – هفت سال کار در حوزه ادب و فرهنگ به خودم گفتم: برای نویسنده شدن شناخت و ورود به فضای ادبی کشورت کافی نیست. تو باید مردم، خودت و زندگی را بشناسی و اتفاقاً باید تا می‌توانی از فضای ادبی کشورت دور باشی تا آنچه که می‌نویسی تقلیدی از سبک‌ها و اندیشه‌های رایج نباشد. برای یافتن «خودم» باید از همه فاصله می‌گرفتم، زیرا من گذشته‌ای به شدت ادبی داشتم. پدرم ادیب بود. در دبیرستان، رشته فرهنگ و ادب خوانده بودم و در دانشگاه رشته زبان و ادبیات فارسی. پس از دانشگاه به مدت چهار سال همراه با گروهی زیر نظر آقای حسن انوشه در کار نوشتن دانشنامه ادبی بودم. در روزنامه‌نگاری هم حوزه کاریم ادبیات بود. وقتی به اینجا رسیدم، بلافاصله حوزه روزنامه نگاریم را از ادبی به اجتماعی تغییر دادم و در این مسیر چیزهای زیادی درباره زندگی، خودم و مردم یاد گرفتم. من در عرصه نویسندگی به شدت مدیون و حتی وابسته به جهان روزنامه‌نگاری و جهانگردی هستم.

برایم بگو وقتی داشتی «روز گودال» را خلق می‌کردی چه فرقی با شکوفه آذر، روزنامه‌نگار داشتی؟ اصلاً دو دنیای روزنامه‌نگاری و نویسندگی را از هم جدا می‌دانی؟

نویسندگی بخش عمیق، رمز‌شناس و رمزگشای زندگی من است. بخشی که باید در آن مکث کرد، شک کرد، اندیشید، عمیق شد، با آن خندید و گریست. بخشی است که باید در آن، همه یقین‌ها را شست و از خود و زندگی سؤال کرد. پاسخ‌هایی چندوجهی جست. باید در حواس چنان عمیق شد که کوچک‌ترین نسیم و صدای بیرونی تو را برآشفته کند چون از جهان دیگری به تو می‌وزد. جهانی که در هنگام نویسندگی، تو به آن تعلق نداری. تو فقط در درون هستی. درون خودت، درون کودکی، درون هستی و درون معنا‌ها. اما روزنامه‌نگاری، بخش و جنبه دیگر وجود من است که به شدت شیفته آن هستم. بخشی است که نمی‌توانی در آن مکث کنی، نمی‌توانی عمیق بشوی و نمی‌توانی تردید کنی. باید جسور و قاطع باشی. باید زیاد بدانی و زیاد سؤال کنی.

روزنامه‌نگاری، زمان و مکان ماجراجویی، هیجان، قطعیت و به سؤال کشیدن ابعاد مادی و اجتماعی زندگی است درحالی که در بعد نویسندگی، تو معنای زندگی را به چالش می‌کشی. مثل هر چیزی در این هستی، برای رسیدن به عمق باید از سطح گذشت. روزنامه‌نگاری سطح و پوسته سوالات هستی‌شناسانه من است که در نویسندگی از جنبه‌ای عمیق‌تر، اسطوره‌ای و خیالی به آن‌ها جواب می‌دهم. مثلاً در بعد روزنامه‌نگاری من گزارش سفر‌هایم را به صورت عینی، با ادبیاتی گزارشی و صریح می‌نویسم. مثل ۲۰ قسمت گزارش سفر‌هایم که در روزنامه شرق - فکر می‌کنم سری دوم روزنامه شرق - منتشر شد. در آنجا حواسم هست که خواننده دوست دارد چه اطلاعاتی بداند و همان‌ها را در اختیار او قرار می‌دهم.

حواسم هست که جاذبه‌های گزارش‌نویسی را با جاذبه‌های توریستی و جاذبه‌های مرموز زندگی بیامیزم. اما در نویسندگی مثلاً در داستان «روز گودال» - که روی دیگر جهانگردی است - نه تنها در جست‌و‌جوی رفع نیاز خواننده نیستم بلکه به نوعی به دنبال این هستم که خواننده خاص خودم را خلق کنم، تربیت کنم. در آنجا به معنای سفر و زندگی در سفر زندگی می‌پردازم. یعنی دقیقاً به موضوعاتی که من در سطح روزنامه‌نگاری و گزارش سفرنویسی، جایی برای پرداخت به آن‌ها ندارم. داستان «روز گودال» مجالی است که همه آن جاذبه‌ها و زیبایی‌هایی را که رفته‌ای و دیده‌ای به زیر سؤال بکشی و از خودت بپرسی که آیا مرگ، به‌‌ همان اندازه زندگی زیبا نیست؟

وقتی داشتی «روز گودال» را می‌نوشتی، آیا روزنامه‌نگاری هم می‌کردی؟

بله طبیعتاً. روزنامه نگاری شغل من بوده و هست. حتی با اینکه تازه به استرالیا آمده‌ام و فعلاً کار روزنامه‌نگاری مشخصی نمی‌کنم، همچنان شغل خودم را روزنامه‌نگاری می‌دانم

می‌خواهم بپرسم فاصله گرفتن از روزنامه‌نگاری و ورود به فضای نویسندگی برایت دشوار نبود؟

باید جواب بدهم که نه چندان. در واقع برای من به امری روزمره تبدیل شده است. چون برای من روزنامه‌نگاری مثل فضایی است که هر روز با دیگران دارم و نویسندگی فضایی است که منحصر به خودم است. همانطور که هر روز، اوقاتی را به خودم اختصاص می‌دهم، آن کلید روشن می‌شود، اوقاتی را هم که به دیگران اختصاص می‌دهم، آن یکی دیگر کلید روشن می‌شود. کافی است فضای خانه را خلوت کنم، در اتاق را به روی خودم ببندم، جلوی لب‌تابم بنشینم و کلید ذهنم را روشن کنم. درست مثل فرورفتن در عمق مدیتیشن یا خواب. دستوری است که به ذهنم می‌دهم تا وارد سطح و لایه عمیق‌تری بشود. در واقع درک زیادی از نویسندگانی که می‌گویند نوشتن برایشان مثل زایمان است، ندارم. نویسندگی برایم خودجوش و خودبه‌خودی‌ست.

روز گودال، نوشته شکوفه آذر

وقتی «روز گودال» را خواندم حس کردم تو باید روزنامه‌نگاری را ببوسی و کنار بگذاری، بنشینی و فقط داستان بنویسی. منتظر مجموعه‌های بعدی از تو بودم. این حس من بود. تو خودت هیچوقت به این حس دچار نشدی؟

این برنامه و هدف زندگی من است. سال‌ها در ایران این آرزو را داشتم که بتوانم فعالیت روزنامه‌نگاریم را محدود کنم و بدون دغدغه معاش فقط بنویسم. من برای نوشتن به خاک و خاطره ایران نیاز داشتم و دارم. این همیشه مانع من بود که از ایران خارج شوم اما بالاخره دست روزگار مرا از ایران بیرون کشید. حالا وقت زیاد دارم که فقط روی نویسندگی تمرکز کنم اما از خاک ایران دور هستم. حالا درگیر سانسور نیستم اما درگیر زبان و دوری از ایران هستم. ولی به قول قدیمی‌ها «محدودیت خلاقیت می‌آورد». خدا کند که اینطور باشد.

چرا بعد از آن مجموعه دیگر مجموعه داستانی منتشر نکردی؟ آیا باز هم داستان نوشتی یا نه؟

قصد من از نویسندگی، نشان دادن چیرگی بر سبک‌های نویسندگی نیست؛ چیزی که به نظر من آسیب و مصیبت ادبیات داستان‌نویسی ایران است. اغلب نویسنده‌های ایران، قصه‌پردازان خوب اما متفکران بدی هستند. آن‌ها با کتاب‌هایشان سبک قصه‌گویی‌شان را به نمایش می‌گذارند. من نمی‌خواهم اینطور باشم. در نتیجه من درگیر عمق و معنای زندگی هستم. هرگز «چگونگی شرح داستان»، دغدغه اصلی من نبوده و نیست. چگونگی و سبک نوشتن به هنگام نوشتن و بسته به جهان خیالی داستانی، خود به خود خلق می‌شود. آنچه مرا درگیر می‌کند اندیشه پشت داستان است. شما ببینید، داستایوسکی، میلان کوندرا، مارکز، مارگریت دوراس، وولف، همینگوی، سلینجر و حتی جک لندن، نویسندگان و نوآوران بزرگ عصر خود هستند. دوست دارم اینجا بگویم که من عاشق سبک زندگی و نوشته‌های جک لندن هستم.

طبیعتاً وقتی تو اینطور به جهان داستان‌نویسی می‌اندیشی، خیلی پرکار نیستی یا در واقع خیلی زود به زود نوشته‌هایت را منتشر نمی‌کنی. به عبارت دیگر شاید بشود اینطور گفت: روزنامه‌نگاری، حس مرا از شهرت پر کرده است. کافی است اسم مرا - همانطور که اسم هر روزنامه‌نگار دیگری را - در گوگل سرچ بدهی و ببینی که چقدر مقاله و گزارش و مصاحبه از من منتشر شده است و این‌ها شاید یک سوم تعداد مقالاتی است که از من منتشر شده. در نتیجه خوشبختانه روزنامه‌نگاری این خدمت را هم به من کرد که به دنبال دیدن اسم خودم در سکوی روزنامه‌فروشی‌ها و کتابفروشی‌ها نیستم. به دنبال این هستم که در مسیر رسیدن به پرسش‌های زندگیم، آن‌ها را در قالب رمان و داستان به دیگران هم منتقل کنم. الان مشغول نوشتن رمانی هستم.

خبر خوبی است که من از شنیدنش خوشحال شدم و مشتاقم بدانم درباره چی می‌نویسی؟ ردپای روز گودال را می‌توان در رمانت هم دید؟ و اینکه چقدر از رمانت را نوشته‌ای تا به حال؟

داستان کودک یا در واقع نوجوانی است که تنها جرمش در خانواده این است که علی‌رغم وضعیت بی‌رحمانه‌ای که برای خانواده پیش آمده، نمی‌خواهد از اتمسفر کودکی‌اش خارج شود. در حالی که خانواده از فقر، جنگ و افسردگی ناشی از رفتن پدر خانواده، بی‌رحم و عبوس و بیش از حد واقع‌گرا شده‌اند، او اصرار دارد که در عوالم زیبای خواب، بازی‌گوشی، بی‌خیالی و افسانه‌های خودساخته‌اش فرورود. او در این فضا محکوم به نابودی‌ست. مقدار زیادی از آن را در ذهنم نوشته‌ام اما تنها یک سوم کار نوشته شده. این را هم اعتراف کنم، علی‌رغم بهانه‌های مثلاً روشنفکرانه‌ای که برای شما در مورد کم‌کاریم آورده‌ام، تنبلی هم عامل مهمی است.

فضای داستان‌هایی که من از تو خوانده‌ام سوررئال هستند در حالی‌که تو به عنوان یک روزنامه‌نگار همواره باید رئال نوشته باشی. چرا برای داستان نویسی این سبک را انتخاب کردی؟ چرا به‌‌ همان سبک ژورنالیستی، داستان ننوشتی؟ نگاهت که در داستان‌نویسی هم‌‌ همان نگاه تیزبینانه یک روزنامه‌نگار است.

در واقع مطمئن نیستم که آنچه می‌نویسم اسمش سوررئال باشد. شاید رئالیسم جادویی بیشتر مناسب باشد. من در به‌کار بردن اسامی مکاتب ادبی خیلی محتاط هستم چون ما در زمانه «تلفیق‌ها» زندگی می‌کنیم. همه چیز در همه چیز تلفیق شده است یا می‌تواند تلفیق بشود. اما به هر حال آن نحوی که در داستان‌نویسی به سراغش می‌روم و آنچه در روزنامه‌نگاری می‌نویسم، دو روی یک سکه هستند. هر کدام بی‌‌‌نهایت برای من جاذبه دارند اما هر کدام جای خودش را دارد. نمی‌خواهم با هم تداخل کنند. نمی‌دانم شاید هم روزی بشود که داستان‌های بیشتری به سبک رئال بنویسم. در مجموعه داستان «روز گودال» هم داستان «ساعت کار» داستانی رئال است. اما فعلاً رمز و راز زندگی را اینطور می‌بینم. مثلاً دقیقاً یادم هست که وقتی بچه بودم باور داشتم و می‌دیدم که زیرسیگاری‌ها و کتاب‌های پدرم در اتاق مطالعه او پرواز می‌کنند. من واقعاً می‌دیدم. یا به یاد دارم که چطور در یک صبح زود تابستانی، شبنم روی علف‌ها بخار شدند و مثل ارواح از زمین بلند شدند و به ابر‌ها پیوستند. من کوچ میلیونی زنبورهای عسل را دیده‌ام که آسمان را برای دقایقی مثل هوای گرگ و میش تیره و تار کردند. من هاله بسیار بسیار عظیم ماه را دیدم که نصف آسمان را پر کرده بود و دیدم که کرم‌های شب‌تاب چطور می‌توانند در یک ظرف شیشه‌ای مثل چراغ‌خواب، خواب مرا نورانی کنند. یا اگر بخواهم از خواب‌هایم بگویم... خواب‌ها نیمی از زندگی واقعی و روزمره من هستند. اگر این‌ها را به روانکاوم بگویم حتماً یا برایم دارو تجویز می‌کند یا یک ماه مرخصی استعلاجی.

و من فکر می‌کنم همین‌ها بودند که روز گودال را از نظر من متفاوت کردند. حالا هنوز هم تصمیم داری این‌ها را به روانکاوت نگویی تا رمانت را هم بنویسی؟

در واقع من دیگر سال‌هاست که روانکاوی ندارم. البته خیلی حیف است. زمانی روانکاو بسیار عالی و خبره‌ای داشتم که بالاخره او را از خودم رنجاندم. او از دست من عصبانی شد و همه جلساتش با من را منتفی کرد. خیلی متأسفم اما فقط اگر روزی دوباره روانکاو با مطالعه و عمیق و مهربانی مثل او پیدا کنم، باز هم برایش حرف خواهم زد. غیر از او و به‌خصوص در این کشورهای غربی، حرف‌های من احتمالاً خریداری ندارد.

یکی دو جا خواندم که به داستا‌‌ن‌هایت «عجیب» می‌گویند. خودت قبول داری که عجیب می‌نویسی؟

البته من این را قبول ندارم و معتقدم داستان‌های تو نه تنها عجیب نیستند بلکه بسیار ملموس هستند.

باید اول بگویی که منظور تو یا آن‌ها از «عجیب» چیست؟ بله می‌تواند اینطور باشد، اما عجیب نسبت به چه؟ نسبت به جهان ذهنی خودم، نه! نسبت به جهان ذهنی مردمی که عادت به خواندن رمان‌های رئال یا عامه‌پسند دارند، بله.

البته منظور آن‌ها را نمی‌دانم اما لابد اینکه یک زن از توی رودخانه بیرون می‌آید خیلی عجیب است. نیست؟ یا اینکه یک دختر توی حمام تاب بسته و تاب بازی می‌کند. البته این‌ها را من عجیب نمی‌دانم. چون شاید مثل تو من هم رازهایی دارم که هنوز به روانکاوم نگفته‌ام!

این‌ها‌‌ همان چیزهایی هستند که جهان ذهنی نویسنده‌ها را با یکدیگر متفاوت می‌کند. بدون این‌ها، هنر چه معنایی دارد؟ حتی در عکاسی که رئال‌ترین نوع هنر است هم عکاسان حرفه‌ای راز و رمزهایی با نور و سایه ایجاد می‌کنند که مثل امضاء پای عکس‌هایشان است. امیدوارم به هر حال من هم روزی با این به قول برخی عناصر «عجیب» که من آن‌ها را عناصر و نشانه‌های رئالیسم جادویی می‌دانم، به امضای خودم برسم.

در کارنامه تو فعالیت‌های گوناگونی به چشم می‌خورد که به نوعی با هم مرتبطند. برای کودکان هم نوشته‌ای پیش از این. اگر قرار باشد همه این فعالیت‌ها را کنار بگذاری و یکی را انتخاب کنی کدام خواهد بود؟

وقتی که انسان یاد بگیرد به زندگی‌اش به صورت یک کل نگاه کند، نه چهل تکه‌ای پاره‌پاره، می‌بیند که هیچ جزئی بدون دیگری ممکن و میسر نیست و همه آن‌ها درکنار هم کلیتی را به نام «من» ایجاد می‌کند. این «من» بدون نوشتن، خواندن، سفر و کنکاش در رمز و راز زندگی، دیگر «من» نیست. در نتیجه تا این لحظه از زندگی، «شکوفه آذر» در این‌ها معنا پیدا می‌کند: سفر، خواندن، نوشتن و کنکاش در رمز و رازهای زندگی.

در همین زمینه:
:: معرفی مجموعه داستان «روز گودال»، دفتر خاک، رادیو زمانه::
::سارا شاد در رادیو زمانه::