حقوق کارگری

ضرورت بازتعریف مفهوم کارگر

behnam — Mon, 07 May 2012 17:07:36 +0000

در گفت‌وگو با بهروز فراهانی- فعال و آشنا به مسائل کارگری در پاریس

بهنام دارایی‌زاده

بهنام دارایی‌زاده - امروزه چه تعریفی از «کارگران» در دست هست؟ برای نمونه، وقتی در یک یادداشت یا گفته‌ای به طبقه کارگر یا کارگران جامعه اشاره می‌شود، معمولاً چه مفهوم یا تصویری به ذهن مخاطبان می‌آید؟ آیا اساساً تعاریف مرسوم، پاسخ‌گوی مناسبات اقتصادی-اجتماعی حاکم هستند؟ آیا برای پیگیری خواست‌ها و مطالبات اقتصادی-اجتماعی جامعه، لازم است که تعریف تازه‌ای از طبقه کارگر یا قشر کارگران جامعه ارائه شود؟

این پرسش‏‌ها را با بهروز فراهانی، فعال و آشنا به مسائل کارگری در پاریس در میان گذاشته‏‌ایم و در پرسش نخست از او در رابطه با مفهوم کارگر و تحولات این مفهوم در دهه‌های اخیر پرسیدیم:

بهروز فراهانی: پس از جنگ جهانی دوم و در واقع بعد از آنچه به آن «انقلاب تکنولوژیک سوم» می‏‌گویند، یعنی انقلاب انفورماتیک، الکترونیک و اتوماسیون حاصل از آن، دگرگونی‌های گسترده‌ای در روند تولید و گردش در نظام سرمایه‏‌داری به‏‌وجود آمد و ما شاهد ایجاد انواع و اقسام شاخه‏‌های جدید کار شدیم؛ شاخه‌هایی که طیف بسیار وسیعی از کارکنان فکری و یدی را در خودش گنجانده است.

با توجه به چنین تحولاتی، طبیعتاً نمی‏‌توانیم از «کارگر صنعتی» - که در ادبیات سیاسی عمدتاً به آن پرولتاریای صنعتی می‏‌گوییم- به عنوان تنها یا اصلی‏‌ترین بخش طبقه‏ کارگر نام ببریم.

به نظر من، حتی در گذشته‏، یعنی پیش از همین انقلاب تکنولوژیک سوم هم ما شاهد برداشت‌های یکجانبه‌‏ای از سوی گروه‌‏ها و افراد مختلف بودیم. در این برداشت‌ها، مسئله‏ کارگر معمولاً تقلیل می‌یافت به مسائل خاص کارگران یدی و آن هم تنها کارگران بخش صنعت. مشخص این است که این نوع برداشت‌ها و تفسیرها در دهه‌های اخیر به هیچ‌وجه پاسخگو نیست و ما نیازمند تعریفی گسترده‌تر از «طبقه کارگر» هستیم.

آیا در جهان جدید که بخش خدمات گسترده شده است، مسئله‏ کارگران همچنان مسئله است؟ به نظر شما آیا کارگران هنوز می‌‏توانند واجد نقش‏‌های اجتماعی‏ باشند که به‌‏طور کلاسیک و سنتی در ادبیات مارکسیستی یا چپ به آنها اشاره شده است؟

نباید فراموش کرد که مسئله‏ کارگران و مسائل مرتبط با آن مسائلی «ایدئولوژیک» هستند. بنابراین طبیعی است، چون این بحث‏‌ها جنبه‏ ایدئولوژیک پیدا کرده‌ تلاش شده است تا نقش طبقه‏ کارگر را تقلیل دهند. حتی بعضی وقت‌ها عنوان می‌کنند که دیگر در جوامع مدرن و به قول خودشان «پست‌‏مدرن»، مسئله‏ کارگران دیگر اساساً مطرح نیست و جامعه تبدیل شده است به یک قشر ممتاز بورژوایی و بقیه هم همه طبقه متوسط هستند؛ کسانی با کمی درآمد بیشتر یا درآمدی کمتر.

واقعیت اما اینطور نیست. در حال حاضر، شاخه‏‌های جدیدی که از کارگران و حقوق‏‌بگیران شکل گرفته، طیف گسترد‏ه‌‏تری از طبقه کارگر را تشکیل داده است. برای مثال، معلمان را در نظر بگیرید. معلمان چه به لحاظ اینکه از نیروی فکری خودشان استفاده می‏کنند، چه به لحاظ سهم اندکی که از ثروت اجتماعی جامعه به آنها می‏‌رسد و چه به لحاظ اینکه امروز بیش از هر زمان دیگری، در کشورهای مختلف، ازجمله در ایران، در خطر بیکار شدن قرار دارند می‏‌توانند در این طیف قرار بگیرند؛ یا پرستاران، کارکنان دفتری، کارکنان حسابداری‏‌ها، آنهایی که در بخش خدمات کار می‏‌کنند. واقعیت این است که همه‏ اینها بخش‏‌هایی از طبقه کارگر را تشکیل می‏‌دهند. منتها الزاماً در بخش مولد جامعه اشتغال ندارند.

از این زاویه است که می‌گویم نسبت طبقه‏ کارگر در کل جامعه نه تنها کاهش پیدا نکرده بلکه با این انقلاب تکنولوژیک سوم، افزایش نیز یافته است. آنچه کاهش پیدا کرده است، هسته‏ مرکزی طبقه‏ کارگر، یعنی همان «پرولتاریای صنعتی» است. مسئله این است که کاهش تمرکز در روند تولید، موجب این شبهه شده که گویا طبقه‏ کارگر، دچار ضعف شده است.

یکی دیگر از مسائلی که امروزه با آن مواجه هستیم، این است که شمار اندکی از مردم، با وجود اینکه از خود هیچ سرمایه یا ابزار کاری ندارند، خود را «کارگر» معرفی می‏کنند. به نظر شما ریشه‏ این امر به کجا برمی‌گردد؟ آیا این امر طبیعی است؟ اساساً شما چشم‌‏انداز «خودآگاهی حرفه‏‌ای» را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

کوچک‏‌تر شدن واحدهای تولیدی موجب شده است که شمار کمتری از کارگران در کنار یکدیگر کار کنند و این امر به‌‏طور طبیعی «همبستگی کاری» و آگاهی از نقش‌های مشابه‌ در زندگی اجتماعی- اقتصادی را که از آن به عنوان «آگاهی طبقاتی» نام می‏‌برند، کاهش داده است.

همه‌‏پرسی‏‌هایی که در دهه‏‌های ۱۹۶۰-۱۹۷۰در کشورهای پیشرفته‏ اروپایی انجام گرفته، نشان می‌‏دهد شمار کسانی که با تمامی معیارها و تعاریف موجود، «کارگر» محسوب می‌شدند، ولی خودشان را «کارگر» قلمداد نمی‏‌کردند، بسیار بالاتر از دهه‏‌های پیش از آن بوده است، اما همه‌‏پرسی‏‌هایی که امروزه در بطن این بحران مالی از سوی دانشگاه‌‏ها یا مؤسسات مختلف صورت گرفته است نشان می‏‌دهد که نوعی همگنی میان کارکنان فکری و یدی وجود دارد.

برای نمونه، در یک کارخانه‏ اتومبیل‏‌سازی، کارگرانی که در یک خط تولید کار می‌کنند، این «ما»، «ما»ی به ‏هم ‏پیوسته را خیلی راحت می‏‌بینند و درک می‌کنند و آگاهی طبقاتی نیز به آسانی می‏‌تواند در میان آنها رشد کند. چون همه‏ آنها به طور عینی و ملموس، زیر فشار کارفرما و سرکارگر هستند. هرچه این واحد تولیدی کوچک‏‌تر شود و مهم‏‌تر از آن، هرچه شکل ارائه کار تغییر یابد و کار تولیدی تبدیل به کار دفتری و حسابداری و... شود، همبستگی و حس مشترک نیز کمتر خواهد شد.

دو سه نفری که در یک دفتر کوچک، پشت کامپیوترهای خود نشسته‌اند دشوار می‌توانند با کارگری که روی خط تولید اتومبیل کار می‌کند، احساس همبستگی داشته باشند. تنها در مواقع بحران، در مواقعی که فشار عمومی در جامعه احساس می‏‌شود و موج بحران، جامعه را تکان می‏دهد، ما شاهد رشد فزاینده «آگاهی طبقاتی» هستیم که اتفاقاً الان درست در چنین شرایطی قرار داریم و «آگاهی طبقاتی» گسترده شده است.

همه‏‌پرسی‏‌هایی که در دهه‏‌های ۱۹۶۰-۱۹۷۰در کشورهای پیشرفته‏ اروپایی انجام گرفته، نشان می‏‌دهد شمار کسانی که با تمامی معیارها و تعاریف موجود، «کارگر» محسوب می‌شدند، ولی خودشان را «کارگر» قلمداد نمی‏‌کردند، بسیار بالاتر از دهه‏‌های پیش از آن بوده است.

همه‏‌پرسی‏‌هایی که امروزه در بطن این بحران مالی از سوی دانشگاه‌‏ها یا مؤسسات مختلف صورت گرفته است نشان می‏دهد که نوعی همگنی میان کارکنان فکری و یدی وجود دارد. واقعیت این است که «همبستگی کاری»، میان معلمان، پرستاران، کارگران، روزنامه‏‌نگارها و کسانی که کارهای دفتری می‏‌کنند، رشد بیشتری داشته است.

با توجه به شرایط فعلی سیاسی-اقتصادی ‌در ایران، شما چشم‌انداز حرکت‌های کارگری و اعتصاب‌ها را در داخل کشور چگونه ارزیابی می‌کنید؟

مسئله مهم در ایران، بی‌کاری گسترده است. طبیعی است در جوامعی مانند ایران که بخش صنعت زیر فشار شدید قرار گرفته و کوچک‏تر شده است، ما با بیکاری گسترده‌تری نیز روبه‌رو باشیم؛ بیکارانی که تحت تاثیر بحران‌های اقتصادی حاکم به حاشیه‏ تولید پرتاب شده‌اند؛ آنهایی که در ادبیات مارکسیستی به آن «ارتش ذخیره کار» می‏‌گوییم. این دست از اقشار جامعه، ابزار بسیار مهمی در دست سرمایه‏‌داران هستند تا ‏«حقوق حداقل» پایین آورده شود، قراردادها را نقض کنند و در عمل به نوعی «بردگی سرمایه‏‌داری» دامن بزنند. ولی دقیقاً به‏خاطر همین فشار، به خاطر اینکه سعی می‌شود هزینه‏‌های این بحران سر حقوق‏‌بگیران جزء، سر کارگران و حقوق بگیران ثابت سرشکن شود، زمینه‏ اینکه این نیروها همدیگر را پیدا کنند، خیلی زیاد است.

برای نمونه، در چند سال اخیر شاهد اعتصاب‌های متعددی بوده‌ایم؛ پرستارها اعتصاب کرده‏اند، معلم‏‌ها اعتصاب کرده‏اند، کارگران پتروشیمی، کارگران نساجی، صنایع الکترونیک، ایران خودرو و… همگی حرکت‌های اعتراضی داشته‌اند یا مدتی را در اعتصاب بوده‌اند. خوشبختانه در این حرکت‌های اعتراضی، نیروها یکدیگر را یافته‌اند. یعنی در جریان مبارزه و اعتراض- هرچند که دفاعی باشد، هرچند که برای پرداخت حقوق‏‌های معوقه یا برای از دست ندادن شغل باشد- نیروها همدیگر را می‌یابند و این امر نشان از همسانی پایگاه‌های اقتصادی- طبقاتی آنها دارد.

خوشبختانه فعالان جنبش‏‌های اجتماعی به اهمیت این مسئله توجه دارند و با اعلام حمایت‏ از یکدیگر، می‏‌توانند به پیشبرد مطالبات کارگری کمک کنند. به فرض کارگری که در ایران خودرو اعتصاب می‏‌کند، با آن معلمی که برای شرایط کاری و اضافه حقوقش دست به اعتراض زده یا با آن پرستار بیمارستانی که برای بالا رفتن حقوق‏ش اعتصاب کرده است، خود را هم‌بسته و در یک مسیر می‌داند.

تقویت جنبه سیاسی جنبش کارگری ایران

behnam — Sat, 21 Apr 2012 14:36:50 +0000

بابک مینا

بابک مینا - «ابراهیم مددی، نایب رئیس سندیکای کارگران شرکت واحد آزاد شد.» این خوشحال‌کننده‌ترین خبر هفته گذشته بود.

بر اساس گزارش کمیته هماهنگی برای تشکیل اتحادیه‌های کارگری، آقای مددی روز چهارشنبه ۳۰ فروردین‌ماه پس از تحمل سه سال و نیم حبس آزاد شد. او در آذر سال گذشته پس از تحمل بیش از سه سال زندان آزاد شده بود، اما با بازگشت به زندان برای تمدید مهلت مرخصی‌اش دوباره به زندان اوین منتقل شد.

خبر دیگر هفته پیش درباره اعتصاب غذای رضا شهابی، عضو سندیکای شرکت واحد در زندان بود. به گزارش سایت کلمه، آقای شهابی به اتهام تبلیغ علیه نظام به یک سال حبس و هم چنین به اتهام تبانی به قصد اقدام علیه امنیت ملی نیز به پنج سال حبس محکوم شده است: «این عضو هیئت مدیره و مسئول امور مالی سندیکای کارگران شرکت واحد اتوبوس‌رانی ٢٢خرداد ٨٩ بازداشت شد و در حین انتقال به بند ٢٠٩ به دلیل ضرب و شتم شدید از ناحیه گردن به شدت آسیب دید.»

رضا شهابی ١٩ ماه در بند٢۴٠ و ٢٠٩ زندان اوین تحت بازجویی‌ها و فشارها و شکنجه‌های شدید قرار گرفت و این باعث شد تا برای رسیدگی به وضعیت حقوقی و قضایی دست به یک اعتصاب غذای بزند. او پس از پنج روز به درخواست همبندانش و به دلیل شرایط بد جسمانی‌اش به اعتصاب غذای خود پایان داد.

چندین سال است که کشمکش میان فعالان کارگری و جمهوری اسلامی ادامه دارد. دور جدید جنبش کارگری ایران که از اواخر دولت محمد خاتمی آغاز شد همچنان رو به گسترش است. این جنبش اگرچه تاکنون ماهیتی صنفی داشته است، اما گرایش‌های نیرومند سیاسی، دموکراسی‌خواهانه و عدالت‌طلبانه نیز در میان طبقه کارگر رو به گسترش است. به‌خصوص در میان بسیاری از کارگران جوان‌تر و متخصص‌تر، این گرایش‌های سیاسی آشکار‌تر است. این واقعیت برای حکومت ایران بسیار نگران‌کننده است. از آن رو از هر ابزاری برای سرکوب سندیکاهای کارگری استفاده می‌کند.

تجمع‌های اعتراضی و تعطیلی واحد‌های صنعتی

حدود هشتصد تن از کارگران و بازنشستگان صنایع فلزی ایران روز ۲۸ فروردین‌ماه در اعتراض به عدم پرداخت بیش از هشت ماه حقوق و بیمه معوقه خود، روبه‌روی وزارت صنایع دست به تجمع زدند. نماینده کارگران در گفت‌و‌گو با ایلنا می‌گوید: «بعد از تجمع کارگران صنایع فلزی ایران مقابل دفتر ریاست جمهوری مسئولان این نهاد نامه‌ای با شش ماده مبنی بر اینکه کارفرما موظف به پرداخت تمامی مطالبات معوقه کارگران تا پایان ماه جاری است، به وزارت صنایع ارسال نموده است که متاسفانه تاکنون عملی نشده است.»

موضوع از این قرار است: وزرات صنایع کارفرما را موظف به پرداخت حقوق کارگران کرده است. کارفرما اما می‌گوید سرمایه‌دار اصلی برای تامین مطالبات کارگران تامین مالی نکرده است. بنابراین کارگران در میان وزارت صنایع، کارفرما و سرمایه‌دار اصلی گیر افتاده‌اند. در گزارش اشاره‌ای به هویت حقیقی یا حقوقی این سرمایه‌دار اصلی نشده است، اما به ظاهر همه مشکلات برمی‌گردد به این سرمایه‌دار اصلی. همچنین به گفته نماینده کارگران کارخانه صنایع فلزی ایران به ۱۰۰ نفر از بازنشستگان خود که از دوسال پیش بازنشسته شده‌اند سنوات و مزایا پرداخت نکرده است.

واحد‌های صنعتی یکی پس از دیگری تعطیل می‌شوند. در این میان فشار اصلی روی طبقه کارگر است. یا بیکار می‌شوند و یا دستمزدی بسیار کم دریافت می‌کنند. بیشتر کارشناسان کارگری و اقتصادی معتقد هستند وضعیت کارگران در ایران در حال تبدیل شدن به فاجعه‌ای تمام عیار است.

از سویی دیگر کارخانه ذوب آهن فولاد زاگرس، بزرگ‌ترین پروژه صنعتی استان کردستان از دوماه پیش تولید نداشته و یک ماه است که تعطیل است. این کارخانه که از سال ۱۳۸۲ به بهره‌برداری رسیده سالانه هفت هزار چدن خام تولید می‌کرد. ۳۵۰ کارگر در این کارخانه کار می‌کردند که اکنون بیکار شده‌اند.

با این که در سال جدید هیچ قراردادی با کارگران منعقد نشده است مدیران کارخانه کارگران را مجبور به تسویه حساب و دریافت سنوات سال‌های گذشته کرده‌اند. کارگران خواستار حذف شرکت‌های پیمانکاری هستند. آنها با قرارداد دوماهه کارگری هنوز بعد از ده سال امنیت شغلی ندارند: «این كارگران، عدم توجه به تجهیزات و ایمن سازی محیط كار را عامل بروز بیماری‌های زودرس ناشی از کار از جمله بیماری‌های ریوی دانسته‌اند و معتقدند: در مواردی پیمانکار کارگران بیمار را اخراج كرده و سایر کارگران بیمار از ترس اخراج رنج بیماری را تحمل می‌کنند.»

تعطیلی واحدهای صنعتی

واحد‌های صنعتی یکی پس از دیگری تعطیل می‌شوند. در این میان فشار اصلی روی طبقه کارگر است. یا بیکار می‌شوند و یا دستمزدی بسیار کم دریافت می‌کنند. بیشتر کارشناسان کارگری و اقتصادی معتقد هستند وضعیت کارگران در ایران در حال تبدیل شدن به فاجعه‌ای تمام عیار است. به عنوان نمونه فرامرز توفیقی فعال کارگری در گفت‌و‌گو با ایلنا می‌گوید: « به دلیل افزایش نرخ اقلام مصرفی سبد هزینه خانوار كارگری، نرخ خط فقر از یك میلیون و ۲۵۰ هزار تومان در سال ۹۰ به یك میلیون و ۴۰۰ هزار تومان افزایش یافته است و با توجه به این كه نرخ خط فقر شدید ۷۰۰ هزار تومان برآورد می‌شود طبق مصوبه مزدی در سال ۹۱ كارگرانی كه پایه دستمزد دریافت می‌كنند زیر خط فقر شدید در محدوده خط بقاء (خط مرگ) گذران معیشت می‌كنند.»

همچنین حسین طاهرزاده، فعال کارگری در سمنان در گفت‌و‌گو با ایلنا از افزایش ۶۰ درصدی اقلام مصرفی می‌گوید. او می‌افزاید: «با محاسبه اینکه کارگران برای خرید یک کیلو گوشت منجمد وارداتی یا یک شانه تخم مرغ باید چند روز از حقوق خود را بپردازند، می‌توانیم تصور کنیم آنها در چه وضعیت معیشتی هستند. دولت سال قبل با وعده ارائه بسته‌های حمایتی به کارگران نرخ دستمزد را کمتر از نرخ تورم تصویب کرد، اما هنوز از تحقق این وعده خبری نیستم.»

وزرات صنایع کارفرما را موظف به پرداخت حقوق کارگران کرده است. کارفرما اما می‌گوید سرمایه‌دار اصلی برای تامین مطالبات کارگران تامین مالی نکرده است. بنابراین کارگران در میان وزارت صنایع، کارفرما و سرمایه‌دار اصلی گیر افتاده‌اند.

در بخش کشاورزی هم اوضاع بهتر از این نیست. یک دلیل اصلی بیکاری در این بخش سیاست‌های غلط دولت‌ است. به گفته بهزاد قره‌یاضی در گفت‌و‌گو با ایلنا، وزرای جهاد سازندگی دولت‌های نهم و دهم با واردات گسترده قند و شکر موجب بیکاری بسیاری از کارگران فعال در این بخش شدند. وی می‌افزاید: «طی ۱۱ ماهه نخست سال گذشته یک میلیون و ۶۶۸ هزار تن قند و شکر تسویه نشده به ارزش ۶۹۸ میلیون دلار وارد کشور شده که یکی از ۱۰ قلم کالای وارداتی به داخل کشور می‌باشد.»

وی با بیان اینکه در انتهای دوران مدیریت اسکندری وزیر سابق جهاد کشاورزی، بی‌سابقه‌ترین میزان گندم وارد کشور شده است تاکید می‌کند: «هم اکنون به علت افزایش هزینه‌ها، کشاورزان تصمیم گرفته‌اند تا در زمینه برداشت محصول اقدام نکنند و این امر نرخ بیکاری را در میان این قشر افزایش داده است.»

کارگران از طرفی فشار اقتصادی سنگینی را متحمل می‌شوند و از طرف دیگر هنگامی که برای بهبود شرایط کاری‌شان دست به اقدامی صنفی می‌زنند با سرکوب و زندان و شکنجه مواجه می‌شوند. این وضعیت جنبش آنان را سیاسی می‌کند. این جنبش با ترکیبی از وعده و سرکوب مهارشدنی نیست.