محمد رفیع محمودیان

دموکراسی در آمریکا

hosseinn — Thu, 08 Nov 2012 09:27:54 +0000

محمد رفیع محمودیان

محمد رفیع محمودیان - دموکراسی متبلور در انتخابات ریاست جمهوری آمریکا حساسیت‌برانگیز، متناقض‌نما و شگفتی‌آفرین است. در فرایندی و به شکلی برگزار می‌شود که نگاه بسیاری را در جهان و نه فقط شهروندان آمریکایی جذب خود می‌کند.

همزمان همه نیز نقد خود را بدان دارند. محدودیت‌ها و ضعف‌های آن از همه سوی مورد اشاره و تحلیل قرار گرفته است. شفافیت نسبی آن تا حد زیادی کار منتقدین را آسان ساخته است. ولی همزمان کمتر انتخاباتی در جهان چنین حساسیت‌برانگیز است. رسانه‌های همگانی در جهان از آن آنگونه می‌نویسند که گوئی امری متعلق به زندگی روزمره جهانیان است. در خود آمریکا نیز چنان امکانات، وقت و توانی مصرف آن می‌شود که گوئی سرنوشت شهروندان به تمامی در گرو فرجام آن قرار دارد.

در حالیکه تحولات و نمودهای چندانی، همچون میزان کم و در حال کاهش مشارکت و قدرت هر چه محدودتر رئیس‌جمهور در اداره امور حکایت از اهمیت هر چه کمتر این انتخابات دارند حساسیت بدان فوق‌العاده است. به‌گونه‌ای عقلائی و منطقی نباید جز گروهی خاص از مردم آمریکا متشکل از سیاستمداران و شیفتگان به امور همگانی بدان حساسیت و دلبستگی نشان دهند ولی در جهان واقع بخش مهمی از نخبگان، قدرتمداران و کنشگران سیاسی و اجتماعی آمریکا با جان و دل درگیر آن هستند. بگذارید اول (١) به عوامل کاهنده اهمیت این انتخابات و دموکراسی نهفته در آن بپردازیم، سپس (٢) به نمودهای اهمیت آن برای جامعه آمریکا اشاره‌هائی داشته باشیم و در نهایت (٣) این تناقض را توضیح دهیم و ببینیم چرا دمکراسی آمریکایی چنین حساسیت‌برانگیز و شگفتی‌آفرین است.

١- محدودیت‌های دموکراسی آمریکایی

دموکراسی نمایندگی در آمریکا یکی از محدودترین دموکراسی‌های انتخاباتی غرب است. میزان مشارکت در انتخابات ریاست جهموری آن در چهار دهه اخیر هیچگاه از ۶۰ درصد فراتر نرفته است. در انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره میزان مشارکت باز نیز پائین‌تر است. در لایه‌های پائین جامعه و در میان اقشار پائینی شوق چندانی برای مشارکت در فرایند انتخابات وجود ندارد. انتخابات ریاست جمهوری آمریکا بیشتر پدیده‌ای متعلق به طبقه متوسط است. همزمان بدیل‌های موجود برای انتخاب به‌شدت محدود هستند. دو حزب دموکزات و جمهوری‌خواه نامزدهای اصلی را ارائه می‌دهند. احزاب دیگر از نظر امانات مادی و توان بسیج افکار عمومی در فاصله بسیار زیادی با آن دو حزب قرار دارند. در دو حزب اصلی نیز نوعی الیگارشی خانوادگی (بوش، کندی و رامنی) برقرار است. محدودیت بدیل‌ها به‌شکلی دیگر نیز فوق‌العاده محدود است. بودجه اصلی فعالیت‌های تبلیغاتی نامزدها را اشخاص حقیقی تأمین می‌کنند. ثروتمندان چه به‌صورت شخصی و چه به‌وسیله شرکت‌های خود بخش اصلی بودجه تبلیغاتی نامزدها را فراهم می‌آورند. برخی از سرمایه‌داران چنان در این زمینه فعال هستند که همیشه نگرانی از آن وجود دارد که آنها نامزد را به خود و سرمایه شخصی خویش وابسته می‌سازند.

از سوی دیگر، توان رئیس جمهور آمریکا در تعیین سرنوشت جامعه بیش از پیش کاهش یافته است و معلوم نیست که آیا اصلاً مقام ریاست جمهوری و بدان خاطر دموکراسی نمایندگی از اهمیتی برخوردار است یا خیر. سرمایه‌داری امروز، به‌طور کلی و به‌ویژه در آمریکا، توانمندتر و خودپوتر از آن است که به مهار سیاست و فرمان دولت درآید. دولت دیرگاهی است که در آمریکا ناتوان و همچنین بی‌میل به اِعمال قدرت بر سرمایه است. افکار عمومی نیز امروز با دخالت دولت در عرصه کارکرد سرمایه مخالف است. دولت با سیاست‌های مالیاتی‌اش هنوز می‌تواند بر عرصه سرمایه‌گذاری و همچنین ساختار توزیع تروت تأثیر بگذارد. ولی سیاست‌های یارانه‌ای فقط بخشی از سرمایه را در مقابل بخش‌های دیگر ضعیف‌تر یا قوی‌تر می‌سازد و شورش طبقه متوسط و بالا علیه سیاست‌های مالیاتی توان دولت را در اجرای سیاست‌های عدالتی کاهش داده است. در زمینه سیاست‌های مالی نیز مدتی است که نه دولت که بانک مرکزی (فدرال رزرو) مسئولیت اصلی را به‌عهده گرفته است و هدف بانک مرکزی نیز نه افزایش برابری یا حتی افزایش تروت و میزان تولید ملی که مهار تورم و حفظ ارزش ثروت اندوخته‌شده گروه‌های دارا است.

قدرت مقام رئیس جمهور بسان رهبر قوه مجریه به‌شدت محدود است. تفکیک قوا توان او را در اداره امور از بین برده‌اند. کنگره (مرکب از مجلس نمایندگان و سنا) به‌گونه‌ای مستقل با برنامه کار خود دست به قانونگذاری می‌زند و چون سیاست حزبی در آمریکا قوی نیست کمتر در هماهنگی با رئیس جهمور کار می‌کند. به این خاطر چند دهه است که سیاست کلان در آمریکا در حالت آچمز یا فقل قرار گرفته است. این مشکل، با استقلال قوه قضائیه و قدرت و اعتبار عجیبی که در چند دهه اخیر دیوانعالی کشور یافته، پیچیدگی بیشتری یافته است. دیوانعالی کشور با تفسیر خود از قانون اساسی به مقام تعیین‌کننده نهائی امور ارتقاء یافته است. در جنجال مشهور انتخابات سال ٢٠٠٠، برخی دیوانعالی و نه اراده عمومی را تصمیم‌گیرنده نهائی انتخاب بوش (پسر) به ریاست جمهوری دانستند. قدرت رئیس جمهور به‌علاوه از سوی فرمانداران ومجالس قانونگذاری ایالت‌ها و همچنین شهرداران و شوراهای محلی محدود می‌شود. ریاست جمهور برای پیشبرد سیاست‌های خود مجبور است با مذاکره، مصالحه و زد و بند با عوامل و نیروهای سیاسی گوناگونی به توافقی دست یابد و توافق به‌دست آمده را به مرحله اجرا درآورد؛ توافقی که به‌سان سیاست و قانون گاه چیز چندانی را در جامعه تغییر نمی‌دهد.

٢- موضوعیت دموکراسی نمایندگی در آمریکا

شاید گروه‌‌های محروم و لایه‌های پائینی جامعه اهمیت خاصی برای انتخابات ریاست جمهوری قائل نشوند ولی دیگر کنشگران سیاسی و اجتماعی اهمیت زیادی برای آن قائل هستند. سرمایه‌داران با آنچه که برای آن‌ها مهم‌تر از هر چیز دیگر است، با پول خود، در فرایند آن شرکت جسته، میلیاردها دلار خرج ساماندهی آن می‌کنند. ارتشی از سیاستمدارن، کنشگران مدنی، دانشجویان و فعالین کارگری به یاری ستادهای انتخاباتی می‌شتابند. در انتخابات دور پیش جوانان و دانشجویان برای اوباما سنگ تمام گذاشتند و نامزدهای جمهوری‌خواه می‌توانند همواره روی حمایت دخالت‌گرایانه پرشور بنیادگراهای مذهبی حساب کنند. در چند ماه آخرِ فرایند انتخابات، همیشه، بخش مهمی از جامعه درگیر انتخابات می‌شود و صحنه مبارزه انتخاباتی به شکل عرصۀ مبارزه طبقاتی درمی‌آید. رقابت انتخاباتی شکل مبارزه بر سر مهم‌ترین ارزش‌ها و اصول مطرح در جامعه پیدا می‌کند.

رسانه‌های همگانی، ستادهای انتخاباتی، کنوانسیون‌های احزاب و مناظره‌های انتخاباتی، انتخابات را به خانه مردم و زندگی روزمره آن‌ها می‌برند. انتخابات ریاست جمهوری در روزهای پایانی فرایند انتخابات واقعاً وجهی مادی و عملی در زندگی مردم پیدا می‌کند. بخش‌هایی از جامعه نیز به انتخابات همچون یکی از اصلی‌ترین حوزه‌های زیست سیاسی و اجتماعی خود نگریسته در آن حوزه به دفاع از زیست‌بوم یا ارزش‌های مورد باور خود می‌پردازند. در چند انتخابات اخیر، زنان، سیاهپوستان و لاتینوز (مهاجرین آمریکای لاتین) به نامزد حزب دموکرات همچون یکی از مهم‌ترین سنگرهای دفاع از ارزش‌ها یا شیوه زیست ارجمند برای خود نگریسته‌اند. کلینتون کسی بیش از یک شخصیت سیاسی یا حتی یک رئیس جمهور برای چنین گروه‌هایی بود. او نماد نوگرایی، جامعه باز و رواداری بود. در نقطه مقابل آن‌ها، بنیادگراهای دینی در چهره نامزدهای حزب جمهوری‌خواه اگر نه یک ناجی که مدافع اصلی خود در جامعه مدنی را می‌بینند. دلبستگی آن‌ها به ریگان، به‌طور نمونه، بیش از یک دلبستگی مدنی یا سیاسی بود. ریگان نمود افق، آینده یا جهانی متفاوت و یکسره آرمانی ولی قرار گرفته بر سنگ بنای ارزش‌های سنتی بود.

قدرتمداران محافظه‌کار نیز برای انتخابات با به عبارت دقیقتر مشارکت مردم در انتخابات اهمیتی فوق‌العاده قائل هستند. با هزار ترفند می‌کوشند که از افزایش میزان مشارکت جلوگیری کنند. تا آخرین حد ممکن در مقابل آسان ساختن شرایط مشارکت، همچون ساده‌تر ساختن ثبت نام بعنوان رأی دهنده یا ممکن بودن رأی دادن در روزهای پیش از روز اصلی انتخابات مقاومت کنند. در جنجال انتخابات سال ٢٠٠٠ مشخص شد که که در فلوریدا با ترفندهای گوناگونی از مشارکت سیاه‌پوستان که بطور معمول به نامزدهای رادیکالتر و لیبرالتر رأی می‌دهند جلوگیری شده بود. در مورد تأمین بودجۀ انتخابات نیز محافظه‌کاران خواهان باز بودن دست شهروندان در تأمین بودجۀ تبلیعات نامزدها و لغو هر گونه شطر و محدودیت در مورد آن هستند. آنها مخالف دخالت دولت و تأمین بودجه مساوی برای همه نامزدها و خواهان آزادی کامل ثروت و بازار در تعیین امکانات نامزدها برای تبلیعات هستند. کاملاً مشخص است که برای آنها انتخابات و چگونگی ردی دادن شهروندان پدیده‌ای مهم است.

٣- کارکردهای دموکراسی آمریکایی

مقام ریاست جمهوری در آمریکا امروز دربرگیرنده قدرت مؤثری در زمینه زندگی اقتصادی و حتی سیاسی توده‌های شهروند نیست. نامزدهای انتخاباتی در مورد آن با شور و هیجان سخن می‌گویند ولی اقتصاد، بازار و هماهنگی با کنگره و دولت‌ها و قدرت‌های محلی در پیروی از عواملی دیگر و نه اراده رئیس جمهور تغییر می‌کنند. رونق اقتصادی، شکوفایی اشتغال و جامعه همبسته‌تر را با سیاست نمی‌توان آفرید که در آن‌باره رئیس جمهور بتواند کاری کند. از سوی دیگر، برنامه‌های نامزدها در مورد اقتصاد و جامعه چندان مشخص نیست تا کسی بتواند بر آن مبنا یه آنها رأی دهد. برنامه‌های نامزدها تهی از مضمون مشخص هستند. نامزدها وعده "تغییر از روز اول" (رامنی) یا "به پیش" می‌دهند (اوباما) می‌دهند بدون آنکه تعیین کنند چه چیزهایی را می‌خواهند تغییر دهند یا در مورد آن به پیش روند. نامزدها بیشتر مجموعه‌ای از شعارها، تأکیدها و ارزش‌ها هستند. یکی بر ارزش‌های سنتی، ثروت‌آفرینی و اقتدار ملی تأکید می‌ورزد دیگری بر ارزش‌های مدرن، به‌هم‌پیوستگی و پیوندهای متقابل بین‌المللی. آنگاه نیز که می‌خواهند مشخص‌تر موضع بگیرند بیشتر از میزان مالیات مورد نظر خود سخن می‌گویند و این بیشتر برای اقشار معینی در طبقه متوسط، بخشی معینی از رأی‌دهندگان، از اهمیت برخوردار است.

رأی دهندگان هوشیار هستند. می‌دانند نامزدها خواست‌های مادی و مشخص آن‌ها را برآورده نمی‌سازند. شاید رأی‌دهنده‌ای اینجا یا آنجا به خطا امیدی واهی داشته باشد ولی بدنه رأی‌دهنده چنین درکی ندارد. آن‌ها خود می‌بینند که نامزدها وعده مشخصی بدان‌ها نمی‌دهند و در نهایت نیز عوامل دیگری جز اراده آن‌ها وضعیت اقتصادی و اجتماعی جامعه را سامان می‌دهد. مسئله اصلی انتخابات در آمریکا امید، آرزو و باور است؛ نه متحقق ساختن امید، آرزو یا باورهای مردم (یا رأی دهندگان) بلکه امید به X، آرزوی X یا باور به X. رئیس جمهور قرار است در صحنه‌های مختلف امید، آرزو و باور به اموری معین را به نمایش بگذارد. مردم انتخاب می‌کنند که او از چه امیدها، آرزوها و باورهای سخن بگوید، در کنش‌ها و اقدامات خود به‌نمایش بگذارد و بر اهمیت آن‌ها پای فشارد. مهم نمایش و پای‌فشاری است نه متحقق ساختن آن‌ها. در مورد متحقق ساختن نامزدها وعده می‌دهند ولی این چیزی نیست که کسی مهم بپندارد.

اوباما در چهار سال ریاست جمهوری خود وضعیت سیاه‌پوستان را بهبود نبخشیده است. اما آن‌ها اکنون حاضر هستند دوباره با تمام وجود از او حمایت کنند. آن‌ها متوهم نیستند و بر آن گمان نیستند که این‌بار اوباما ناگهان دست به‌کار می‌شود که وضعیت‌شان را دگرگون سازد. پیامد برده‌داری و چند قرن نژادپرستی در نظام سرمایه‌‌داری را نمی‌توان با چند فرمان سیاسی از بین برد. آن‌ها به اوباما رأی می‌دهند تا او امید و آرزوی وضعیتی بهتر و باور به تساوی انسان‌ها را در سخنرانی‌ها و کنش‌هایش به‌نمایش بگذارد. اوباما در وجود خود، در تمامی آنچه که از آن سخن می‌گوید چنین باورها و امید و آرزوهایی را به‌نمایش می‌گذارد. گروه اصلی رأی‌دهنده به رامنی، مردان سفیدپوست، به آن خاطر نمی‌خواهند به رامنی رأی دهند که او از زوال اقتدار آن‌ها در جامعه جلوگیری خواهد کرد. زوال اقتدار آن‌ها را خانواده‌های آسیایی‌تبار با فرستادن فرزندانشان به بهترین مدارس و دانشگاه‌ها و مهاجران آمریکایی‌تبار با ورود به آمریکا و زاد و ولد خود رقم می‌زنند. رامنی در این‌باره نمی‌تواند کاری انجام دهد. مردان سفیدپوست در رامنی چیز دیگری را می‌جویند. آن‌ها می‌خواهند رامنی امید به حفظ اقتدارشان را در کنش‌های سیاسی خود به‌نمایش بگذارد و اقتدار آنها را همچون یک امر متعارف ولی مهم، و نه یک امر تاریخی، معرفی کند.

رئیس جهمور آمریکا دال بدون مدلول نیست. شخصیتی بدون قدرت و در جست‌وجوی قدرت نیز نیست. بین نامزدهایی که می‌توانند رئیس جمهور شوند واقعاً تفاوت وجود دارد. او می‌تواند کارهایی انجام دهد. کسی از سر وهم پای صندوق نمی‌رود و مبارزه انتخاباتی واقعاً مبارزه مرگ و زندگی است. ولی رئیس‌جمهور در توان و قدرت اجرایی خود رئیس‌جمهور نیست. او در کارکرد نمایشی خود رئیس‌جهمور است. نامزدهای انتخابات به ریاست جمهوری برگزیده می‌شوند تا امید، آرزو و ارزش‌هایی معین را به نمایش بگذارند. آن‌ها قرار نیست این امید، آرزو و ارزش‌ها را متحقق سازند بلکه قرار است از آن‌ها سخن بگویند و در کنش و رفتارشان به‌نمایش بگذارند. تحقق آن‌ها به دیگر نیرو و نهادها سپرده می‌شود. رئیس جمهور به‌گفته تبلیغاتی‌چی‌های سیاسی باید دستور عمل (agenda) را تعیین کند. همین و بس.

مظهر رئیس جمهور مدرن آمریکا ریگان است. عاملی که از او یک رئیس جمهور نمونه ساخت اقدامات معین او نبود. دستاوردهای ریاست جمهوری او چندان درخشان نبودند. او حتی در زمینه اِعمال سیاست‌های نئولیبرال از کلینتون یا حتی از اوباما موفق‌تر نبود. اهمیت تاریخی ریگان در نمایشی بود که او شبانه‌روز به صحنه می‌برد. این به‌خاطر آن نبود که او یک هنرپیشه حرفه‌ای بود، بلکه به آن خاطر بود که در دوران آغاز فروپاشی اقتصاد و امپراتوری آمریکا، با کلام، اندام، حرکات و تأکیدهای خود امید و باور به وضعیتی دلخواه بخشی مهمی از رأی‌دهندگان آمریکایی را به نمایش می‌گذاشت. اینکه در این مورد او کاری انجام نمی‌داد برای کسی از اهمیتی خاص برخوردار نبود. منتقدان و مخالفان او نیز این نکته را مهم نمی‌دانستند. آن‌ها می‌خواستند که رئیس‌جمهور امیدها، آرزوها و ارزش‌های دیگری به نمایش بگذارد. اهمیت ارزش حق زنان بر بدن خویش، امید به برابری جنسی و آرزوی آمریکای برابرتر را در سخنرانی‌های خود بیان کند و در رفتار و رویکردهایش به‌ نمایش بگذارد.

امید، آرزو و ارزش ازچه اهمیتی برخوردار است که احزاب به خاطر آن دست به مبارزه انتخاباتی می‌زنند و مردم به‌خاطر آن به پای صندوق رأی می‌شتابند؟ زمانی که اقدامی صورت نمی‌گیرد چرا تأکید، سخن و رفتاری که فقط در حد نمایش باقی می‌ماند این همه از اهمیت برخوردار است؟

در پاسخ باید گفت که امید، آرزو و ارزش آن چیزی است که به مردم انگیزه زیست و کنش می‌دهد. امید، آرزو و ارزش را از افراد بگیرید، مرگ و زندگی برای آنها فرق نمی‌کند. سیاست در آمریکا کارخانه خبالبافی نیست. کارخانه زندگی و کنش‌سازی است. مردم می‌خواهند آنچه را که در جهان باور و ایدئولوژی مهم می‌دانند، در رفتار و رویکرد بالاترین مقام اجتماعی جامعه‌شان هم ببینند. مردم می‌خواهند مقامی که دسترسی مستقیم به رسانه‌های همگانی دارد و هر روز بر صفحه تلویزیون، روزنامه و مانیتور کامپیوتر پیدایش می‌شود اهمیت امیدها، آرزوها و ارزش‌های مورد باور آنها را به نمایش بگذارد. آن‌ها از این تأکید و عینیت‌یافتگی انگیزه و شور می‌گیرند؛ انگیزه و شور جست‌وجو و پیگیری امیدها، آرزوها و ارزش‌های مورد باور خود. در یک کلام، مردم در رئیس جمهور انتخابی دموکراسی آمریکایی نمایشی را می‌جویند که به آن‌ها شور و انگیزه برای حرکت در زمینه تحقق امیدها، آرزوها و ارزش‌های دلخواه خود بدهد.

جمع‌بندی

رادیکال‌های مارکسیست، سوسیالست و حتی لیبرال حتماً خواهند گفت اگر این‌همه امید و آرزو و ارزش در دموکراسی آمریکایی مهم است، پس چرا در آن اصلی‌ترین امیدها و آرزوهای بشری، برابری و همبستگی جهانی، طرح نمی‌شود؟ بحث آن‌ها این است که دموکراسی آمریکایی فریبی بیش نیست. با وعدهایی واهی مردم را به پای صندوق رأی می‌کشاند، آن‌ها را در نظم حاکم ادغام می‌سازد و سپس به حال خود رها می‌کند. وعده‌ها نیز هیچگاه بزرگ و اساسی نیستند تا بیخود مردم به فکر خواست‌ها و آرزوهایی مهم و اساسی نیفتند. حتی از مشارکت گسترده مردم جلوگیری می‌شود تا آن‌ها فرصت طرح ادعا و و انتظار پیدا نکنند.

در اینکه در دموکراسی آمریکایی امیدها و آرزوهائی گاه خُرد و گاه حقیر طرح می‌شوند تردیدی نیست. هر چند قرار نیست در جهت تحقق این امیدها و آرزوها کار چندانی شود ولی قرار هم نیست آن‌ها چارچوب نظم حاکم را در نوردند. امیدها و آرزوها از سوی احزاب فعال در نظم حاکم برای انسان‌هایی درگیر در آن نظم طرح می‌شوند. ولی آنچه رادیکال‌ها نادیده می‌گیرند این است که فریبی در کار نیست. سیاستِ مرتبط با دولت ملی از توان تغییر جامعه برخوردار نیست. تغییر باید در جایی دیگر، در عرصه برداشت انسان‌ها از نقش خود، از ساختار جامعه و جایگاهی که به آ‌ن‌ها باید تعلق گیرد، رقم خورد. ولی سیاست دارای کارکردهای دیگری است و آن کارکرد امروز برای مردم مهم است. آن‌ها در عرصه‌های نمایشی سیاست (که در عصر رسانه‌ای شدن زندگی اجتماعی اهمیتی بیش از پیش یافته است) خواهان به صحنه رفتن امیدها، آرزوها و ارزش‌های مورد باور خود هستند. آن‌ها می‌خواهند از آن عرصه‌ها شور و انگیزه برای زیست و کنش برچینند. رادیکال‌ها از توده‌ها رویکردی انقلابی انتظار دارند، ولی توده‌ها در سیاست شور و انگیزه برای زندگی روزمره خود می‌جویند. دموکراسی آمریکایی هنوز ظرفیت بازپروری و ارائه چنین شور و انگیزه‌ای را دارد. هنوز اوباما یا رامنی برای خیلی‌ها مظهر امید و آرزو هستند. هنوز آن دو در دل خیلی‌ها بذرِ شور و شوق می‌افشانند. رادیکال‌ها اگر به این امر نقدی دارند باید نمایشی دیگرگونه را به صحنه برند، صحنه‌هایی متفاوت بیارایند و از امید و آرزوهایی دیگر سخن بگویند. توده‌ها به هر روی شور و انگیزه برای کنش و زیست می‌خواهند. آن‌ها از هر آن کس که در آن زمینه اقدامی هر چند خُرد انجام دهد استقبال می‌کنند – هر چند که گاه اقدام خُرد است و در نتیجه استقبال نیز محدود.

گزافه‌گویی (١)

Babak M — Wed, 09 Feb 2011 09:49:27 +0000

محمدرفیع محمودیان

محمدرفیع محمودیان − من در این نوشته می‌خواهم ویژگی‌ها و کاربرد کلی پدیدۀ گزافه را بررسی کنم. به جای مفهوم اغراق نیز از مفهوم گزافه‌گویی استفاده می‌کنم، تا از یکسو بر ابعاد قوی یا گزاف اغراق تأکید داشته باشم و از سوی دیگر جنبۀ کلامی-بیانی اغراق مشخص و شفاف باشد. بررسی، بیشتر معطوف به عرصۀ سیاست خواهد بود، ولی کوشش خواهم کرد به کاربرد گسترده‌تر گزافه‌گویی در گسترۀ وسیع‌ گفت‌وگو‌های معمولی و پیش پا افتادۀ روزمره هم نگاه داشته باشم.

گزافه‌گویی بسان شکلی از سخنوری

عرصۀ سیاست حکومتی در ایران عرصۀ اغراق در توانمندی‌ها و دستاوردها است. مقامات حکومتی به‌طور کلی و ریاست جمهور آن به‌طور خاص مشهور به بیان اظهاراتی هستند که به شکل مؤدبانه اغراق و مبالغه و به زبان عامیانه‌تر گنده‌گویی، چاخان و خالی‌بندی خوانده می‌شوند. اظهاراتی مانند آمادگی دولت برای مدیریت جهان، ایران بسان یکی از مهمترین و قدرتمندترین کشورهای جهان و قرار گرفتن ایران و مقامات حکومتی آن در کانون توجه جهانی شهرۀ عام و خاص شده‌اند.

برخی صاحب نظران این اظهارات را به وضعیت روحی-روانی شخص رئیس جهمور و نزدیکان او مربوط دانسته‌اند و برخی دیگر آن را به وضعیت فوق‌العاده دولت رانتی و درآمد هنگفت دولت از صادرات نفت گران قیمت نسبت می‌دهند. ولی این گونه اظهارات در ایران دارای سابقه‌ است. محمد خاتمی از مفاهمیم همچون آزادی، جامعۀ مدنی و گفت‌وگوی تمدن‌ها آن گونه سخن می‌گفت که گویی او نه رئیس جمهور آن هم از نوع بی اقتدار یک کشور حاشیه‌ای جهان، که فیلسوف سیاسی مطرح عصر خود است. محمدرضا شاه پهلوی، ایران دهۀ پنجاه را در آستانۀ تمدن بزرگ و ورود به جرگۀ پنج کشور بزرگ جهان می‌دید. از سوئی دیگر، نیروهای چپ ایران در اوان انقلاب ۵٧، در حالی که نه درک معینی از سوسیالیسم و کمونیسم به جامعه ارائه داده بودند و نه ارتباطی با جامعه داشتند و همزمان گرفتار تشتتی مزمن بودند، از قدرت و عظمت پرولتاریایی سخن می‌گفتند که قرار بود با رهبری آنها فرمان انقلاب را در دست گیرد و سوسیالیسم را در جامعه بر قرار سازد.

مسئله این است که هر چند اغراق در توانمندی و دستاورد در عرصۀ سیاست در ایرانِ چند سال اخیر ابعادی خیره کننده یافته است، این پدیده تعلقی خاص به سیاست در ایران معاصر، سیاست و جامعۀ ایران و حتی حوزۀ سیاست بطور کلی ندارد. در گسترۀ سیاست امروز جهان، نئولیبرال‌ها به گونه‌ای اغراق‌آمیز قدرتی بیکران به بازار آزاد نسبت می‌دهند. آنها بازار آزاد را کم و بیش دوای هر درد اقتصادی، از ایستائی تاریخی اقتصاد برخی جوامع گرفته تا رکود ادواری می‌دانند. نسخۀ آنها برای تمام مشکلات اقتصادی آزادتر ساختن بازار است. زمانی که این راهکرد خود مشکلات جدیدی می‌آفریند، آنها باز داروی بازار آزاد را برای برطرف ساختن آن مشکلات تجویز می‌کنند.

در عرصۀ یکسره متفاوتی، رسانه‌های همگانی متخصص اغراق در گزارش گرایش صعودی یا نزولی میزان جرم و جنایت بطور کلی و قتل به طور خاص هستند. در حالی که جامعه شناسی به اتکای بررسی‌های تجربی همواره تأکید بر سیر بسیار تدریجی گرایش صعودی یا نزولی چنین پدیده‌های دارد، گاه کافی است تا انسان چند روز روزنامه بخواند یا اخبار تلویزیون مشاهده کند تا این تصویر در ذهنش جا افتد که جنایت و قتل به پدیده‌ای متعارف در جامعه تبدیل شده است.

اغراق همانند دروغ پدیده‌ای معمولی‌تر از آن است که بسیاری حاضر به پذیرش آن هستند. ما همگی در جهان پیرامون خود کسانی را می‌شناسیم که چه به طور معمول و چه برخی اوقات در رابطه با مسائلی خاص دست به اغراق می‌زنند. این ویژگی را نزد سیاستمداران و خوش‌سخنان بیشتر از بقیه می‌توان یافت. سرشناس‌ترین متخصص کنش نمایشی، گوفمن، به ما می‌گوید که اصلاً انسانها، همه، خود را تا حدی بهتر، تیزهوش‌تر، توانمندتر و زیباتر یا بنا به موقعیت بدتر، تنبلتر، ناتوانتر و رنجورتر از آنچه هستند به نمایش می‌گذارند. مهم برای افراد ارائه تصویری مطلوب از خود است.

افراد از یکدیگر انتظار دارند که تصویری بهتر از واقعیت وجودی خود ارائه دهد و در این زمینه به یکدیگر کمک می‌کنند و دروغ‌ها و جعل‌های یکدیگر را پوشش می‌دهند. شکی نیست که بین نمایش گوفمنی و اغراق سیاستمداران ایرانی دریایی از تفاوت وجود دارد. اغراق، گزافه‌گویی ِ ناب است، اما نمایش‌های زندگی روزمره آمیخته با کاربرد حد محدودی از اغراق است. ولی همزمان نباید این نکته را نادیده گرفت که تفاوت بین گزافه‌گویی (سیاستمداران ایرانی) و اغراق نمایش‌های زندگی روزمره بیش از آنکه امری کیفی باشد امری کمی است.

اغراق نوعی خاصی از دروغ است. دروغ برای فریب دیگران گفته می‌شود. قرار است حقیقت جلوه کند و قابل باور باشد. ولی اغراق از همان آغاز مشکوک جلوه می‌کند. اغراق اغلب اوقات بیش از آن نابهنجار و غیر واقعی جلوه می‌کند که کسی را بفریبد.

اغراق بیشتر وجهی داستانی دارد. انسانها نه برای تبیین و تعیین ماهیت یا ویژگی پدیده‌ای بلکه برای طرح نکاتی جالب به اغراق روی می‌آورند. به این دلیل در حالی که اکثر افراد واکنشی تند به دروغ (یا در واقع کشف دروغگوئی کسی) نشان می‌دهند به اغراق همچون پدیده‌ای نیمه جدی می‌نگرند.

بدون شک اغراق کننده نیز منظور خاصی دارد و صرفاً به دنبال داستان‌سرایی نیست ولی او این کار را در بستر داستان‌سرائی انجام می‌دهد. منظور از اغراق یافتن نوعی جایگاه ویژه است. به وسیلۀ آن کسی خود را شجاع و متفاوت با دیگران معرفی کرده، بر این امر پای می‌فشارد که او می‌تواند نکته‌ای را طرح کند که دیگران همه آنرا نابهنجار و نیمه جدی می‌دانند. اغراق کننده تمایز خود را در وجه منفی آن به کرسی می‌نشاند.

من در این نوشته می‌خواهم ویژگی‌ها و کاربرد کلی پدیدۀ گزافه را بررسی کنم. به جای مفهوم اغراق نیز از مفهوم گزافه‌گویی استفاده می‌کنم، تا از یکسو بر ابعاد قوی یا گزاف اغراق تأکید داشته باشم و از سوی دیگر جنبۀ کلامی-بیانی اغراق مشخص و شفاف باشد. بررسی، بیشتر معطوف به عرصۀ سیاست خواهد بود، ولی کوشش خواهم کرد به کاربرد گسترده‌تر گزافه‌گویی در گسترۀ وسیع‌ گفت‌وگو‌های معمولی و پیش پا افتادۀ روزمره هم نگاه داشته باشم. برای من مهم این است که ببینم نزدیکی‌ها و تفاوت‌های پدیدۀ گزافه‌گویی با سه مقولۀ شناخته شدۀ گفت‌و‌گو و تبادل افکار − کنش رسانشی، ایدئولوژی و گفتمان − چیستند. در بخش اول مقاله به ویژگی‌های کلی گزافه‌گویی خواهم پرداخت و در بخش دوم مقاله کارکرد آنرا بررسی خواهم کرد.

گزافه چیست؟

گزافه‌گویی نوعی دروغ‌گویی است و دروغ در شکل کلی خود به معنای ابراز گزاره‌ای نادرست و ناهمخوان با واقعیت است. دروغ با گزارۀ اشتباه یا غلط دارای این تفاوت است که گویندۀ آن از نادرستی آن اطلاع دارد، ولی آن را آگاهانه به قصد فریب دیگران ابراز می‌کند. دروغ کتمان، تکذیب یا دستکاری حقیقت بقصد فریب دیگری است. (حقیقت اینجا آن چیزی است که گوینده آنرا حقیقت می‌داند.)

از آنجا که همیشه بین تجربیات، احساسات و آگاهی انسان و آنچه انسان برای دیگران بیان می‌کند فاصله وجود دارد، دروغ حضوری مداوم در زندگی انسانها دارد. نه در نمایش‌های مورد نظر گوفمن که هر آنگاه که حادثه یا وضعیتی را برای کسی تعریف می‌کنیم، دروغ می‌گوییم، بدان معنا که ناآگاهی‌ها و نکات فراموش شده را می‌پوشانیم و جزئیاتی ضروری برای داستان‌سرایی ولی تجربه نشده را به کل ماجرا می‌افزائیم. گزافه به نوبت خود با دروغ دارای این تفاوت اساسی است که دروغ فقط به قصد فریب گفته نمی‌شود، بلکه آن گونه نیز گفته می‌شود که دیگران را فریب دهد، اما گزافه دروغی است که در همان وهلۀ اول بسان دروغ بازشناسی می‌شود.

گزافه همچنین دروغی است که ناساز جلوه می‌کند. دروغ در خود ناساز است. ترکیب حقیقت و جعل گزاره یا مجموع گزاره‌هایی ناساز را می‌آفریند ولی در دروغ ترکیب دو عنصر کلیتی قابل باور را می‌سازد. در مقایسه در گزافه، ناسازی چنان آشکار است که شنونده را متوجه نا بهنجاری می‌سازد. چون قصد گوینده کاملاً مشخص است گزاره بیشتر مسخره (یا گروتسک) جلوه می‌کند تا دهشتناک. گزافه به دو گونه شبیه هنر یا ادبیات گروتسک است: یک آنکه مسخره جلوه می‌کند و دوم آنکه در آن یک جزء یا نکته ابعادی بس بزرگ و هیولایی پیدا می‌کند.

آیا گزافه‌گو خود می‌داند که دیگران سخنانش را گزافه می‌دانند؟ به عبارت دیگر آیا گزافه‌گو دروغگو است یا چیزی در ورای آن؟ دروغگو در پی آن است که سخنانش عین حقیقت دانسته شوند. ولی آیا گزافه‌گو نیز در پی آن است؟ بدون شک گزافه‌گو نیز می‌خواهد سخنانش حقیقت بشمار آیند ولی او چون آگاه است که بیاناتش به طور عادی دروغ و گروتسک دانسته می‌شوند، خواهان یک جهش باوری نزد شنوندگانش است. این را او با لحن سخنانش و تقابلی که بین اجزاء سخنانش برقرار می‌کند، مشخص می‌سازد. گزافه در جدیت کامل ابراز می‌شود و گویندۀ آن به طور معمول نشان می‌دهد که می‌داند باور به سخنان او امری ساده نیست، ولی تحولاتی در شرایط و جهان پیرامون رخ داده‌اند که به کلام او اعتبار و مشروعیت می‌بخشند. از دید او سخنانش برای کسانی مسخره-ناساز جلوه می‌کنند که شرایط یا جهان جدید را نشناخته‌اند و نتوانسته‌اند به جهشی باوری دست یابند.

گزافه‌گو همچنین در پی آن است که خود را متمایز از دیگران و دارای شجاعت و اقتداری استثنائی معرفی کند. او می‌خواهد بسان کسی دیده شود که به طرح مسائلی می‌پردازد که دیگران جرأت طرحش را ندارند. شجاعت در اینجا نباید به معنی متعارف کلمه تعبیر شود. گزافه‌گو ادعا ندارد که مسائلی را طرح می‌کند که به خاطر آن انسانها ممکن است جان خود را از دست بدهند یا مجبور شوند هزینۀ زیادی بپردازند، بلکه ادعا دارد که مسائلی را طرح می‌کند که دیگران به خاطر آن مسخره می‌شوند و آبروی خود را از دست می‌دهند. او در واقع با حیثیت اخلاقی خود بازی می‌کند.

آنچه گزافه‌گو از دست می‌دهد اعتبار اخلاقی است و آنچه به دست می‌آورد قرار گرفتن در کانون توجه است. گزافه او را مشهور عام و خاص می‌سازد. این شهرت اما ناسازنما (متناقض نما) است. شهرت به تمایز و شجاعت در زمینه‌‌ای که دیگران در آن عرصه شهرت و اعتبار خود را از دست می‌دهند. شاید از این رو کسانی به گزافه‌گویی در مورد یک موضوع روی می‌آورند که خود تصمیم گیرندۀ نهایی عرصۀ فعالیت مربوط به آن موضوع به شمار نمی‌آیند و سر سپرده کسانی دیگر یا نهادهایی معین هستند. آنها اعتبار خود را تا حد زیادی از آن نهادها اخذ می‌کنند. برای چنین افرادی گزافه‌گویی حرکتی محدود برای اعلام استقلال بدون دست زدن به اقدامی عملی در آن زمینه است.

گزافه اعلام تمایز بدون حرکتی خاص در جهت ایجاد تمایز است. فراموش نکنیم که گزافه‌گو می‌خواهد دیگران با جهش باوری سخنان او را بپذیرند و تمایز او را با خود از بین ببرند.

موقعیت‌ها و محدودیت‌ها

به هر رو در هر مورد و به هر گونه نمی‌توان گزافه‌گویی کرد. گزافه‌گویی دارای سرحدات معینی است. در مورد همه چیز می‌توان به گزافه‌گویی پرداخت و از هر گونه واژه و مفهومی می‌توان در آن رابطه بهره جست، ولی از اندازه و رقم کمتر می‌توان استفاده کرد. آنگاه که قرار است از پیشرفت، عظمت و قدرت سخن گفته ‌شود دیگر نمی‌توان از اندازه و رقم بهره جست. این تا حدی بدان خاطر است که دستکاری صِرف اندازه و عدد حساسیتی بر نمی‌انگیزد. عدد در خود پیام خاصی در بر ندارد مگر آنکه مورد تأویل قرار گیرد. پوزیتویست‌ها شاید در این مورد ادعا کنند که برتری دادۀ کمی بر دادۀ کیفی در آن است که آنرا کمتر می‌توان مورد دستکاری قرار داد ولی اینجا عامل دیگری از اهمیت برخوردار است. اندازۀ معین مشخص شده در یک عدد قابل دستکاری است و عددی را می‌توان به جای عددی دیگر قرار دارد. حتی می‌توان به عدد ابهام بخشید و با جابجائی مبنای شمارش رد را گم کرد. در این مورد از پدیدۀ دستکاری آمار (بطور نمونه آمار بیکاری در کشورهایی مانند انگلستان) بسیار گفته شده است. ولی مسئله آن است که عدد هر چند اندازه‌ای را بگونه‌ای دقیق مشخص می‌سازد ولی چیزی را در ورای آن مشخص نمی‌کند. گزافه‌گویی کیفی اما می‌تواند هم نا مشخص باشد و هم با کاربرد مفاهیم پر طمطراق کوله باری از معنا را به مخاطب انتقال دهد.

در مورد مسائل بنیادین و انضمامی زندگی نیز کمتر گزافه‌ گفته می‌شود. گزافه‌گویی امری بیشتر مربوط به مسائل کلی و مجرد است. در مورد مسائل بنیادین و انضمامی نمی‌توان گزافه‌گویی کرد چون مردم و در نتیجه مخاطبین رابطه‌ای تنگاتنگ با آنها دارند. در مورد امور زندگی روزمره، آنچه مردم نه فقط از آن اطلاع دقیق دارند، بلکه نسبت به آنها دارای حساسیت کامل هستند، نمی‌توان به قصد فریب سخن گفت. در این باره خطر آن وجود دارد که مردم سخنان گوینده را نه فقط قبول نکنند (خطری که همیشه وجود دارد)، بلکه در مقابل آن واکنش انجام دهند.

از سوی دیگر در مورد مسائل بنیادین و انضمامی زندگی نمی‌توان به گزافه‌گویی چندانی پرداخت. چنین مسائلی دیرپا، چند جانبه و ریشه‌دار هستند و به سادگی نمی‌توان در مورد آنها ادعایی داشت. در این باره باید ادعاهایی مشخص با توضیح کافی در مورد جنبه‌های گوناگون آن داشت و این کم و بیش امری غیر ممکن است. می‌توان وعدۀ حل یکسرۀ مشکل بیکاری در آینده‌ای مبهم و گاه حتی آینده‌ای نزدیک ولی باز هم تا حدی مبهم داد. این از یکسو وعده‌ای کلی است و از سوی دیگر به زمانی کم و بیش نا معین و قابل جابجا اشاره دارد. در مقایسه سخن گفتن از اینکه در این یا منطقه و بین این یا آن گروه اجتماعی مشکل بیکاری ریشه کن شده است امری کاملاً متفاوت است. در این مورد ادعایی دقیق و مشخص در مورد یکی از بنیادی‌ترین مسائل زندگی مردم مطرح شده و خطر آن وجود دارد که نه تنها شنوندگان درجۀ اعتبار و صدق گزارۀ ابراز شده را به پرسش گیرند بلکه بصورت تودۀ بیکار آن ادعا را توهین به وضعیت خود انگاشته واکنش تند حسی-عاطفی نشان دهند.

گزافه‌گویی بیشتر امری کلامی و متعلق به گسترۀ شبه تک‌گویی (مونولوگ) است. رهبران و فعالین سیاسی بیشتر در سخنرانی، که چیزی جز تک گویی برای دیگران نیست، دست به گزافه‌گویی می‌زنند. در زندگی روزمره نیز انسانها در موقعیتی شِبهِ سخنرانی، آنگاه که بیش از آنکه بخواهند در یک گفت‌وگوی صمیمی با دیگران حرف‌های خود را بزنند، دست به گزافه‌گویی می‌زنند. در تک‌گویی و سخنرانی شاید افراد به خاطر شور و هیجان سخنوری دست به گزافه‌گویی می‌زنند، ولی بسیاری از اوقات به نظر می‌رسد افراد آگاهانه سخنرانی را به عنوان عرصۀ بیان گزافه‌هایشان انتخاب می‌کنند.

سخنرانی یا کلام شبهِ تک‌گویی از آنرو عرصۀ مناسبی برای گزافه‌گویی است که سندیت نوشته را ندارد و همیشه می‌توان مخاطب را در مورد دریافت نادرست آن مقصر شمرد. این احساس نیز وجود دارد که گفتار در زمینۀ تأثیرگذاری بر مخاطب کارآتر و سریعتر عمل می‌کند و بهتر است از گفتار به جای نوشتار برای برانگیختن مخاطبین بهره جست. استنباط عمومی آن است که کلام فوری تأثیر می‌گذارد و بعد از آن دیگر هیچ لازم نیست مسئولیتی و در نتیجه دغدغه‌ای در قبال کلام خود و میزان درستی و اعتبار آن داشت.

این نکته اکنون باید مشخص شده باشد که هر کسی نمی‌تواند گزافه بگوید. برای گزافه‌گویی انسان باید از موقعیتی خاص در جمع برخوردار باشد. از یکسو مقام و قدرت قرار گرفتن در موقعیت شبهِ تک‌گویی را داشته باشد و از سوی دیگر بتواند مدعی برخورداری از اطلاعات و دانش کافی در زمینۀ طرح ادعا باشد.

یک رئیس حکومت به سادگی می‌تواند از چنین موقعیتی برخوردار باشد. او به سادگی می‌تواند سخنرانی‌های نمایشی برگزار کند و خود را برخوردار از آخرین اطلاعات در مورد اقتصاد و سیاست معرفی کند. ولی دیگران نیز باید دارای موقیعتی مشابه باشند تا بتوانند دست به گزافه‌گویی بزنند. صنعتگری که در مورد مهارت و تولیدات کارش اغراق می‌کند باید از تجربه، سن و سیمای لازم در این مورد برخوردار بوده و به واژه‌نامۀ حوزۀ کارش اشراف داشته باشد. او همچنین باید از موقعیت ویژه‌ای در جمع برخوردار باشد تا بتواند در مورد کارش سخن (گزافه) بگوید.

در جمعی دوستانه که برای گپ و گفت، خوش‌خوری و خوش‌نوشی جمع شده‌اند، به سختی می‌توان چنین سخنانی گفت، مگر آنکه فرد بتواند موقعیتی ویژه برای خود فراهم آورد. بدون شک او خواهد توانست در جمعی متشکل از همکاران خود یا افراد علاقمند به صنعت و مهارت کاری راحت‌تر سخن بگوید. ولی آنجا دیگر نخواهد توانست دست به گزافه‌گویی زند. به این خاطر، گزافه‌گویی فقط در جمعی نا متوازن ممکن است.

سخنور باید فاصله‌ای معین با مخاطبین داشته باشد تا بتواند گزافه‌گویی کند. همزمان موقعیت سخنور باید شکننده یا در معرض تهیدی باشد تا گزافه‌گویی کند. اگر شرایط اقتصادی خوب است و رئیس حکومت نقش مهمی در شکل‌گیری آن دارد، دیگر لازم نیست او در مورد آن سخنوری و گزافه‌گویی کند. برای او کافی است که آمارها منتشر شوند و مقامات کشور تحولات رویداده را به بحث بگذارند.

به همانگونه، صنعتگر ماهر هیچ لازم ندارد از مهارت خود سخن بگوید. او خود بخود بسان انسانی ماهر شناخته خواهد شد و چه بسا افراد دیگر در گفت‌وگو بدان اشاره کنند (برای معرفی وی یا تأکید بر بازشناسی وی). به طور کلی فقط در موقعیتی نامتوازن و فقط در شرایطی که قدرت یا دستاورد بطور مستقیم مورد بازشناسی قرار نمی‌گیرد گزافه‌گویی در دستور کار انسانهای برخوردار از موقعیت بالاتر قرار می‌گیرد.

در مجموع، در تعریفی اولیه، گزافه دروغی است که دروغ بودن آن وجهی آشکار دارد و گویندۀ آن باور بدان را در گرو یک جهش باوری می‌داند. در فقدان چنین جهشی، از منظر ذهنیت داده شدۀ مخاطبین، گزافه مسخره-ناساز (یا گروتسک) جلوه می‌کند، هر چند که گویندۀ آن با جدیت تمام آن را ابراز کند. گزافه را همه جا می‌توان بکار گرفت ولی این بیشتر در قلمرو کلام شبه تک گویی است که کاربرد اصلی خود را دارد و بیشتر بکار ادعاهای کلی میخورد تا ادعاهای دقیق. گزافه بیشتر با مفاهیم و مسائل کلی و مجرد سر و کار دارد تا مسائل بنیادین و انضمامی زندگی و عدد و رقم.

بعد از این تعریف مقدماتی جا دارد به کارکرد گزافه‌گویی بپردازیم. در این رابطه نه فقط کارکرد که خاستگاه اجتماعی، عرصۀ کارکرد و محدودیتهای آن نیز باید مشخص شوند. برای رسیدن به درکی بهتر از خود مقولۀ گزافه‌گویی و کارکرد آن من کوشش می‌کنم در بخش دوم مقاله آنرا با سه مقولۀ شناخته و ارزیابی شدۀ گفتار، کنش رسانشی، ایدئولوژی و گفتمان، مقایسه کنم.

ادامه دارد