شهرنوش پارسی‌ پور

سفر به لهستان

hosseinn — Mon, 12 Nov 2012 08:39:13 +0000

رونمایى ترجمه طوبى و معناى شب به لهستانی

شهرنوش پارسی‌پور

شهرنوش پارسی‌پور - خانم آناکراسنوولسکا، استاد و مدیر دانشکده شرق‌شناسى کراکو و متخصص زبان پارسى که به گفته خودش ۱۰ سال وقت صرف ترجمه «طوبى و معناى شب» کرده است عاقبت این کتاب را به همت انتشارات «اوفیسینا» و مدیر بسیار خوب آن خانم اوا راکویتسکا در اکتبر ٢٠١٢ در نمایشگاه کتاب کراکوف، این شهر زیباى فرهنگى عرضه کردند.

به همین مناسبت از من دعوت به عمل آوردند تا از کالیفرنیا به کراکوف بروم. پرواز با لوفت هانزا انجام شد و من در میانه روز پنجشنبه ٢۵ اکتبر در کراکوف بودم. هایده وامبخش که استاد زبان پارسى در دانشگاه است به استقبال من آمده بود. او در این اواخر شوهر ایران‌شناس خود را به دلیل بیمارى سرطان خون از دست داده است. او مترجم اشعار مولانا بوده و عاشق فرهنگ ایران است.

مرا در هتل پادروزا (در کنار گل سرخ) اسکان دادند. بدون شک این هتل بسیار زیباست. طرف عصر کارولینا راکویتسکا عسکرى، دختر مدیر اتشارات اوفیسینا، که به نوبه خود ایران‌شناس است و اگر به ایران علاقه نداشت این کتاب به چاپ نمى‌رسید، به دیدار من آمد و دو نفرى با هم به کافه تئا‌تر لوش کاملوت رفتیم که جاى بسیار باصفایى‌ست. احتمالاً در قدیم یک انبار شراب بوده. حالا در طبقه اول از آن به عنوان کافه استفاده مى‌کنند و در طبقه زیرین برنامه‌هاى هنرى اجرا مى‌شود. در اینجا بود که شاهد موسیقى اصیل ایرانى شدیم. محمد رسولى سه‌تار و نى مى‌نوازد، همسرش آنا رسولى ضرب مى‌زند، ماتئو شمراى نیز بربط‌نواز است. بر طبق توضیح روشن شد که بربط نام سازى ایرانى‌ست که عرب‌ها به آن عود مى‌گویند. در این میان کاتاژنا ونسالا نیز ترانه‌هاى ایرانى مى‌خواند و بسیار خوب مى‌خواند.

حقیقتى‌ست که ایران‌شناسان لهستانى پارسى را بسیار عالى مى‌آموزند. بدون لهجه صحبت مى‌کنند و روح زبان را به‌خوبى درک مى‌کنند. زن‌ها اغلب لباس‌هاى زیباى ایرانى به تن داشتند. کازیمیر مادائى، مدیر تئا‌تر، در فاصله قطعات موسیقى بخش‌هایى از ترجمه لهستانى طوبى را مى‌خواند. برنامه‌اى گرم و دلپذیر بود و البته من که شب تا بامداد در هواپیما بیدار مانده بودم کم کم احساس مى‌کردم ممکن است ناگهان بخوابم.

اما چه فایده که در هتل نیز نتوانستم درست بخوابم و به‌رغم راه‌روى روى دستگاه رونده در مرکز ورزشى هتل و دوش آب گرم در بامداد جمعه در کلاس درس دانشگاه در رشته زبان پارسى با زحمت سر پاى خودم ایستاده بودم. البته یکى دو ساعتى پاسخ و پرسش داشتیم و نکات زیادى را گفتم. یک استراحت در بعد ازظهر کمى حالم را جا آورد و عصر در نمایشگاه کتاب جلسه دیگرى را اداره کردیم که علاقمندان به کتاب حضور داشتند، و در این جریانات من متوجه شدم که کتاب «زنان بدون مردان» نیز که قبلاً به لهستانى ترجمه شده بود، و به قرارى که مى‌گویند ترجمه بسیار خوبى هم دارد در دست مردم است. تا اینجا متوجه شدم که لهستانى‌هاى متخصص زبان و ادبیات پارسى با دقت زیاد تمام فعالیت‌هاى ادبى ایران در کشور و خارج از کشور را با علاقمندى و کنجکاوى دنبال مى‌کنند.

ترجمه لهستانی طوبی و معنای شب

خانم آنا کراسنوولسکا طرح گسترده‌اى براى ترجمه دارد. به هوشنگ گلشیرى هم فکر مى‌کند و شازده احتجاب. همچنین به خاطرات زندان من فکر مى‌کند. همین‌جا بگویم که طرح بسیار زیباى روى جلد کتاب کار یک هنرمند از جمهورى کوچک اوستیا، به نام یورى پوبیریزنى است که میان گرجستان و روسیه قرار دارد. من البته از توضیحات درست متوجه نشدم که این جمهورى وجود دارد یا میان این دو کشور تقسیم شده. به هر حال مردم این جمهورى ایرانى‌تبار هستند. در ویکى‌پدیا اطلاعاتى جمع کردم. اهالى اوستیا از سرمتیان هستند که یک قوم ایرانى مى‌باشند که زمانى در تمامى مناطق ماوراى شمال ایران زندگى مى کردند. تأکید شده که فردوسى این سرمتیان را که در اصل سکائى هستند از نواده‌‌ همان سلم مى‌داند که پسر فریدون است. بخشى از مردم این جمهورى نیز از آلان‌ها هستند که یک قوم دیگر ایرانى باشند و زبانشان از شاخه زبان‌هاى ایران شمال شرقى‌ست، یعنى با سیستانى‌ها، یا به زبان بهتر سگستانى‌ها نسبت دارند. بر طبق نوشتار ویکى‌پدیا آن‌ها داراى موهاى زردرنگ و بسیار زیبا بوده‌اند و چشمان نافذى داشته‌اند. آلان‌ها تا شبه‌جزیره ایبرى پیش رفته‌اند و با پرتقالى‌ها و اسپانیائى‌ها خویشاوندى به هم زده‌اند. در منطقه گل که فرانسه فعلى باشد نیز نفوذ داشته‌اند. به شمال آفریقا هم رفته‌اند. آن‌ها علاوه بر اسب، سگ هم پرورش مى‌داده‌اند و برخى از سگ‌هاى اروپا تخم‌کشى شده از طریق آلان‌ها هستند. این با نام اصلى قوم که سگ‌ها باشد مناسبت دارد. اهالى جمهورى اوستیاى غربى خودمختارى دارند. بخش شرقى براى خودمختارى مى‌جنگد و اخیراً با گرجستانى‌ها برخوردهاى خونینى داشته است. گرچه این جمهورى استقلال کامل ندارد، اما به دلیل حالت ویژه کوه‌هاى قفقاز اداره آن براى روسیان و گرجستانى‌ها بسیار مشکل است. آن‌ها از نظر مذهبى پیرو کلیساى شرقى ارتودوکس هستند.

روز بعد پس از یک مصاحبه با خانم جوان زیبایى به نام گوشا به اتفاق دوروتا سواپا به سینما رفتیم تا پس از پخش فیلم «زنان بدون مردان» با مردم گفت‌وگو کنیم که این‌کار نیز انجام شد. هنگامى که من کودک بودم در مجله خواندم که زنان لهستانى زیبا‌ترین زنان دنیا هستند. در واقعیت امر نیز باید باور کرد که آن‌ها بسیار زیبا هستند. دوروتا سواپا نه تنها زیباست بلکه به پارسى هم شعر مى‌گوید. امیدوارم روزى بتوانم اشعار او را براى شما به این برنامه منتقل کنم. پرسش‌هاى مردم در سینما اغلب سیاسى بود. حالت مردم شبیه مردم ایران است. شاید به این دلیل که لهستان در مرکز اروپا قرار گرفته و به ایران که در مرکز میان سه قاره قرار گرفته شباهت دارد. من به‌راستى به نقش جغرافیاى سیاسى و اکولوژى در شکل‌گیرى شخصیت مردم باور دارم. شرایط جغرافیایى بسیار تعیین‌کننده است. شاید براى همین مردمان بیابان اغلب عصبى و تندخو هستند و یا مردم در کنار دریاهاى مناطق سبز شادمان هستند. بگذریم.

شام را در حضور یک نویسنده بسیار موفق سوئدى به نام لین گرن خوردیم. آثار این نویسنده به ۳۰ زبان ترجمه شده است. کتاب او را هم انتشارات اوفسینا منتشر کرده و هردو میهمان ناشر هستیم. از او پرسیدم آیا این آثار به پارسى ترجمه شده است. اظهار بى‌اطلاعى کرد و گفت که این کار‌ها را کارگزار (ایجنت) او اداره مى‌کند. بعد یادم آمد که ما ایرانى‌ها براى ترجمه آثار از نویسنده‌ها اجازه نمى‌گیریم و حتى به او اطلاع نمى‌دهیم که اثر یا آثارش به چاپ رسیده است.

روز ٢٨ اکتبر با هواپیما به پوزنان رفتم و باز در یک کافه-کتاب‌فروشى جلسه پاسخ و پرسش داشتم. جمعیت زیادى آمده بودند و پرسش‌ها بیشتر درباره کتاب طوبى و مسائل سیاسى بود. به‌نظر مى‌رسد که لهستانى‌ها هم همانند ایرانى‌ها از بحث سیاسى لذت مى‌برند. این جلسه به زبان انگلیسى اداره مى‌شد. میهماندار من، توماشه کستشوا که با بنیاد لخ والسا کار مى‌کند یکى از طراحان سؤالات بود. او پارسى را به‌خوبى حرف مى‌زند، اما چون مطمئن نبود که از عهده ترجمه کامل برمى‌آید از یک مترجم انگلیسى استفاده شد. کاشا یکى دیگر از پرسش‌کننده‌ها بود که پارسى را به‌خوبى حرف مى‌زند. بعد نوبت به سؤالات مردم رسید. هنگامى که من گفتم از اینکه ۶۵ درصد دانشجویان ایران زن هستند خوشحال نیستم و فکر مى‌کنم شمار دانشجویان پسر و دختر باید برابر باشد برخى‌ها شگفت‌زده شدند. خانم جوانى با من بحث کرد که هنگامى که دختر‌ها بهتر درس مى‌خوانند حقشان است که در دانشگاه بیشتر باشند. من گفتم که احساس مى‌کنم این شرایط سالمى نیست و در آینده باعث مشکلات اجتماعى خواهد شد. مثلاً ازدواج مردان کم‌سواد با زنان تحصیل‌کرده دانشگاه. هیچکدام نتوانستیم یکدیگر را قانع کنیم.

روز ٢٩ اکتبر در دانشگاه ورشو براى دانشجویان سال‌هاى مختلف صحبت کردم. بسیارى از استادان زبان و ادبیات پارسى حضور داشتند و بحث‌هاى جالبى درگرفت. پروفسور میروستاو میخالاک همسر میترا مهرورز، مدرس زبان پارسى توضیحات جالبى درباره سرمتى‌ها در اختیار ما گذاشت. سرمتى‌ها‌‌ همان‌طور که در بالا گفتم از تبار ایرانى بودند و در زمانى گروه اشراف لهستان را تشکیل مى‌دادند. این سرمتى‌ها از سکا‌ها بودند. ایشان کتابى به زبان انگلیسى را معرفى کردند که در این زمینه نوشته شده. مشخصات کتاب در زیر مى آید:

The Sarmatians
written by Sulimirski

بنا بر گفته ایشان سولیمیرسکى یک لهستانى مقیم انگلستان بوده است.

پروفسور دکتر رکنى نیز در بحث راجع به زبان‌ها گفتند که زبان لهستانى ششمین زبان مشکل دنیا است. بنا بر گفته ایشان زبان ژاپنى مشکل‌ترین زبان دنیا و بعد از آن یک زبان از منطقه آمازون در این مقام قرار مى‌گیرد. با کمال تعجب زبان چینى پنجمین زبان مشکل دنیاست. پارسى اما جزو زبان‌هاى آسان دنیا طبقه‌بندى مى‌شود و در رتبه نهم قرار مى‌گیرد. انگلیسى یک درجه از پارسى آسان‌تر و آسان‌ترین زبان است.

خانم دکتر مونیکا چویلچینسکا واوژیناک، ایران‌شناس برجسته توضیح دادند که رساله دکتراى ایشان درباره خمسه نظامى بوده است و در درک مخزن‌الاسرار با مشکلات زیادى روبرو بوده‌اند. البته حق با ایشان است و اگر فن تنجیم را ندانیم درک این کتاب بسیار مشکل مى‌شود. اما مسئله مهم این است که این ایران‌شناسان لهستانى چنان به سهولت درباره ادبیات پارسى حرف مى‌زنند که به‌راستى شگفت‌انگیز است.

خانم ایونا نوبسکا با همکارى علیرضا دولتشاهى اشعار بانوى شعر لهستان، هالینا پوشویاتووسکا را به پارسى برگردانده‌اند. این تلاش فرخنده‌اى‌ست، چرا که ما ایرانى‌ها چیز زیادى درباره ادبیات این کشور نمى‌دانیم. هفته آینده درباره این شاعر سخن خواهم گفت.

ساعت شش بعد از ظهر ٢٨ اکتبر در «خانه ملاقات با تاریخ» باز یک جلسه پرسش و پاسخ داشتیم. بحث‌هاى زیادى، از جمله بحث سیاسى انجام شد که تکرار آن‌ها از حوصله این مقال خارج است. فقط به یک نکته اشاره مى‌کنم که در رابطه با جمهورى اسلامى من به این نکته اشاره کردم که روحانیت شیعه را به‌راحتى مى‌توان ادامه حکومت صفوى پنداشت، که بنیانگزار سلسله ساسانیان نیز یک مغ بود و این وضع در ایران چندان بى‌سابقه نبوده است. در مورد جنبش نوین زنان ایران نیز به این اشاره کردم که در آغاز انقلاب اسلامى زنان وابسته به گروه بازاریان و روحانیان به فرمان پدران و شوهران و پسران خود به خیابان ریختند. این مردان بسیار علاقمند بودند که زنان را به خانه بازگردانند، اما این‌کار دیگر امکان نداشت و زنان به خانه‌ها بازنگشتند. گفتم که با سوءاستفاده از نیروى این زنان بود که اعدام‌هاى آغاز انقلاب انجام شد، اما نباید فراموش کرد که نخستین راهپیمایى علیه انقلاب درست ۱۸روز پس از شکل‌گیرى جمهورى اسلامى و به همت زنان اتفاق افتاده است که علیه حجاب اجبارى راهپیمایى کردند.

روز سه‌شنبه ٢٩ اکتبر به همراه توماش کوسترزوا و الکساندرا شیمچیک به شهر ووژ رفتیم. این شهر درست در مرکز لهستان قرار گرفته و نام آن به معنى کشتى‌ست. علت نامگذارى همین موقعیت مرکزى آن است، چون ووژ حتى رودخانه ندارد. مارتا وژنیاک، متخصص زبان عربى در ایستگاه قطار به استقبال ما آمد و به‌راستى در پذیرایى سنگ تمام گذاشت. ما به دانشگاه رفتیم و در برنامه ملاقات با کتاب میدان پاسخ و پرسش باز شد. بسیارى از پرسش‌ها سیاسى بود. البته من از بحث سیاسى روىگردان نیستم، اما چون در این زمینه تخصصى ندارم همیشه از این بابت که غیر دیپلماتیک حرف مى‌زنم خود را سرزنش مى‌کنم. با این حال بر این نکته تصریح کردم که اختلافات اسرائیل و آمریکا با ایران را جدى نمى‌گیرم و به نظرم مى‌رسد که هر سه کشور داراى روابط خوبى هستند که ظاهراً به پرخاش و دعوا مى‌ماند. گفتم که خودم با گوش خودم در یک برنامه آمریکایى از تلویزیونى در آمریکا شنیده‌ام که این دولت آمریکا بوده که تأسیسات اتمى ایران را از طریق کشور اوکراین فراهم کرده و اکنون به‌نظرم عجیب مى‌آید که آن‌ها ایران را تحریم اقتصادى کرده‌اند.

البته بخش‌هایى از گفت‌وگو نیز در رابطه با فعالیت‌هاى ادبى خود من بود. در بازگشت با قطار به ورشو آمدیم و به یک رستوران هندى رفتیم، چون هیچکدام از ما سه نفر ناهار نخورده بودیم. دنیاى بسیار کوچکى شده. لهستانى‌ها و ایرانى‌ها با هم پارسى گفت مى‌کنند و براى خوراک خوردن به نزد هندیان مى‌روند، و البته این امکان را دارند که به نزد ملت‌هاى دیگر نیز بروند. شک نیست که باید تعریف جدیدى از روابط به‌دست داد.

روز ٣١ اکتبر به ایستگاه رادیو رفتیم و یک مصاحبه مفصل انجام دادیم، بعد به ساختمان تلویزیون رفتیم و یک برنامه کوتاه هم آنجا پر کردیم. دوستى مى‌گفت که به مناسبت چاپ آثار دیگر نیز مرا به لهستان دعوت خواهند کرد. گفتم اما با توجه به اینکه در این سفر من همه حرف‌ها را زدم دیگر چیزى براى گفتن باقى نمانده. به هرحال بعد با قطار به کراکوف بازگشتیم و من براى خوردن شام به یک رستوان مکزیکى رفتم. نشسته بودم و به سرمتى‌ها فکر مى‌کردم که ایرانى‌تبار بودند و در یک دوره بسیار دور اشرافیت لهستان را تشکیل مى‌دادند و تا قرن پنجم میلادى نام لهستان سرمتیان بوده است. بنا بر تحقیقات، آن‌ها از سکایان بوده‌اند. ذهنم پر کشید به شاهنامه و پادشاهى فریدون. فریدون مى‌دانیم سه پسر داشت به نام‌هاى سلم و تور و ایرج. او پادشاهى بخش شرقى را به تور داد، ایران نصیب ایرج شد و اروپا از آن سلم. دو برادر به ایرج که امپراتورى مرکزى را به‌دست آورد حسادت کردند و ایرج را در جنگى کشتند. شاهنامه در ادامه به‌طور دائم از جنگ میان نواده تور و ایرج سخن در میان مى‌آورد، اما از سلم سخنى در میان نیست. چنین به‌نظرم مى رسد که ایرانیان نخستین که احتیاطاً مو طلائى و چشم آبى بودند در وصلت‌هایى که با اقوام مغولى انجام دادند متوجه شدند که بچه‌ها مو سیاه و چشم سیاه به‌دنیا مى‌آیند. بعد چنین به‌نظرم مى‌رسد که باید پذیرفت که هرگز از باختر حمله‌اى متوجه ایران نمى‌شد مگر در زمان اسکندر. پس شاید همراهان سلم بچه‌هاى بسیار کوچک چشم‌آبى و موطلایى هستند که به همراه سکایان جنگجو که احتیاطاً پیرو آئین مهر بودند به غرب رفتند. شاید دستور چنین بوده که آنقدر در غرب پیشروى کنند تا به دریا برسند و در آنجا کشورى به نام ایران بنا کنند. دلیلى که براى این مسئله دارم همین سرمتیان لهستان هستند. در عین حال مى‌دانیم که در اطراف لندن معابد مهرپرستان کشف شده. همچنین می‌دانیم که ایرلند یعنى ایران، یعنى‌‌ همان سرزمین آریائیان. مى‌شود باور کرد که این مهرپرستان این کودکان را همیشه در بى‌خبرى نگه مى‌داشتند تا در سرماى شدید اروپا هوس نکنند به سوى پدران و مادران نخستین خود بازگردند، و این دسته سکایان مهرپرست، هم آئین خود را بسیار پنهان نگه مى‌داشتند و هم اصلیت خود را و اسرار را فقط به جمع محدودى از مردان مى‌سپردند.

آنچه که نوشتم ادعاى علمى نیست، بلکه تخیلاتى‌ست که در یک رستوران مکزیکى در هنگام خوردن مارگریتائى به سبک لهستانى در ذهن من پیدا شده، که البته این تخیلات سابقه دیرینه دارند و من نظریاتى درباره واژه «لند» به‌معناى زمین که بخش دوم نام ایرلند است دارم که هرکس علاقمند باشد مى‌تواند یک شب مرا به شام دعوت کند و در این‌باره بشنود، چون اگر در اینجا به شما بگویم دستتان را روى دلتان خواهید گذاشت و به شدت خواهید خندید.

پنجشنبه اول نوامبر با مدرسان زبان پارسى در سوئد قرار داشتیم تا به اتفاق به آشویتس برویم. رفتیم و دچار یک اندوه خاکسترى شدیم. اجساد دو میلیون انسان روى دوش ما سنگینى مى‌کرد. بخش اعظم کشته‌شدگان یهودیان هستند. تماشاى عکس‌هاى زنان و مردان زندانى رعشه‌آور بود. تماشاى سلول‌هاى تک نفره که یک انسان فقط مى‌تواند آنجا بایستد مرا به یاد تنبیهات زندان قزل‌حصار عصر حاج داود رحمانى انداخت. این نمایشى بود از خباثتى که مى‌تواند روح انسان را در چنگال خود بگیرد. بعد‌تر همه دچار یک احساس خفقان شده بودند.

این پنجشنبه مصادف بود با جشن مردگان. در این روز تقریباً تمامى مردم لهستان به گورستان‌ها مى‌روند و گور‌ها مملو از گل و شمع‌هاى روشن مى‌شود. در راه آشویتس که مى‌رفتیم هرجا که گورستان بود مردم اجتماع کرده بودند. این جشن براى مردم لهستان بسیار جدى‌ست.
مدرسان زبان پارسى در سوئد هر ساله یک نشست دارند. امسال این نشست را در کراکوف لهستان برگزار مى‌کردند. اینان زنان و مردانى هستند که موهاى خود را در راه اشاعه زبان پارسى سپید کرده‌اند. کنفرانس آن‌ها از روز دوم نوامبر آغاز شد و ساعت‌ها به درازا کشید. در میان آن‌ها بهرام توکلى و همسرش آذر را از قدیم مى‌شناختم. مسعود مافان، ناشر نشر باران و همسرش سپیده نیز همراه گروه بودند. من در جلسه روز جمعه شرکت کردم، اما در روز سوم نوامبر این دوستان و لهستانى‌هاى پارسى‌زبان را ترک کردم تا به کالیفرنیا بازگردم. سفر پربارى بود و عکس روى جلد طوبى و معناى شب را که کار هنرمند اوستیائى‌ست براى شما مى‌فرستم.

و در لحظه آخر کارولینا راکویتسکا عسگرى یک مینیاتور قدیمى ایرانى به من هدیه داد که اکنون زینت‌بخش دیوار خانه من است. چنین به‌نظر مى‌رسد که این نقاشى به مکتب هند نزدیک باشد. راستى توصیه مى‌کنم که اگر قصد گذراندن تعطیلات خود را دارید به لهستان بروید. جاى زیبایی‌ست.

●به روایت شهرنوش پارسی‌پور:

سفر به لهستان و رونمایی از ترجمه طوبی و معنای شب به لهستانی

حرفه‌اش خواب دیدن است

از جاده تو هم زمان عبور می‌کند

از فراز بام‌های تهران

«آدم‌ها»: ۶۲ داستان بسیار کوتاه

مرجانه ساتراپى و خورش مرغ آلو

ماجراهای رختخوابی هنرپیشه‌های هالیوود

شش‌خطى شماره ۵٧

Thu, 19 Jul 2012 22:05:14 +0000

کتاب‌هاى کلاسیک ایران و جهان- شماره ۶۶

شهرنوش پارسی‌پور

شهرنوش پارسی‌پور - سون - آرامش (باد، نفوذکننده) در عنصرشناسى چین باستان، پنج عنصر وجود دارد: چوب یا باد، آتش، خاک، فلز و آب. پس چوب یکى از عناصر اصلى ساختار اندیشه در چین باستان است. چوب در عین حال به معناى هوا و باد است و صفات دیگر آن آرامش و نیروى نفوذکننده است. در اینجا دو سه‌خطى که مظهر چوب هستند در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند.

سه‌خطى بالائى سون آرام، باد، چوب
سه‌خطى پائینى سون آرام، باد، چوب

شش‌خطى سون یکى از هشت سه‌خطى دوبرابر شده است. او بزرگ‌ترین دختر است و نماد باد و چوب تلقى مى‌شود و گرچه همانند باد و یا ریشه‌هاى درخت نفوذکننده است، اما به عنوان ویژگى‌اش به صفت «مهربان» شناخته مى‌شود.

اصل تاریکى، که در خود ثابت و بى‌تحرک است، با نفوذ نور تحلیل رفته، و خود را تسلیم آرامش مى‌کند. در طبیعت این باد است که ابرهاى انبوه را از هم متفرق کرده و آسمان را صاف و روشن مى‌کند. در زندگى انسانى داورى موشکافانه و روشن است که درونمایه پنهان تاریکى را مخدوش مى‌کند. در زندگى اجتماعى نیروى نفوذکننده شخصیت بزرگ است که توطئه‌گران ضد نور را افشاء کرده و اسباب شکست آن‌ها مى‌شوند.

داورى
آرامش. موفقیت در چیزهاى کوچک.
جایى داشتن براى رفتن، مطلوب است.
دیدار شخص بزرگ مطلوب است.

نفوذ کردن یک تأثیر ناپیدا و تدریجى دارد. او نه با عملکرد خشونت‌بار مؤثر مى‌شود، بلکه از طریقى نفوذ مى‌کند که توقفى در آن نیست. نتایج چنین روشى در چشم بیننده کمتر از برد کسانى‌ست که با حمله ناگهانى دست به عمل مى‌زنند، اما چنین نفوذى با دوام‌تر و کامل‌تر است. اگر شخص مایل است چنین تأثیرى ایجاد کند، باید هدف مشخص و روشنى داشته باشد، چرا که تنها هنگامى هدف مطلوب به‌دست مى‌آید که نفوذ کردن در راستاى آن انجام گیرد. قدرت کوچک تنها در صورتى مى‌تواند به هدفش برسد که خود را به انسانى سر‌شناس که قادر به ایجاد نظم است متصل کند.

انگاره
باد‌ها پى در پى ادامه دارند:
انگاره نفوذ آرام.
از این قرار انسان بر‌تر
فرمان خود را جارى مى‌کند
و تعهدات خود را به انجام مى‌رساند.

کیفیت نفوذکننده باد بستگى به تحرک مدام آن دارد. وقت وسیله آن است. این‌‌ همان چیزى‌ست که آن را قدرتمند مى‌کند. به همین روش اندیشه فرمانروا باید در روح مردم نفوذ کند. این نیازمند نفوذ مداومى‌ست که با خود روشنایى و قدرت به همراه مى‌آورد. تنها زمانى که فرمان جذب فکر مردم شود عملکرد در طریق آن ممکن مى‌شود. عملکرد بدون آماده‌سازى زمینه، تنها باعث ترس و دفع می‌شود.

خط‌ها
شش در آغاز یعنى:
در پیشرفت و عقب‌نشینى،
ایستادگى جنگجو مطلوب است.

نظم با ثبات بسیار بهتر از بى‌بند و بارى غیر عاقلانه است.

آرامش ذاتى اغلب منجر به بى‌تصمیمى مى‌شود. شخص در خودش آن‌قدر قدرت احساس نمى‌کند تا با ثبات قدم پیش برود. هزار شک و تردید بر او غلبه مى‌کند؛ شخص به هرحال کار را وانمى‌گذارد، بلکه بى‌تصمیم و مردد بر جاى مى‌ماند. در چنین شرایطى یک قاطعیت نظامى کار درستى‌ست، که در این حالت شخص آن کارى را انجام مى‌دهد که نظم طالب آن است. نظم با ثبات بسیار بهتر از بى‌بند و بارى غیر عاقلانه است.

نه در خط دوم یعنى:
نفوذ کردن در زیر تخت.
کاهنان و جادوگران در شمار زیاد به کار گرفته مى‌شوند.
خوش‌اقبالى. سرزنشى نیست.

در زمان‌هایى که شخص مجبور به معامله با دشمنان مخفى‌ست، انفاذ نامرئى پنهانى به گوشه‌هاى تاریک مى‌روند و بر مردم نفوذى القاءکننده پیدا مى‌کنند. در چنین لحظاتى لازم است این نشانه‌ها را در پنهان‌ترین اعماق پیدا کرد تا بتوان با تأثیرات آن مبارزه کرد. این کار کاهنان است؛ آن‌ها کار سیاه جادوگران را خنثى مى‌کنند. ناشناخته بودن چنین توطئه‌هایى قدرت شدید عملى و کوششی خستگى‌ناپذیر مى‌طلبد، اما این‌کار ارزش انجامش را دارد. چون هنگامى که چنین نفوذ فرارى در معرض نور قرار گرفته و نشان‌دار شود قدرت خود را بر مردم از دست مى‌دهد.

نه در خط سوم یعنى:
نفوذ کردن مکرر. حقارت.

در تفکر موشکافانه زیاده‌روى نباید کرد، چرا که ممکن است قدرت تصمیم‌گیرى را سست کند. پس از آنکه مسئله اساساً مورد بررسى قرار گرفت تصمیم‌گیرى براى عمل کردن ضرورى مى‌شود. تأمل زیاد و تکرارى باعت شک و وسواس مى‌شود که نتیجه آن حقارت است، چرا که شخص خود را فاقد قدرت تصمیم‌گیرى نشان مى‌دهد.

شش در خط چهارم یعنى:
پشیمانى ناپدید مى شود.
در جریان شکار
سه نوع شکار گرفتار مى‌شوند.

هنگامى که موقعیت توأم با مسئولیت و تجربه انبوه، شخص را به سوى ترکیب فروتنى ذاتى با عملکرد شدید راهبر شود، موفقیت بزرگ تضمین شده است. سه نوع حیوان براى پیشکش به خدایان و خوراک میهمانان و مصرف روزانه به خدمت گرفته مى‌شوند. هنگامى که صید پاسخ دهد تمام هدف‌هاى سه‌گانه شکار به‌طور ویژه موفقیت‌آمیز تلقى مى‌شود.

نه در خط پنجم یعنى:
پشتکار باعث خوش‌اقبالى‌ست.
پشیمانى ناپدید مى‌شود.
همه کار‌ها به کرده مى‌آید.
آغازى نیست اما پایانى هست.
پیش از تغییر سه روز.
پس از تغییر سه روز.
خوش‌اقبالى.

در موقعیت شرح داده‌شده در شش‌خطى کوا، (شماره ١٨) یک نقطه کاملاً نوین خروج مى‌بایست در نظر گرفته شود، اما در اینجا این صرفاً مسئله اصلاحات است. آغاز چندان خوب نیست، اما لحظه‌اى رسیده است که جهت نوینى براى حرکت در نظر گرفته شود. تغییر و بهبود لازم‌اند. این گام‌ها باید با قاطعیت برداشته شوند، چرا که با یک فکر محکم و صحیح مى‌توان کار را به انجام رساند؛ پس موفقیت خواهد آمد و پشیمانى ناپدید مى‌شود. اما باید در نظر داشت که چنین اصلاحاتى به ملاحظات دقیقى بستگى دارد. پیش از هر تغییرى باید دوباره و دوباره غور و تفحص کرد. پس از تغییر انجام‌شده لازم است با دقت براى مدتى شرایط منجر به اصلاح را بررسى کرد. چنین کار محتاطانه‌اى همراه با اقبال خوش خواهد بود.

نه در بالا یعنى:
نفوذ کردن زیر تخت.
او اموال و تبر خود را از دست مى‌دهد.
پشتکار باعث بداقبالى‌ست.

دریافت انسان عبارت مى‌شود از نفوذ کردن به کمال. او انفاذ صدمه‌زننده را تا مخفى‌ترین گوشه‌ها دنبال مى‌کند. اما آن نیروى کافى را براى جنگیدن قاطع با آن‌ها ندارد. در چنین شرایطى هر نوع کوشش براى نفوذ کردن در قلمرو تاریکى صدمه‌زننده است.

شهرنوش پارسی‌پور در زمانه:

::برنامه رادیویی «با خانم نویسنده» در کتاب زمانه::

::برنامه‌های رادیویی شهرنوش پارسی‌پور در رادیو زمانه::
::وب‌سایت شهرنوش پارسی‌پور::

عصمت و عقب‌ماندگى

Sun, 15 Jul 2012 23:30:12 +0000

گزارش زندگى ما- شماره ٧٧

شهرنوش پارسی‌پور

شهرنوش پارسی‌پور - پدر عصمت مرتجع نبود، اما براى خودش عقایدى داشت. مثلاً به نظر او شش کلاس سواد براى دختر کافى بود. استدلال مى‌کرد که مگر بنا نیست او بتواند بخواند و بنویسد؟ خوب شش کلاس کافى‌ست. خود من فقط چهار کلاس سواد دارم و این همه هم موفق هستم.

البته راست مى‌گفت. او با سواد اندکى کارش را آغاز کرده بود؛ از کوره‌هاى آجرپزى. اوستاى کار شده بود و بعد چند کوره خریده بود. ابتکار کوچکى او را ثروتمند کرد. روزى از ملاتى که به داخل کوره ریخته شد چند دانه آجر رنگ به رنگ به‌دست آمد که بسیار زیبا بودند. او این‌کار را ادامه داد و به‌زودى آجرهاى رنگ به رنگ او به مصالح اصلى بناى خانه‌هاى تهران تبدیل شد.

پدر عصمت همیشه پیش خودش فکر مى کرد یک پا حرامزاده است. در حقیقت او محصول یک عشق ممنوع بود. حاکم شهر کوچکى در خراسان غربى به زن جوان بیوه‌اى دل بسته بود. اما بیوه پسر بسیار بدخلقى داشت که در سن هیجده‌سالگى همانند قمر وزیر از مادرش مراقبت مى‌کرد. بیوه که پسرش را در چهارده‌سالگى به‌دنیا آورده بود، حالا در سن سى و دوسالگى در اوج طراوت و زیبایى بود. حاکم موفق شده بود بیوه را تصاحب کند. او را صیغه کرده بود و این رابطه زمان کوتاهى به درازا کشیده بود. محصول این رابطه عیسى، پدر عصمت بود. نام عیسى را خود حاکم بر پسر نهاده بود، چون زمانى با میسیونرهاى مذهبى مسیحى مراوده کرده بود و تا حدى دل در گرو عقاید آن‌ها داشت. به مادر عیسى گفته بود اگر بچه پسر شد نامش را عیسى بگذارد. اما مادر عیسى که موفق شده بود ۹ ماه باردارى‌اش را از چشم پسر پنهان کند، موفق شده بود عیسى را از‌‌ همان بدو تولد به یک خانواده روستایى در کوهپایه‌هاى قزوین بسپرد. او که در اصل تهرانى بود و در جریان یک سفر خانوادگى دل به حاکم باخته بود، براى مدتى رابطه‌اش را با او حفظ کرد و بعد دیگر چشمان تیزبین پسر با دقت بیشترى متوجه مادر شد.

کمى عجیب به‌نظر مى‌رسد که زنى بتواند ۹ ماه باردارى‌اش را از چشم پسرش پنهان کند. اما اگر پسر اهل زندگى در حرم نباشد و در عین حال آنقدر بدخلق باشد که همه مستخدمان از ترس جرأت نکنند با او حرف بزنند، این‌کار امکان‌پذیر است.

این مرد عاقبت نیز جانش را بر سر بدخُلقى‌اش گذاشت. زمانى، در سنین میان‌سالى دچار بیمارى قند شد. پزشک دستور داد که از ادرار او آزمایش به عمل بیاید. آقاى بدخلق ادرارش را در شیشه کرد و به‌دست مستخدم داد تا به آزمایشگاه ببرد. مستخدم در راه شیشه را شکست، و هرچه فکر کرد دید جرأت نمى‌کند حقیقت را به آقا بگوید. پس خودش در شیشه‌اى ادرار کرد و آن را به آزمایشگاه سپرد. جواب آزمایش فوق‌العاده بود. آقا در ‌‌نهایت سلامت قرار داشت. زمان قدیم بود و مثل حالا نبود که هر روز آزمایش کنند. آقا پس آنقدر با چاى قند خورد تا عاقبت جانش را از دست داد. اما فعلاً با این صحنه فاصله زیادى داریم.

عیسى دور از پدر و مادر، و در آغوش زنى روستایى بزرگ شد.

عیسى دور از پدر و مادر و در آغوش زنى روستایى بزرگ شد. بعد‌ها همین خانواده روستایى را به عنوان خانواده خود مى‌شناخت. او در سن هشت‌سالگى شاهد صحنه دردناک عجیبى شد. بچه‌اى در روستا به‌دنیا آمده بود که در هنگام دندان در آوردنش مردم متوجه شدند که نخست دندان فک بالا رشد کرده. بر طبق قاعده به طور معمول دندان پائین نخست نیش مى‌زند. اهل ده مشورت کردند و به این نتیجه رسیدند که این‌کار خدا نیست و کار شیطان است. پس بچه بیچاره را‌‌ همان‌طور زنده در چادر شبى پیچیدند و از بالاى بلندى به پائین پرتاب کردند. البته بچه مُرد و ده از شر دخالت شیطان رهایى یافت. روشن است که عیساى بچه‌سال از این صحنه درس عبرت گرفت. او در عین حال تفاوت اساسى با بچه هاى ده داشت. مادر خوانده‌اش به او گفته بود که فرزند یک حاکم و یک زن شهرنشین است. از سوى دیگر نمایندگانى مرتب از شهر به روستا مى‌رفتند و به عیسى سر مى‌زدند و به خانواده روستایى او پول مى‌دادند. چنین شد که عیسی در چهارده‌سالگى‌ کفش و کلاه کرد و راهى شهر شد. او از وجود برادر بدخلقش اطلاع داشت و مى‌دانست که مادرش در عاقبت کار به همسرى حاکم در آمده و براى مدت کوتاهى با او زندگى کرده و برادر از این جریان مطلع بوده است. پس عیسى به شهر که رسید پرسان پرسان سراغ دفتر روزنامه برادرش را گرفت. برادر بدخلق عیسى روزنامه‌اى چاپ مى‌کرد و آدم مشهورى بود. عیساى نوجوان خود را به او معرفى کرد و آنقدر مهارت به خرج داد که برادر بر خلاف عادت، او را با خوش‌رویى پذیرفت.

موقعیت عیسى یک‌شبه تغییر کرد. اکنون او شهرنشین و در رابطه با خانواده محترمى بود، اما از آنجایى که در ده در کار گل آجر خام درست مى‌کرد، اینک در شهر نیز به این کار روى آورد. عیسى ابتکارات دیگرى نیز کرد و به نخستین کسى تبدیل شد که ماشین‌هاى ویژه شیرینى‌پزى را وارد کشور کرد. او موفق شد یکى از بزرگ‌ترین خانه‌هاى تهران را بسازد، همچنین با یک خانواده بسیار قدیمى وصلت کرد و فرزندانش یکى پس از دیگرى به دنیا آمدند. عصمت نخستین فرزند بود. دخترى بسیار زیبا. اینک عیسى با خانواده پدرى‌اش نیز مراوده داشت و برادر‌زاده‌اش را بسیار دوست مى داشت. پس هنگامى که دختر به دنیا آمد ناف او را براى برادرزاده‌اش برید. سال‌ها پس از به دنیا آمدن عصمت روشن شد که عمه عصمت دچار عقب‌ماندگى ذهنى‌ست. بر طبق روال زندگى قدیم دختر را به شوهر داده بودند تا بلکه عقب‌ماندگى‌اش جبران شود، اما نتیجه این ازدواج غلط، به دنیا آمدن سه عقب‌مانده دیگر بود. بچه چهارم این زن عقب‌مانده دختر هشیارى بود که بعد‌ها تمام تلاش خود را متوجه نگهدارى از عقب‌ماندگان کرد و هرگز ازدواج نکرد.

البته این حوادث آرام و به کندى رخ مى‌داد. عصمت را در سن پانزده‌سالگى به عقد پسرعمویش درآوردند. عصمت پسرعمو را دوست داشت و از کودکى عادت کرده بود خود را همسر او بداند. او که بر طبق فلسفه پدر فقط تا کلاس ششم درس خوانده بود، در عین حال یکى از شیک‌پوش‌ترین دختران شهر بود، چون عیسى باور داشت که زنان باید بتوانند در جامعه و در محافل زنان بدرخشند و به این ترتیب موقعیت خود را تثبیت کنند. او دختران بعدى‌اش را پس از پایان کلاس ششم ابتدائى به سوئیس فرستاد تا زبان فرانسه و آداب معاشرت اروپایى را در حد معقول بیاموزند و بتوانند شوهران پولدارى نصیب خود کنند.

عیسى اما اشتباه عجیبى مرتکب شد. او که در روستا بزرگ شده بود و با زندگى روستایى اخت بود چندین ده را در آذربایجان خرید و تصمیم گرفت روستاهاى صنعتى درست کند. او در جریان این تغییر عظیم در زندگى یک به یک کارخانه‌هایش را فروخت و درآمد حاصله را در روستا‌ها ریخت. دریاچه‌اى مصنوعى درست کرد و تخم ماهى قزل‌آلا را پرورش داد. روستا‌ها را مکانیزه کرد و تمام توان زندگى شهرى خود را صرف روستا کرد. اما در همین زمان ناگهان از طرف شاه انقلاب سفید اعلام شد و زمین‌هاى روستایى اربابان میان روستائیان تقسیم شد. عیسى یک‌شبه به خاک سیاه نشست. او نه تنها کارخانه‌هاى خود را فروخته و خرج روستا کرده بود، بلکه مقدار زیادى قرض بالا آورده بود. بدین ترتیب او که به عنوان یک میلیونر بار‌ها مصاحبه کرده بود و به جوان‌ها راه‌هاى موفقیت را نشان مى‌داد، به مرد زمین‌خورده‌اى تبدیل شد که طلب‌کاران دربه‌در دنبال او بودند.

او زمانى در هنگام ساختن خانه خود کوشیده بود خانه نانوائى را که در همسایگى‌اش بود بخرد و در خانه‌اش بیندازد. نانوا با تمام قوا از فروختن خانه‌اش امتناع کرده بود...
شرح این ماجرا در برنامه بعدی مى‌آید.

شهرنوش‌پارسی‌پور در زمانه:

::برنامه رادیویی «با خانم نویسنده» در کتاب زمانه::

::برنامه‌های رادیویی شهرنوش پارسی‌پور در رادیو زمانه::
::وب‌سایت شهرنوش پارسی‌پور::

زندگی یکنواخت یک زن سر تراشیده برهمن

Sat, 07 Jul 2012 00:38:29 +0000

برنامه رادیویی «با خانم نویسنده»، گفت‌و‌گو با شهرنوش پارسی‌پور پیرامون گزیده‌هایی از ادبیات داستانی ایران و جهان

حسین نوش‌آذر و شهرنوش پارسی‌پور

حسین نوش‌آذر در گفت‌و‌گو با شهرنوش پارسی‌پور - این هفته در برنامه «با خانم نویسنده»، شهرنوش پارسی‌پور نویسنده‌ای را انتخاب کرده است که رمان او از هر نظر می‌تواند برای ما جالب باشد: پادما ویسواناتان یک خانم نویسنده هندی‌ست که در ادمنتون، آلبرتا به دنیا آمده و طبعاً زبان او انگلیسی‌ست، اما از پیشینه و فرهنگ و خاستگاه شرقی‌اش دور نیفتاده است.

او در رشته جامعه‌شناسی تحصیل کرده و آنطور که خودش ادعا می‌کند هرگز قصد نداشته نویسنده شود. ابتدا چند نمایش‌نامه نوشته که نسبتاً مورد توجه قرار گرفته، نخستین رمانش را در کانادا منتشر کرده و سپس یک ناشر بزرگ آمریکایی به نام «رندوم هاوس» آن را تجدید چاپ کرده و این نقطه آغاز یک موفقیت بزرگ ادبی برای او بوده است. این کتاب، «The Toss of a Lemon» نام دارد و یک ساگای خانوادگی‌ست. درباره این رمان با شهرنوش پارسی‌پور گفت‌و گو کرده‌ام.

از شهرنوش پارسی‌پور می‌پرسم:

خانم پارسی‌پور، موضوع رمانی که می‌خواهیم امروز درباره‌اش صحبت کنیم، سرنوشت یک خانواده برهمن در هندوستان است. این رمان هم بسیار مورد توجه قرار گرفته در غرب. چه چیزی در سرگذشت این خانواده برهمن وجود دارد که برای خواننده ناآشنا با فرهنگ کهن هندوستان می‌تواند جالب باشد؟

پادما ویسواناتان، نویسنده

مى‌دانید که هند یک جامعه سنتىست. ساختارهاى طبقاتى در این کشور بسیار قوىست. برهمنان نخستین کاست طبقاتى هند هستند. البته این بدان معنى نیست که آن‌ها پولدار‌ترین هستند. بلکه اما مهم‌ترین به شمار مىآیند. آن‌ها حافظ سنتهاى قومى و در حقیقت‌‌ همان گروه روحانیون کشور به شمار مىآیند. روشن است که زنى از کاست برهمن خود به خود حافظ سنت و نگهبان خانواده است. کتاب در عین حال به نکات ظریف دیگرى توجه دارد. ستاره‌شناسى به این مرد گفته است که هنگامى که پسرش به دنیا بیاید، خواهد مرد. مرد آن‌چنان به حرف ستاره‌شناس باور دارد که اندکى پس از تولد پسرش از دنیا مى‌رود. البته دیگر در زمانه‌اى نیستیم که زن را به همراه شوهر بسوزانند. بلکه زن وظیفه خود مى‌داند که پس از مرگ شوهر مو‌هایش را از ته تراشیده گوشه عزلت بگیرد. تمامى این کتاب حجیم شرح احوال این زن است که البته هیچ کار ویژه‌اى جز خانه‌دارى انجام نمى‌دهد. نویسنده با دقت و حوصله و از سر صبر این زندگى یکنواخت را دنبال مى‌کند. ما دختر این زن را مى‌بینیم که به ازدواج مردى درمى‌آید که قمارباز است. اما دختر از فردای روز ازدواج کارى جز زائیدن بچه ندارد. او شمار قابل تأملى بچه مى‌زاید. این واقعیت تلخ را مى‌توانیم از شرایط فعلى هندوستان درک کنیم. انبوه جمعیتى که به دنیا مى‌آیند چون به دنیا مى‌آیند. سنت مخالف سقط جنین و یا جلوگیرى از باردارى‌ست، در نتیجه زنان مى‌زایند چون مى‌زایند.

نویسنده، داستان زندگی روزانه و یکنواخت یک زن سر تراشیده برهمن را که کاری جز زاییدن ندارد، چطور روایت کرده؟

باید باور کرد که پادما ویسواناتان بیانى سرد و یکنواخت را در این کتاب به کار گرفته است. هنگامى که رمان را مى‌خواندم به نظرم مى رسید دارم به رودى نگاه مى‌کنم که به آرامش در جریان است بى آنکه حتى موج کوچکى ایجاد کند. این آرامش البته در آخرین مرحله به پایان مى‌رسد. زن دچار دردسر مى‌شود و چون به این‌کار آموخته نیست در گرفتارى دست و پا مى‌زند.

قهرمان این داستان و در واقع چفت و بست عاطفی و حتی اجتماعی خانواده برهمن مورد بحث در داستان یک زن است. این زن، چه ویژگی‌های شخصیتی دارد؟

این زن تجسم و مظهر پاکى و عفت است. اما هرچه پیش‌تر مى‌روید مى بینید این همه وفادارى به سنت جز کسالت و بدبختى تنیجه‌اى به بار نمى‌آورد. زندگى زن داستان چنان در دایره یک خانه حبس شده که حتى در جریان داستان ما از وجود شخصیت‌هایى همانند گاندى و نهرو که هم‌زمان با این زن زندگى مى‌کنند غافل مى‌مانیم. در دایره خانه این زن هیچ جایى براى هیچ چیز وجود ندارد. او فقط مراقب است دست از پا خطا نکند. من اغلب در خواندن رمان یاد سفر کوتاه خود به هند بودم و جمعیت انبوه مردم در خیابان که با نگاه ساده‌اى متوجه مى‌شدید همه خدمتگزار سنت‌هاى مرسوم کشور هستند.

گاهی پیش آمده که منتقدان این رمان را با آثار سلمان رشدی مقایسه کرده‌اند. آیا واقعاً این دو نویسنده، حالا غیر از اینکه هر دو از هندوستان آمده‌اند و زبانشان هم زبان انگلیسی‌ست، با هم از نظر سبک و زبان قابل مقایسه‌اند؟

در رمان پادما همه چیز در خدمت حفظ آرامش است.

من شباهتى میان کار پادما ویسواناتان و سلمان رشدى نیافتم. آثار سلمان رشدى همیشه از تحرک و پویایى ویژه‌اى برخوردارند. حرکت در آثار او بسیار شدید است و شخصیت‌ها دائم در حال جنبیدن هستند. در کار پادما اما همه چیز در خدمت حفظ آرامش است. از این نظرگاه کتاب اندکى از عدم تحرک رنج مى‌برد. زنى در خانه است و زندگى خارجى او از طریق مردى از کاست نجس اداره مى‌شود که هرگز پا به درون خانه او نمى‌گذارد. البته مطمئن نیستم که این مرد جزو کاست نجس‌هاست، بلکه اما یک نکته روشن است که او هیچگاه وارد خانه نمى‌شود. حتى هنگامى که زن مى‌گیرد نیز آن‌ها وارد خانه نمى‌شوند. همه کار‌ها در بیرون خانه انجام مى‌گیرد. در نتیجه زن بیشتر از پیش از مسائل جهان دور مى‌ماند. پسر او نیز مادر را جدى نمى‌گیرد. او زندگى پر تحرک و پویائى دارد، اما مادر را هرگز در کار‌هایش دخالت نمى‌دهد. در کار سلمان رشدى همیشه ده‌ها سوژه در کنار هم عملکرد دارند. در کار پادما ویسواناتان یک سوژه عمده و مرکزى به آرامش دور محور خود مى‌چرخد.

در آنتالوژی‌هایی که درباره ادبیات آمریکا تهیه می‌کنند، معمولاً فصلی را هم به نویسندگان مهاجر اختصاص می‌دهند. این فصل معمولاً با امی تان، نویسنده معروف چینی آغاز می‌شود. آیا به نظر شما پادما یک نویسنده مهاجر است؟ انگلیسی‌زبان بودن نویسنده تا چه حد می‌تواند موجب موفقیت او بشود. آیا تفاوتی هست بین پادما با مثلاً شهریار مندنی‌پور که فارسی‌زبان است، اما رمان سانسور یک داستان عاشقانه ایرانی‌اش بسیار مورد توجه قرار گرفت؟

پادما بدون شک یک نویسنده مهاجر آمریکایى‌ست. او استاد دانشگاه است و انگلیسى را بسیار روان حرف مى‌زند. این عامل موفقیت بسیار بزرگى‌ست. البته کار شهریار مندنى‌پور نیز مورد توجه قرار گرفت چون از وجود مترجمى بسیار دقیق و خوب همانند سارا خلیلى برخوردار بود. اما بدون شک دانستن زبان و به زبان کشور میزبان نوشتن یکى از رمزهاى موفقیت است. نویسندگان هندى و پاکستانى از این نظر اقبال بلندى دارند، چون انگلیسى را بسیار خوب یاد مى‌گیرند و بدون واسطه قادرند در میدان ادبیات انگلیسى‌زبان حرکت کنند. این نکته نیز قابل تأمل است که دنیاى انگلیسى‌زبان به فرهنگ هند بسیار بهاء مى‌دهد. بسیارى از مردم در آمریکا یوگا مى‌کنند، به موسیقى هند گوش مى‌دهند و یک پا هندو هستند. روشن است که در چنین حالتى ادبیات هند نیز از اقبال بلندى برخوردار است. پس کار پادما نیز در این میدان از موفقیت برخوردار شده است.

در همین زمینه:

::برنامه رادیویی «با خانم نویسنده» در کتاب زمانه::

::برنامه‌های رادیویی شهرنوش پارسی‌پور در رادیو زمانه::
::وب‌سایت شهرنوش پارسی‌پور::

شمسى، دختر بابا

Mon, 28 May 2012 08:01:58 +0000

گزارش زندگى ما- شماره ٧٢

شهرنوش پارسی‌پور

شهرنوش پارسی‌پور - شمسى در شکم مادرش بود که زن و شوهر از یکدیگر جدا شدند. داستان به این صورت اتفاق افتاد که پدر شمسى که ۲۳ سال از مادر شمسى بزرگ‌تر بود با زن جدیدى ازدواج کرد که ۴۰ سال با او اختلاف سن داشت. پس مادر شمسى ۱۷ سال از هوویش مسن‌تر بود.

زن که پنج بچه براى شوهرش زائیده بود نمى‌توانست این توهین را بربتابد. پس پایش را در یک کفش کرد که طلاق بگیرد. پدر شمسى دوست نداشت مادر پنج بچه‌اش را طلاق بدهد. اما زن آنقدر خشمگین بود که مرد از او مى ترسید. در بحثی که میان زن و شوهر بر سر طلاق نگرفتن درگرفت، مادر شمسى کمربند شوهرش را به دست گرفت و هفت - هشت ضربه به سر و کله مرد کوبید. این البته یک ماجراى قدیمى‌ست، اما امروز نیز از این داستان‌ها زیاد اتفاق مى‌افتد.

مسئله اما این بود که خانواده مادر شمسى نیز مایل به طلاق دخترشان نبودند. پدر شمسى مرد ثروتمندى بود و خانواده مادر شمسى از مال دنیا بى‌بهره بودند. اما این حرف‌ها براى زن قابل تحمل نبود. او به هیچ وجه نمى‌توانست وجود هوو را تحمل کند. در حقیقت بسیار به او برخورده بود، و کار به‌ جایى رسیده بود که اگر پدر شمسى زن جدید را هم طلاق مى‌داد باز هم مادر شمسى طلاق مى‌گرفت؛ و گرفت.

بعد اما مرد که پنج بچه‌اش داشتند سرگردان مى‌شدند دست به دامن خانواده زنش شد تا دوباره به مادر شمسى رجوع کند. این دائى شمسى بود که یک میهمانى مفصل به‌راه انداخت و زن و شوهر را دعوت کرد. این مادر شمسى بود که آخر شب مجبور شد پدر شمسى را در اتاق‌خواب خانه برادرش تحمل کند چون شرم داشت که در برابر برادرش داد و فریاد راه بیندازد. اما در بامداد این ازدواج مجدد او به صداى بلند فریاد زد که طلاق مى‌خواهد. پدر شمسى دیگر خشمگین شد، اما خشم خود را فروخورد و در حضور همه اعضاى خانواده شمسى گفت: باشد، من او را طلاق مى‌دهم، اما دیشب یک بچه در شکم او کاشتم. یک دختر. از حالا مى گویم که نام او شمس‌الزمان است. همین‌طور هم شد و ۹ ماه بعد شمس‌الزمان به‌دنیا آمد، و از‌‌ همان آغاز کار شمسى خوانده شد.

شمسى پدرش را کم مى‌دید، اما هر بار که او را مى‌دید خاطره خوشى از مرد در دلش نقش مى‌بست. پدر هر بار هدیه‌اى به او مى‌داد. علاوه بر آن از ازدواج آخرینش دو بچه، پسر و دختر به دنیا آمده بودند که عشق شمسى بودند. با برادرش همسن بود و هرگاه به خانه پدر مى‌رفت، دو بچه سر و صداى زیادى به راه مى‌انداختند. در یک عکس خانوادگى پدر شمسى را مى‌بینیم که در وسط نشسته. دختر بزرگش که از دو ازدواج ماقبل مادر شمسى پاى به دنیا گذاشته و از مادر شمسى یک سال بزرگ‌تر است طرف راست پدر نشسته. خواهر تنى شمسى که ۱۶ سال دارد در طرف چپ نشسته. دو تا از بچه‌ها پشت این جمعیت ایستاده‌اند و بقیه کوچک‌تر‌ها جلوى پاى آن‌ها نشسته‌اند. شمسى روى زمین، جلوى پاى پدرش نشسته است. دختربچه پدر را بسیار دوست مى‌دارد، اما از دست مادر عصبى و خشکه‌اخلاقش به عذاب است. او در مجموع خانواده پدرى را که از ثروتمندان شهر هستند بیشتر از خانواده مادرى دوست دارد. خانواده مادرى اهل نماز و روزه هستند. خانواده پدرى قمارباز و اهل تفریح و سرگرمى. شمسى بار‌ها پشت دست خویشان پدرى که پوکر و رامى بازى مى‌کنند نشسته و این بازى‌ها را یاد گرفته است. اغلب پیش آمده که در انتهاى میهمانى‌هاى مفصل خانواده پدرى در آغوش پدر به خواب رفته است.

شمسی عاشق شده بود...

شمسى هشت ساله بود که پدرش از دنیا رفت. داغ این مرگ هرگز تا آخر عمرش التیام نیافت. حضور این مرد با ریش و موى سپید نقطه عطف زندگى شمسى بود، و هنگامى که به همسرى شوهر جوانش درآمد نتوانست او را دوست بدارد. مرد بسیار جوان بود براى او. شمسى خودش هم نمى‌دانست چه مى‌خواهد. شوهرش جوان و قوى و البته کم‌درآمد بود. آغاز زندگى‌اش بود و روشن بود که پا به سن بگذارد مرد ثروتمندى خواهد بود. اما او قادر نبود شمسى را شاد کند. با این‌حال ناگهان روزى جهان قوس و قزحى شد. جلال الهى از سفر اروپا به ایران بازگشت. او یکى از دوستان جوان پدر شمسى بود، و حالا ۴۸ سال از سنش گذشته بود. زمیندار بود و باغ‌هاى چاى او در گیلان مکان تفریح تمام دوستان و خویشاوندان بود.

اولین بار شمسی این مرد را جلو خانه پدری‌اش دید. رفته بود برادر و خواهرش را ببیند، که جلال الهى را دید. مرد داشت از اتوموبیل بیوک خود خارج مى‌شد. چهره زیبا و با وقارش در نور بامدادى مى‌درخشید. مو‌هایش خاکسترى بود و سبیلى درویش‌وار داشت. قلب شمسى لرزید. در مرد ناگهان چیزى را مى‌دید که یک عمر در جست‌وجوى آن بود. مرد آقا و متین بود و با دیدن شمسى لبخند زد.‌‌ همان لبخند بود که دل شمسى را براى همیشه برد. رابطه آنان در‌‌ همان نگاه نخست آغاز شد.

سالیان دراز شمسى در میان دو مرد زندگى کرد. هرگز تصمیم به طلاق نگرفت، اما هرگز نتواست شوهرش را به اندازه جلال الهى دوست بدارد. یکى از لذت‌هاى او بافتن ژاکت براى او بود. ژاکت‌ها را در غیاب شوهرش مى‌بافت. حداقل سالى دو ژاکت به مرد هدیه مى‌داد. اشتباه محض است اگر تصور شود شمسى براى مال دنیا مرد را دوست داشت. او تقریباً هرگز هیچ هدیه‌اى از جلال الهى قبول نکرد. در مقابل پافشارى جلال الهى براى ازدواج همیشه مى‌گفت نمى‌تواند بچه‌هایش را تنها بگذارد.

مسئله جالب و قابل تأمل در این رابطه وابستگى جنسى شمسى به شوهرش بود. جلال الهى در ارتباط جنسى مرد ضعیفى بود، اما این براى شمسى اهمیتى نداشت. اینکه مرد همسرى داشت برایش بى‌اهمیت بود. نکته مهم اما این بود که جلال الهى پدر شمسى را به‌خوبى مى‌شناخت و نقل‌هاى زیادى از او مى‌دانست.

در یک نیمه‌شب تابستانى شمسى از خواب پرید. رؤیایى درباره پدرش دیده بود. در خواب شمسى از کوهى بالا مى‌رفت. پدرش پیشاپیش او حرکت مى‌کرد، اما گاهى در این رؤیا پدر به چهره جلال الهى در مى‌آمد. کوهستان شیب‌هاى تندى داشت و شمسى به نفس نفس افتاده بود. بعد شیب آنقدر تند شد که به دیوارى مى‌مانست. زیر پاى شمسى خالى بود و هر لحظه ممکن بود در دره بیفتد. به گریه افتاده بود که پدرش ناگهان دست او را گرفت و او را به نقطه امن‌ترى هدایت کرد. شمسى سرش را بلند کرد تا از پدر تشکر کند. اما ناگهان دید رو در رو با خداوندگار مرگ ایستاده. او صورتى اسکلت‌گونه داشت و دو چشم سیاه ذغالى‌رنگ در ته حدقه چشم‌هایش مى‌درخشید. هنگامى که شمسى از خواب بیدار شد غرق عرق بود. قدرت تکان خوردن نداشت. صداى تنفس آرام شوهرش به او اطمینان داد که در همین دنیاست. روزهاى متوالى به این فکر کرد که چرا این خواب را دیده است. چرا پدر و جلال الهى جا‌به‌جا مى‌شدند.

یک هفته‌اى پس از این رؤیا سر قرار همیشگى با جلال الهى رفت. مثل همیشه آن‌ها به هم عشق ورزیدند، اما شمسى به خانه که بازگشت احساس کرد بدنش کثیف است. باید حتماً خود را مى‌شست. اسباب حمامش را بست و راهى گرمابه شد؛ و این آخرین بارى بود که جلال الهى را دید. شمسى ناگهان ساکت شد. دوستانش متحیر بودند که چرا او دیگر از عشق حرف نمى‌زند. شمسى چنان از خاطره جلال الهى فاصله گرفت که همه آرام آرام فهمیدند که دیگر نباید درباره مرد با او حرف بزنند. و عاقبت یک روز در برابر پافشارى پوران، دوستش که مى‌خواست بداند چه اتفاقى افتاده گفت: باور کن هیچى. فقط تا همین اواخر من دختر بابام بودم. حالا یک دفعه متوجه شدم که خودم مادر هستم.

در همین زمینه:

::برنامه‌های رادیویی شهرنوش پارسی‌پور در رادیو زمانه::
::وب‌سایت شهرنوش پارسی‌پور::

اساطیر ژاپن - ١١

Wed, 11 Apr 2012 07:18:06 +0000

اساطیر ایران و جهان- شماره ۵٣

شهرنوش پارسی‌پور

شهرنوش پارسی‌پور - گفتیم که پسر بى‌رحم امپراتور رفتار نامناسبى با همسرش داشت و همسر او رنج مى‌برد. حتى هنگامى که در جریان جنگ دیگرى در شرق شوهرش دچار عشق شاهزاده خانم میازو شد باز هم اوتوتاچى بانا، همسر شاهزاده اندوه خود را پنهان کرد.

میازو تمام زیبایى‌هاى دخترانه‌اى را که روزى در چهره اوتوتاچى بانا دیده مى‌شد داشت و تحسین یاماتو-تاکه رو که متوجه دختر شده بود قلب زن را شکست. اما حتى هنگامى که شنید شوهرش مى‌خواهد دختر را به عنوان زن دوم انتخاب کند لبخند زد. به هرحال مرد کارهاى قهرمانانه‌اى داشت که انجام دهد و به خاطر آن‌ها اسباب رنج همسرش مى‌شد.

در ساحل ایدزو آنهایى که تنگه کازوسا را دیدند که در برابر آن‌ها قد کشیده بود یکه خوردند. اگر بنا بود به سرزمین یاغیان برسند باید از آنجا عبور مى‌کردند. همراهان او براى عبور از تنگه مضطرب بودند، اما یاماتو-تاکه رو بر ترس آن‌ها فایق آمد و گفت که این گدار کوچکى ست که به راحتى مى توان از آن عبور کرد. سپاهیان که خجالت زده شده بودند به راه افتادند، اما روح تنگه احساس ناخوش آیندى داشت. توفان عظیمى به سراغ شاهزاده لاف زن آمد. موج هاى عظیم برخاست، باد کوبید، تندر درخشیدن گرفت. براى آرام کردن شرایط قربانى انسانى لازم بود.

اینکه شوهرش باعث توفان شده بود خللى در تصمیم‌گیرى اوتوتاچى بانا ایجاد نکرد، و حتى یک لحظه به سال‌هایى که او با وى بدرفتارى کرده بود فکر نکرد. این قربانى شدن نمى‌توانست اهمیتى داشته باشد. زن به خود گفت که باید مردى را که این همه سال عاشقانه دوست داشته است نجات دهد. او حاضر بود جان خود را فدا کند تا یک مو از سر مردش کم نشود. مأموریت خطیر امپراتور نیز در مد نظر بود. به هر شکل که بود این مأموریت باید به انجام مى رسید؛ و بدین ترتیب بود که شاهزاده خانم شجاع خودش را به دست امواج توفانى سپرد تا دریاى غران و خروشان آرام بگیرد. امواج دریا برخاستند و او را به اعماق خود کشیدند. کمى بعد دریا آرام شد و کشتى یاماتو-تاکه رو موفق شد به سواحل کازوسا برسد.

اما اکنون شاهزاده هنگامى که به ساحل رسید تغییر کرده بود. او که از قربانى شدن همسرش بهت‌زده بود متوجه شد که چقدر کوچک و حقیر است. باقى عمر او در عزادارى ژرف براى همسرش گذشت، اما تقدیر چنین بود که خود او نیز چندان در زمین نپاید. امپراتور او را براى آزاد کردن مردم اومى که مارى عظیم مزاحمشان بود گسیل داشت و شاهزاده به‌راحتى این‌کار را انجام داد. شاهزاده با دست خالى با مار درافتاد و فکر کرد که کار به انجام رسیده است. اما مار یک هیولاى متملق و چاپلوس بود. آن ارباب ستمکار عاقبت جان خود را از دست داد.

مار که آسمان را با تاریکى و باران پر کرده بود بیمارى را به جان شاهزاده انداخت. شاهزاده همین‌طور که پیش مى‌رفت قدرتش به پایان مى‌رسید، و او مى رفت تا براى آخرین بار به امپراتور گزارش دهد، اما در هنگام عبور از دشت نوبو دانست که آخر کار رسیده است. او با اندوه گفت همچنان که ارابه چهاراسبه از گذارى میان دیوار عبور مى کند زمان بر او غالب آمده است. او احساس کرد که دیگر پدرش را هرگز نخواهد دید. شاهزاده در سرزمینى بایر از دنیا رفت و مرگش او را به قهرمانى که خود را براى مردم و کشورش قربانى کرده است تبدیل کرد، و به یک قربانى تبدیل شد. امپراتور که از مرگ پسر محبوبش در رنج بود براى او آرامگاهى ساخت، اما کمى بعد جسم او به قالب پرنده سفیدى درآمد و به یاماتو، جائى که به دنیا امده بود بازگشت.

او که از قربانى شدن همسرش بهت‌زده بود متوجه شد که چقدر کوچک و حقیر است.

آیا رفتار یاماتو-تاکه رو بى‌شرمانه بوده است؟ «عملیاتى که او انجام داد، که بى‌شک عظیم بودند اغلب دور از آن معنایى هستند که در جهان امروز به شجاعت و دلاورى تعبیر مى‌شوند.» پیروزى او بر رهبر راهزنان، یعنى ایزومو-تاکه‌رو به ترفندى بى‌شرمانه مى‌ماند که شاهزاده با نمایش آنکه دوست خوبى‌ست انجام داد. او به جاى شمشیر فلزى خود مسلح به شمشیر چوبینى بود که با آن اطرافیان را فریب مى‌داد.

یک بعد از ظهر گرم که آفتاب بى‌دریغ مى‌تابید ازومو-تاکه رو براى شنا به رودخانه رفت. این‌‌ همان لحظه‌اى بود که شاهزاده حیله‌گر انتظار آن را مى‌کشید. هنگامى که راهزن در آب غوطه‌ور بود شاهزاده که در ساحل بود به سراغ شمشیر او رفت و سلاح چوبى خود را با آن عوض کرد. سپس شاهزاده جنگى را براى سرگرمى پیشنهاد کرد. ازومو شمشیر چوبى را کشید بدون آنکه بتواند از آن استفاده کند، و «دوست»‌اش بى‌رحمانه او را قطعه قطعه کرد.

خداوندگار بار برنج

«این داستان که چطور هیده ساتوى قهرمان موفق شد لقب تاواراتودا را به خود اختصاص دهد و نامش در میان آیندگان مشهور بشود یکى از عجیب‌ترین و هیجان انگیز‌ترین داستان‌هاى اساطیر ژاپنى‌ست که دو پدیده جذاب اژدها‌ و کشتن هیولا‌ را در برمى‌گیرد.»

یک روز که هیده ساتو در کنار دریاچه بیوا راه مى‌رفت، متوجه شد که راهش به دلیل رودخانه‌اى که دریاچه سرچشمه آن بود سد شده است. دریاچه پلى داشت که خود مشکلى بود، چرا که این پل یک مار زشت و عظیم خوابیده بود که حلقه‌هایش در برابر او گسترده شده بود. اما هیده ساتو کسى نبود که به اژدهاى هیولاوار توجه کند. از روى حلقه‌هاى اژد‌ها عبور کرد و به سوى دیگر رود رفت و به راه خود ادامه داد.

صدایى از پشت سر او را خطاب کرد و او به جاى مار خوابیده یک شکل عجیب انسانى دید که موهاى ژولیده سرخ‌رنگ و تاجى اژدهاوار داشت. این موجود عجیب توضیح داد که شاه اژدهاى دریاچه بیواست و به یارى قهرمانانه هیداسو تو نیازمند است. اژد‌ها گفت سال‌هاست که با دیدن انسان‌ها خود را به شکل اژد‌ها در مى‌آورد، اما همه از او مى‌گریزند. اما اکنون هیده سوتو نشان داده بود که شجاع است. اینک اژد‌ها از او درخواست داشت که بماند و به او کمک کند تا قلمرویش را از شر هزارپاى عظیمى که در عمق آب و در نزدیکى کوه می‌کامى زندگى مى‌کند نجات دهد. او به طور مرتب یاران شاه اژد‌ها را مى‌کشت و مى‌خورد. حتى کاخ سلطنتى از دست او آرامش نداشت. فرزندان و نواده او نیز به دست هزارپا ربوده شده بودند. واقعاً ممکن بود که خود او نیز اسیر شود.

هیده سوتو به همراه اژد‌ها به عمق دریاچه رفت و از دیدن آنچه که در برابرش بود مبهوت شد. تالارهاى مجلل کاخ در عمق آب درخشش داشتند. در قلب کاخ تالارى بود که از قهرمان دعوت شد تا در آنجا بخورد و بنوشد. او در حالى‌که بهترین شراب برنج و بهترین خوراک‌ها را مى‌خورد، ماهیان طلایى در اطرافش مى‌رقصیدند. او که اینک مست شده بود ناگهان از صداى رعدآسایى که به گوشش خورد به خود آمد. شاه با عجله هیده سوتو را به سوى پنجره‌اى هدایت کرد که در آنجا بالکونى بود و کوه می‌کامى را مى‌شد دید.

آنچه که دیده مى شد هزارپاى ترسناکى بود که از سر تا ته کوه را در خود پوشانده بود. صد پاى او همانند چراغ روشن بود و در‌‌ همان حال چشمانش مى‌درخشید و همه چیز را مى دید هیداسوتو کمانش را کشید و تیرى در میان آن گذاشت و در میان آب‌ها‌‌ رها کرد با کمال تعجب او سر هیولا را نشانه گرفته بود. تیر به هدف خورد اما تأثیرى نداشت. دوباره تیرى‌‌ رها کرد، اما باز به نتیجه نرسید. قهرمان نگران شده بود، اما ناگهان به یاد داستانى قدیمى افتاد که آب دهان انسان تأثیر جادویى دارد این‌بار تیرش را با آب دهان آغشت و آن را به سوى هدف پرتاب کرد.

نتیجه این داستان را در شماره آینده خواهیم دید.

در همین زمینه:

::برنامه‌های رادیویی شهرنوش پارسی‌پور در رادیو زمانه::
::وب‌سایت شهرنوش پارسی‌پور::