سمانه خلیلی

آیا زنان به گونه‌ای دیگر می‌نویسند؟

Tue, 20 Dec 2011 23:05:25 +0000

ادبیات و جنسیت، معرفی کتابی از روت کلوگر

سمانه خلیلی

روت کلوگر، نویسنده و منتقد ادبی آلمانی آمریکایی‌تبار سال گذشته کتابی منتشر کرد با عنوان "آنچه زنان می‌نویسند" که حاصل کار او بر روی تعدادی از داستان‌نویسان زن از کشور‌ها و زبان‌های مختلف است، که او در طی چند سال گذشته در ستون "کتاب‌های زنان" در روزنامه "دی ولت" (Die Welt) به‌طور ماهیانه به معرفی و بررسی آن‌ها پرداخته است. این کتاب را می‌توان به نوعی ادامه اثر قبلی‌اش "زنان به گونه‌ای دیگر می‌خوانند" دانست.

کلوگر در یکی از مقالات این کتاب با همین عنوان، این پرسش را مطرح می‌کند که آیا کتاب‌ها و آثار ادبی و هنری که درباره انسان‌ها، احساسات، روابط و مناسبت‌های آن‌هاست، بر زنان و مردان تأثیر یکسانی دارند؟ آیا نوع خوانش ما از یک متن به جنسیت ما بستگی دارد؟

خانم کلوگر در آن مقاله برای پرداختن به این پرسش، از آثار ادبی کلاسیک آلمان نمونه‌هایی می‌آورد که در آن‌ها زنان چهره‌های حاشیه‌ای، کم‌رنگ و بی‌صدایی هستند در کنار مردان که شخصیت‌های کلیدی، پررنگ و قابل تأمل را می‌سازند. او به نوع ارتباطی که زنان با این دست از آثار برقرار می‌کنند اشاره می‌کند و تلاشس می‌کند که پاسخی بیابد برای این پرسش که آیا این رمان‌ها، نمایش‌نامه‌ها و شعر‌ها برای زنان‌‌‌ همان اندازه می‌توانند زیبا و باشکوه باشد که برای مردان؟

اکنون پس از گذشت بیش از یک قرن، زنان بی‌صدای این دست از آثار کلاسیک، خود قلم به دست گرفته‌اند و می‌نویسند. آیا اکنون می‌توان پرسید که آن‌ها از چه و درباره چه می‌نویسند؟ آیا آنچه زنان می‌نویسند بیش از هر چیز تحت تأثیر زنانگی‌شان است یا آنکه هر نویسنده‌ای فارغ از جنسیت‌اش، فردیت خاص خودش را دارد و فردیت او حاصل هر آن چیزی‌ست که زیسته است و اثر هنری برآیند همه این زندگی کردن‌ها و تأمل کردن‌هاست؟ آیا می‌توان بعد از خواندن کتابی بی‌نام، با اطمینان گفت که نویسنده این رمان یا شعر زن است یا مرد؟ مثلاً اگر ندانیم نویسنده رمان پلیسی "تام ریپلی" که شهرت جهانی پیدا کرد، پاتریشا هایاسمیت است، می‌توانیم با اطمینان حدس بزنیم که نویسنده آن یک زن است؟

روت کلوگر، پژوهشگری که از هلوکاست جان سالم به‌در برد، نشان می‌دهد که ادبیات جنسیت‌پذیر نیست. جنسیت تنها یکی از مؤلفه‌هایی‌ست که در کار زنان نویسنده تأثیرگذار است.

روت کلوگر، پژوهشگری که از هلوکاست جان سالم به‌در برد، نشان می‌دهد که ادبیات جنسیت‌پذیر نیست. جنسیت تنها یکی از مؤلفه‌هایی‌ست که در کار زنان نویسنده تأثیرگذار است.

مجموعه‌ای که خانم کلوگر گرد آورده، مجموعه متنوعه‌ای‌ست که در آن تقریباً از بیشتر کشور‌ها و حوزه‌های زبانی نماینده‌ای حضور دارد، کسانی که رمانشان در چند سال اخیر به آلمانی ترجمه و چاپ شده است؛ از زنان نویسنده شناخته‌شده‌ای همانند دوریس لسینگ، نادین گوردیمر و هرتا مولر که توانسته‌اند نوبل ادبی را از آن خود کنند، فیلسوف و رمان‌نویس ایرلندی، آیریس مرداک که بوکر ادبی و نشان عالی انگلیس را دریافت کرد، تا آن‌ها که کمتر شناخته شده‌اند، همچون باتایا گور (Batya Gur) از اسرائیل، و آن‌هایی که در گمنامی مردند و تازه در این چند سال اخیر دست‌نوشته‌هایشان پیدا شده است؛ کسانی مانند ایرنه نمی‌روسکی (Irene Nemirovsky) نویسنده مهاجر اوکرائینی در فرانسه که قربانی اردوگاه‌های آشویتس شد، و البته آن‌هایی که نسبتاً تازه‌کارند مثل ییون لی (Yiyun Li) نویسنده چینی آمریکایی، نادا آوار جرار (Nada Awar Jarrar) نویسنده لبنانی ساکن فرانسه و آذر نفیسی از ایران. و بسیاری از نویسندگان شناخته‌شده و کمتر شناخته‌شده دیگر.

اما آن‌ها درباره چه می‌نویسند؟ آیا تنها از دغدغه‌ها و حس و حال‌های زنانه می‌نویسند؟ آیا قهرمانان داستان‌هایشان بیشتر زنان‌اند؟ آیا فضای داستان‌های زنان به‌گونه‌ای‌ست که بیشتر، زنان را جذب می‌کند؟ کتاب این فرصت را برای ما فراهم می‌کند که به تنوع و گستردگی موضوعات، فضا‌ها، شخصیت‌ها و مکان‌هایی که زنان در داست‌هایشان می‌سازند، نگاهی بیندازیم.

هرتا مولر، نویسنده آلمانی رومانیایی‌تبار شاعر موقعیت‌های ترسناک است. ترسی که او توصیف می‌کند، ترسی شخصی و فردی نیست که بتوان آن را با یک روانکاو در میان گذاشت، رعب و هراسی‌ست که یک نظام سیاسی توتالیتر بر شهروندان یک جامعه تحمیل می‌کند. او روایتگر زندگی روزانه در رومانی در زمان دیکتاتوری چائوشسکوست، اما آنچه او روایت می‌کند تجربه مشترک همه آنانی‌ست که در چنین نظام‌هایی زندگی می‌کنند.

نادین گودیمر که هم‌اکنون یکی از اعضای هیأت داوران جایزه بین‌المللی "من بوکر" است، از فعالان جنبش ضد آپارتاید آفریقای جنوبی بود که رمان‌هایش هم تصویرگر جامعه دوپاره و اکثریت به حاشیه رانده‌شده آن بود. پس از فروپاشی آپارتاید برخی گمان می‌کردند که او دیگر موضوعی برای نوشتن ندارد، اما از ۱۹۹۴ به این سو او هشت رمان نوشته است که در آن‌ها به مشکلات اجتماعی، فقر، مواد مخدر و فاصله طبقاتی در آفریقای جنوبی پس از آپارتاید می‌پردازد.

رمان‌های کاراگاهی باتایا گور راهی به‌درون جامعه‌ای‌ست که در پشت خبرهای سیاسی روز حبس شده است. باتا گور از ۱۹۸۸ شروع به نوشتن رمان‌های پلیسی‌ای کرد. شخصیت اصلی رمان‌های او کاراگاهی‌ست کتابخوان، اهل موسیقی و تاریخ که با تحلیل روان‌شناسانه متهمان پرونده‌ها، گره معماهای جنایی را باز می‌کند. باتایا گور اولین زن اسرائیلی بود که توانست با رمان‌های پلیسی-کاراگاهی‌اش به شهرت برسد و جایزه بهترین رمان پلیسی آلمان را از آن خود کند.

نادا آوار جرار از آن سوی مرز اسرائیل، از لبنان می‌آید. سال ۲۰۰۴ اولین رمان او به نام "جایی، خانه" به آلمانی ترجمه شد. او در این اثر از بیروت در زمان جنگ داخلی لبنان سخن می‌گوید و از مردانی که یا در جنگ کشته شدند یا به دلیل بیکاری به قصد یافتن کار به کشورهای دور سفر می‌کنند و همچنین او از زنانی سخن می‌گوید که در جامعه‌ای سنتی همه کاری می‌کنند تا آنچه را که از خانواده به جا مانده، حفظ کنند.

جوان‌ترین نویسنده این مجموعه ییون لی، نویسنده چینی ساکن آمریکاست. از او چند داستان کوتاه و رمان به زبان انگلیسی چاپ شده و سال ۲۰۱۰ رمان "فناپذیران" او به آلمانی ترجمه شده است. "فناپذیران"، داستان اعدام است. داستان اعدام زنی در شهر کوچکی از استان‌های چین در دوران پس از انقلاب فرهنگی و مرگ مائو؛ زنی که روزی یک انقلابی پرشور و عضو حزب بوده است. روز اعدام او مدرسه‌ها تعطیل می‌شود و مردم به مراسم اعدام می‌آیند.

نام‌هایی که در کتاب کلوگر آمده‌اند تنها نمونه کوچکی هستند از بی‌شمار زنانی که هر کدام صدای جامعه، فرهنگ و مردم‌شان هستند. آن‌ها آنچه را که حس و تجربه کرده‌اند با خیال در آمیخته‌اند و تصویر کرده‌اند. کلوگر نمی‌خواهد و تلاش هم نمی‌کند که درباره ادبیات زنان نظریه های فمینیستی ارائه دهد، بلکه می‌خواهد نشان دهد که شیوه، سبک، موضوعات و شخصیت‌های داستان‌های زنان آنقدر گوناگون است که نمی‌توان از "ادبیات زنانه" سخن گفت و جنسیت تنها یکی از آن چیزهایی ست که در چگونگی نوشتن زنان اثر می‌گذارد.

در همین زمینه:
::آیا زنان به گونه‌ای دیگر می‌خوانند؟، سمانه خلیلی::
::مقالات سمانه خلیلی در رادیو زمانه::

آیا زنان به گونه‌ای دیگر می‌خوانند؟

Fri, 25 Nov 2011 11:48:28 +0000

سمانه خلیلی

سمانه خلیلی - "زنان به گونه‌ای دیگر می‌خوانند" نوشته نویسنده آمریکایی‌تبار آلمانی روت کلوگر (Ruth Klüger) شامل مجموعه مقالاتی‌ست که در آن‌ها نویسنده از زاویه دیدی زنانه تعدادی از نویسندگان برجسته آلمانی همچون گوته، شنیتزر، کسنر و... را بررسی می‌کند و در یکی از مقاله‌ها که هم‌عنوان با کتاب هم هست به تصویر زنان در آثار ادبی می‌پردازد.

این کتاب در سال در سال ۱۹۹۶ منتشر شده است، اما نگاه و موشکافی‌های نویسنده‌اش همچنان تازه است.

روت کلوگر مقاله "زنان به گونه‌ای دیگر می‌خوانند" را با این جمله آغاز می‌کند که "کتاب‌ها بر زنان تأثیری متفاوت از مردان دارند. زنان و مردان به گونه‌ای متفاوت از هم یک متن را می‌خوانند؛ همانطور که به گونه‌ای متفاوت از هم زندگی می‌کنند و با خواست‌ها و نیازهای متفاوت از هم بزرگ می‌شوند. البته متن‌هایی هم هستند که تأثیر یکسانی بر هر دوی آن‌ها دارند. متن‌های خنثایی مثل برنامه حرکت قطار‌ها. اما خوانش و برخورد با متن‌هایی که درباره انسان، احساسات و روابط و مناسبت‌های آن هستند، وابسته به جنسیت است."

روت کلوگر، نویسنده و منتقد یهودی آلمانی‌تبار. او در کودکی تجربه اردوگاه کار نازی‌ها را از سر گذرانده، پس از جنگ به آمریکا مهاجرت کرده و از منتقدان شناخته‌شده آلمان به شمار می‌آید.

کلوگر می‌نویسد که زمانی گئورگ تابوری (George Tabori ) که جایزه ادبی و معتبر بوشنر را هم از آن خود کرده، از "اتللو" نوشته شکسپیر و "وویتسک" نوشته گئورگ بوشنر به عنوان زیبا‌ترین داستان‌های عاشقانه‌ای که تاکنون خوانده است، یاد می‌کند و یک‌بار هم یکی از منتقدان ادبی صاحب‌نام در یک برنامه تلویزیونی از "عشق و دسیسه" اثر شیلر به عنوان داستان عاشقانه زیبای مورد علاقه‌اش یاد می‌کند. در هر سه اثر یاد شده، معشوق به دست عاشق کشته می‌شود. در "اتللو" خفه می‌شود، در "وویتسک"، با ضربات چاقو به قتل می‌رسد و در "عشق و دسیسه" مسموم می‌شود. برای مردان این سه اثر از زیبا‌ترین داستان‌های عاشقانه‌ای هستند که خوانده‌اند، اما چه تعداد از زنان ممکن است از این آثار به عنوان زیبا‌ترین آثاری که خوانده‌اند یاد کنند؟

نکته‌ای که کلوگر به آن اشاره می‌کند، استعداد یادگیری انسان است. زنان یاد می‌گیرند که مانند مردان بخوانند. این امر چندان دشواری نیست. شخصیت‌های کلیدی و جالب اکثر آثار ادبی کلاسیک مردان هستند. ما تلاش می‌کنیم با آن‌ها همذات‌پنداری کنیم و آن‌ها کم کم سلیقه و نوع خواندن ما را شکل می‌دهند. کدام زنی حاضر است که با دختران فریب‌خورده داستان‌ها، زنان حیله‌گر یا آنان که ابزار سرگرمی‌اند، همزادپنداری کند؟ خوانندگان زن به‌تدریج خواسته‌ها و علایق مردانه را از آن خود می‌کنند و گمان می‌کنند که آن‌ها ویژگی‌های عمومی انسانی‌اند. ما می‌گوییم "بله، من با قهرمان داستان احساس همدلی می‌کنم. ما هم مثل آن‌ها هستیم." اما در دل می‌دانیم که نیستیم، و آنچه برجا می‌ماند پس زدن و حقیر شمردن زنانگی‌ست. امری کسالت‌آور و حاشیه‌ای که به اندازه دغدغه‌ها و ماجراجویی‌های مردان ارزش پرداختن ندارد.

"زنان به گونه‌ای دیگر می‌خوانند"، جستارهایی از روت کلوگر

روت کلوگر مثالی می‌آورد و می‌نویسد:

"رویارویی هملت با مرگ و نوع رابطه‌اش با پدر و مادر، شک و وسوسه‌های فاوست است که مورد توجه خواننده زن قرار می‌گیرد و رنج عمیق و آرام گرچن و شور و شوق افلیا و جنون و مرگ هر دوی آن‌ها اما فراموش می‌شود. رنج و مرگ گرچن و افلیا برای خواننده مرد قابل پذیرش است. او با این چهره از زنان در آثار ادبی آشناست. بار‌ها آن را خوانده است و همراه همسراین تکرار کرده است:
پسر گستاخ چید رز سرخ دشت را
رز سرخ تقلا کرد و فروکرد خارش را
اما چاره نکرد و آخ
او باید رنج بکشد
‌ای رز سرخ، رز سرخ دشت"

اشاره کلوگر به شعری از فرانز شوبرت است به نام "رز سرخ دشت" که آن را بر اساس شعری از گوته نوشته است. در این شعر "رز سرخ" استعاره‌ای از دختر جوان و زیبایی‌ست که مورد توجه پسر جوانی قرار می‌گیرد، اما در برابر او مقاوت می‌کند. ولی پسر جوان- که شعر او را پسر وحشی گستاخ می‌نامد- سرانجام مقاومت دختر را می‌شکند.

نویسنده از این شعر به عنوان شعری مزورانه و ریاکارانه یاد می‌کند که در آن تعرض و غلبه زور پسر بر ضعف دختر همچون سرنوشت ناگزیر دختر نشان داده می‌شود که گویی دختر چاره‌ای جز تن دادن به خواست پسر ندارد و علاوه بر این در شعر این تعرض همانند صحنه‌ای عاشقانه ترسیم می‌شود. کلوگر می‌نویسد، برای آنکه چنین شعری از نگاه یک زن یا دختر، زیبا به‌نظر آید، لازم است که چشم‌هایش را ببندد و بر آگاهی انسانی‌اش پا بگذارد تا بتواند همراه همسرایان تکرار کند:
"اما چاره نکرد و آخ
او باید رنج بکشد
ای رز سرخ رز سرخ دشت."

در انتها روت کلوگر بر پذیرش تفاوت خوانش زنان و مردان تأکید می‌کنند و اینکه دغدغه‌ها و وسوسه‌های قهرمانان مرد داستان‌ها لزوماً وسوسه‌ها و دغدغه‌های انسانی و فراجنسیتی نیستند.
او در کتاب دیگری به نام "زنان چگون می‌نویسند" ( ۲۰۱۰) این پرسش را پی می‌گیرد که آیا زنان به گونه‌ای دیگر می‌نویسند؟ او در این کتاب آثار نویسندگان زن از کشورهای مختلفی از جمله ایران را بررسی می‌کند. در نوشتاری دیگری به این کتاب خواهم پرداخت.

افسانه تسلط یهودیان بر جهان

Sat, 29 Oct 2011 15:41:29 +0000

نگاهی به رمان "گورستان پراگ" نوشته امبرتو اکو

سمانه خلیلی

سمانه خلیلی- امبرتو اکو که نامش با "نام گل سرخ" در خاطر‌ها ماندنی شد، پنجمین رمان خود به نام "گورستان پراگ" را در آستانه هشتاد و دو سالگی منتشر کرد. این رمان هم همچون "نام گل سرخ" و "بائودولینو" رمانی تاریخی- تخیلی‌ست که در آن تخیل در بستر تاریخ ‌زاده می‌شود.

وقایع تاریخی با اشخاص واقعی، جنگ‌های آزادی‌خواهانه ایتالیا با گاریبالدی، جنگ ۱۸۷۱ آلمان و فرانسه، روز کمون پاریس، ماجرای دریفوس، سازمان‌های مخفی روسیه و آلمان و در کنار آن‌ها زیگموند فروید و الکساندر دوما، همه در اثر آخر او جمع هستند. رمانی که به گفته خودش تنها شخصیت اصلی‌اش خیالی‌ست.

امبرتو اکو را اغلب ما به عنوان یک رمان‌نویس می‌شناسیم، در حالی‌که رمان‌نویسی آخرین کاری‌ست که او انجام می‌دهد. اکو در وهله نخست یک فیلسوف و نشانه‌شناس و منتقد ادبی است با بیش از ۴۰ کتاب و مقاله علمی که از آن میان تنها پنج کتاب او از قلمرو رمان‌نویسی می‌آید. او از سال ۱۹۷۱ صاحب کرسی استادی در دانشگاه بولنیا شد و در سال ۲۰۰۷ هم خود را بازنشسته کرد. اکو نخستین رمانش را با عنوان "نام گل سرخ" در ۴۸ سالگی منتشر کرد و میلیون‌ها جلد از آن در سراسر جهان به فروش رفت. رمان‌های بعدی او هم خوانندگان بسیاری پیدا کردند. از اکو به جز " به نام گل سرخ" و "بائودولینو" به تازگی رمان "آونگ فوکو" هم به فارسی ترجمه و منتشر شده است.

اکو در رمان اخیر‌ش "گورستان پراگ" همچون آثار قبلی به شیوه‌ای پست‌مدرنیستی ژانرهای ادبی تاریخی، تخیلی و جنایی را با هم می‌آمیزد. سیمون سیمونی شخصیت اصلی رمان یک ایتالیایی ساکن پاریس است که ظاهراً به بیماری اسکیزوفرنی مبتلاست. او گاهی دالا پیکولای کشیش است و گاهی سیمون سیمونی سمسار. برای همین هم به توصیه فروید شروع به نوشتن یادداشت‌های روزانه‌اش کرده است تا بفهمد کیست.

گورستان پراگ، تازه‌ترین رمان نویسنده نامدار ایتالیایی، امبرتو اکو. نویسنده در این رمان به پیامدهای جعل یک سند تاریخی با نام "پروتکل بزرگان یهود" می‌پردازد. داستان در پاریسِ قرن نوزدهم اتفاق می‌افتد و از منظر یک دیوانه روایت می‌شود.

سیمونی که معجونی از رذالت‌هاست در یک کوچه تاریک مغازه سمساری دارد با یک دالان که طرف دیگر آن آپارتمانی‌ست برای دلا پیکولا و یک فاضلاب در زیر مغازه برای اجسادی که می‌کشد. آپارتمان سیمونی تنها چند قدم با هتل زیگموند فروید فاصله دارد، ‌‌‌ همان هتلی که فروید در سال ۱۸۸۵ در آن به سر می‌برد و به کمک دکتر شارکو روی درمان بیماری هیستری کار می‌کرد.

تمام داستان در پاریس قرن نوزدهم می‌گذرد، با‌‌‌ همان خیابان‌ها و کوچه‌ها و میدان‌ها. اکو می‌گوید: من پاریس قدیم را از میلان که در آن زندگی می‌کنم بهتر می‌شناسم، برای همین رمان از آنجا آغاز می‌شود. اما نام‌های خیابان‌ها تغییر کرده‌اند، برای همین او در چند صفحه اول کتاب جغرافیای محل و نام‌های خیابان‌ها و از آ میان نام خیابان‌هایی را که تغییر کرده‌اند به‌طور کامل توصیف می‌کند. او همین کار در رمان تاریخی- تخیلی – پلیسی "نام گل سرخ" هم انجام داده است، و نقشه‌ای کامل از کتابخانه و صومعه‌ای را که جنایت‌ها در آن رخ می‌دهند، ضمیمه کتاب کرده است. با این‌حال خواننده با نقشه‌ای در دست، باز در هزارتوی روایت‌های اکو گم می‌شود.

سیمونی یک جاعل حرفه‌ای و یک ضد یهود سرسخت است. او بعضی روز‌ها جایش را به دالا پیکولا می‌دهد که در اتاق سیمونی از خواب بیدار می‌شود، در حالی‌که چیزی به خاطر نمی‌آورد و تنها دست‌نوشته‌هایی را که نوشته شده‌اند می‌بیند و آن‌ها را می‌خواند. پس سیمونی جعل و جنایت می‌کند و دالا پیکولا توطئه و موعظه. سیمونی جاسوسی می‌کند و با پلیس مخفی آلمان و روسیه در ارتباط است. او‌‌‌ همان فرد نا‌شناس در ماجرای دریفوس است که در سال ۱۸۳۹ اطلاعات نظامی و تسلیحاتی مهم فرانسه را به وابسته نظامی سفارت آلمان- شوارتز کوپن – رد می‌کرد. اما بعد از فاش شدن این جریان، آلفرد دریفوس افسر یهودی ارتش فرانسه متهم به جاسوسی برای آلمان می‌شود و سرانجام او را به جزیره شیطان تبعید می‌‌کنند، غافل از آنکه متهم اصلی سیمون سیمونی، شخصیت داستان اکوست.

البته سیمونی همان شخصی هم هست که در جعل "پروتکل بزرگان یهود" دست داشته است. ‌‌‌ همان جزوه ضد یهود که در آغاز قرن بیست در سرتاسر اروپا به سرعت منتشر شد. این کتاب درباره نقشه‌های پنهانی یهودیان برای حکومت بر جهان است. پروتکل، نویسنده یا گردآورنده مشخصی ندارد، اما احتمال داده می‌شود که به دستور پیترو راچفسکی Pjotr Ratschkowski رئیس پلیس مخفی روسیه در پاریس نوشته شده باشد که بعد در یکی از روزنامه‌های روسیه چاپ شد. پس از انقلاب روسیه، مهاجران روسی ضد بلشویک نسخه‌هایی از پروتکل را با خود به اروپا بردند و از آنجا به آمریکا و سایر نقاط دنیا. ترجمه عربی آن هم در سال ۱۹۲۰ منتشر شد. حزب نازی بار‌ها نسخه‌های مختلفی از پروتکل را چاپ و منتشر کرد و در تبلیغات ضد یهود خود از آن بسیار استفاده کردند. در سال ۱۹۲۱ روزنامه تایمز لندن با مدارکی نشان داد که پروتکل یک سرقت ادبی ناشیانه است از کتاب موریس ژولی Maurice Joly طنز‌پرداز فرانسوی به نام "گفت‌وگوی ماکیاولی و مونتسکیو در برزخ" (۱۸۶۴) و رمان "بیاریتز" هرمان گودشه Hermann Goedsche نویسنده پروسی( ۱۸۶۸). در رمان گودشه نمایندگان ۱۲ قوم یهودی برای پیشبرد طرحی برای تسلط بر جهان با هم در گورستان پراگ قرار می‌گذارند و در آنجا با هم ملاقات می‌کنند.

سیمونی، راوی "گورستان پراگ" نوشته امبرتو اکو: هرگاه می‌خواهم دست به قلم ببرم، شرمندگی همه وجودم را فرامی‌‌گیرد. مثل این است که به فرمان کسی، فرض کنید یک یهودی آلمانی‌تبار یا اتریشی‌تبار ناگزیر باشم خودم را برهنه کنم. نه. خدا آن روز را نیاورد! (عکس: نمایی از دروازه گورستان یهودیان در پراگ)

اکو در "گورستان پراگ" درباره این سند جعلی و پیامدهای آن می‌نویسد: " تحریف و سندسازی دغدغه همیشگی من بوده است و "پروتکل خاخام‌های یهود" به عنوان بزرگ‌ترین سندسازی رخ داده در تاریخ، بیشتر از همه مورد توجه‌ام بود.(...) این تنها جعل تاریخ نیست(...) من یک کتابخانه کتاب دارم که همه جعلی هستند(...) اما |پروتکل‌های خاخام‌های یهود" جعلی‌ست که نتایج فاجعه‌بار داشته است. "
اکو در یکی از مصاحبه‌هایش درباره "گورستان پراگ" می‌گوید: "قصد من در این کتاب تحلیل روانکاوانه سیمونی جاعل نیست، بلکه بررسی شرایط و حال و هوای اروپای اواخر قرن نوزدهم است که چطور احساسات ضد یهودی در آن بسط پیدا کرد و منتشر شد. قهرمان داستان من بیشتر با افکار و بحث‌های ضد یهود مشغول است تا با خود یهودیان و در همان حال خودش را برای درمان به دست فروید یهودی می‌سپارد. این منطق قدرت‌هاست که برای جمع کردن و متحد کردن توده‌های زیر دستشان در پی دشمن‌تراشی هستند، و گرنه چهره‌های بیماری همچون سیمون سیمونی تنها وسیله‌ای هستند برای سندسازی و واقع‌نمایی این دروغ‌ها."

"گورستان پراگ" که نویسنده‌اش برای جمع‌آوری مدارک و مستندات تاریخی آن هشت سال زمان صرف کرده است، سال ۲۰۱۰ به ایتالیایی منتشر شد و امسال ترجمه آلمانی و فرانسه آن به دست خوانندگان رسید و همچون آثار قبلی نویسنده در صدر جدول پرفروش‌ها قرار گرفت.

در همین زمینه:

::مقالات سمانه خلیلی در رادیو زمانه::

ادبیات ایسلند و نمایشگاه کتاب فرانکفورت

Fri, 14 Oct 2011 08:42:39 +0000

سمانه خلیلی

سمانه خلیلی - مهمان ویژه امسال نمایشگاه کتاب فرانکفورت که از ۲۱ تا ۲۵ مهر ماه ۱۳۹۰ (۱۲ تا ۱۶ اکتبر ۲۰۱۱) برگزار می‌شود، ادبیات ایسلند است. این سنتی‌ست که نمایشگاه کتاب فرانکفورت از ۱۹۸۸پایه گذاشته است و بر اساس آن هر سال یک کشور یا یک حوزه زبانی و فرهنگی خاص را مهمان خود می‌کند.

تاکنون هم کشورهای بسیاری این امکان را یافته‌اند که مهمان نمایشگاه کتاب فرانکفورت به عنوان بزرگترین نمایشگاه کتاب جهان باشند و فرهنگ و ادبیات خود را به کشور میزبان و سایر کشور‌ها معرفی کنند. در چند روزی که نمایشگاه دایر است و قبل و بعد از آن همه روزنامه‌ها و دیگر رسانه‌های آلمانی‌زبان مقالاتی درباره ادبیات و فرهنگ کشور مهمان منتشر می‌کنند. مهمان نمایشگاه هم موظف است برنامه‌های ادبی و فرهنگی متعددی همچون سمینار‌ها، نشست‌های فرهنگی و جلسات کتابخوانی در دوره برگزاری نمایشگاه ارایه دهد. در سال ۲۰۰۴ که جهان عرب مهمان نمایشگاه کتاب فرانکفورت بود، از ۳۰۰۰ سیمنار برگزار شده در نمایشگاه ۵۰۰ سمینار آن درباره ادبیات عرب بود. این سیمنار‌ها نه تنها در طول برگزاری بلکه چندین روز قبل از شروع نمایشگاه آغاز می‌شوند.

بدین ترتیب نمایشگاه کتاب فرانکفورت این فرصت را به کشور مهمان می‌دهد که بازارهای تازه برای خود پیدا کند و هر چه فعال‌تر عمل کند، امکان بستن قرارداد‌های بیشتری برای ترجمه و نشر آثار‌ش دارد و این فرصتی‌ست که بعد از حدود ۲۵ دوره میزبانی و مهمانی هنوز به ایران و حوزه زبان فارسی داده نشده است که البته بحث درباره چرایی آن نوشته دیگری می‌طلبد.

ادبیات ایسلند پیوند تنگاتنگی با طبیعت دارد، چنانکه شاید بتوان گفت عشق به بدویت برجسته‌ترین ویژگی ادبیات ایسلند باشد

امسال ایسلند با شعار "ایسلند سرزمین افسانه‌ای" در نمایشگاه کتاب فرانکفورت شرکت کرده است. ادبیات ایسلند اما برای آلمانی‌ها حوزه نا‌شناخته‌ای نیست. در سال گذشته نزدیک به ۲۰۰ عنوان کتاب از رمان و داستان کوتاه تا ادبیات کهن ایسلند به آلمانی برگردانده شده است که نسبت به ۹ عنوان در سال ۲۰۰۰ رشد خیره‌کننده‌ای داشته است. این البته تنها شامل آلمان و کشورهای آلمانی‌زبان که حدود صد میلیون خواننده بالقوه را در خود جای داده‌اند، نمی‌شود، بلکه موجی‌ست که در این سال‌ها در میان اروپاییان راه افتاده است. هالگریمور هلگاسون (Hallgrimur Helgason) یکی از رمان‌نویسان ایسلندی می‌گوید: "زمانی بود که اروپایی‌ها دنبال راز و رمز و جهان‌های مرموز راهی آفریقا می‌شدند، امروز توجه‌شان به سنت‌ها و طبیعت ایسلند جلب شده اشت و راهی اینجا می‌شوند."

رمان "زن ۱۰۰۰ درجه" از هلگاسون به آلمانی ترجمه و منتشر شده است. موضوع این رمان زندگی زنی‌ست که با یک لپ‌تاپ در یک گاراژ زندگی می‌کند.

ادبیات بخش مهمی از زندگی مردم این جزیره سرد و یخی را که به آتشفشان‌هایش معروف است، تشکیل می‌دهد. در ایسلند که جمعیت آن کمتر از ۳۲۰ هزار نفر است، هر سال ۱۵۰۰ کتاب با عنوان جدید در حوزه ادبیات منتشر می‌شود که متوسط تیراژ آن‌ها هزار جلد است. این ۳۲۰ هزار نفر ۳۵۰ نویسنده دارند که ۷۰ نفر آن‌ها تنها از راه نوشتن زندگیشان را می‌گذرانند. این آمار هنگامی انسان را بیشتر شگفت‌زده می‌کند که سرانه کتابخوانی و آمار انتشار کتاب در ایران را به‌یاد آورد. می‌توان تصور کرد که در ایسلند هر محله برای خودش یک نویسنده و یک ناشر دارد و مردمی که تا همین ۶۰ سال پیش بیشترشان ماهیگیر و کشاورز بودند، کتاب از دستشان نمی‌افتد.

در ایسلند که جمعیت آن کمتر از ۳۲۰ هزار نفر است، هر سال ۱۵۰۰ کتاب با عنوان جدید در حوزه ادبیات منتشر می‌شود

ادبیات ایسلند بیش از هر نوع ادبیاتی در پیوند تنگاتنگ با طبیعت قرار دارد، چنانکه شاید بتوان گفت طبیعت‌گرایی و عشق به بدویت برجسته‌ترین ویژگی ادبیات ایسلند باشد. دشت‌های خالی که تا چشم کار می‌کند گسترده‌اند، هوای یخزده و ترس همیشگی از آتشفشان‌های خاموش، همراه با بوی گوگرد که همیشه در هوا پراکنده است، پس‌زمینه همه داستان‌های ایسلندی را می‌سازد.

باید پرسید چگونه ممکن است که از چنین زمین سفت و سخت روستایی، دانه‌های ظریف و طرد شعر و ادب بیرون آید؟ ایسلندی‌ها همو.اره در پاسه به این پرسش می‌گویند: این ساگا‌ها (Saga)، حکایت‌ها و افسانه‌های عامیانه‌ای هستند که ادبیات معاصر ایسلند در آن‌ها ریشه دارد.

ساگا‌ها روایت‌های داستانی هستند که ایسلندی‌ها، چه تحصیلکرده و چه ماهیگیر و کشاورز ساده با آن‌ها بزرگ شده‌اند و چنان با آن‌ها خو گرفته‌اند و به آن‌ها اعتماد دارند که گویی داستان خانوادگی خودشان است. در نظر آن‌ان ساگا‌ها فقط به معنا تعدادی حکایت اسطوره‌ای که از ایسلندی‌های اولیه به جای مانده نیست، بلکه داستان‌هایی‌ست واقعی از رویدادهای تاریخی زندگی وایکینگ‌هایی که در این جزیره ساکن شدند.

هالدور لاکسنس (Halldór Laxness)، نویسنده ملی ایسلند و برنده نوبل ادبی در سال ۱۹۵۵. آثار او را به سه دوره تقسیم کرده‌اند: رمان "بافنده کشمیر" با موضوع مدرنیته و سنت در سال‌های دهه ۲۰؛ رمان "آقای خودش" با موضوع نقد اجتماعی در سال‌های دهه ۳۰ و سرانجام رمان "ناقوس ایسلند" با موضوع بازنگری در تاریخ در سال‌های دهه ۴۰

اساساً ساگا‌ها حکایت‌های شفاهی بودند از جنگ‌هایی که در فاصله بین ۹۳۰ تا ۱۰۵۰ م در ایسلند رخ داد، اما در قرن سیزدهم بدست نویسندگان گمنامی مکتوب شدند. موضوع‌های ساگا‌ها دو دسته اصلی را در برمی‌گیرد: زندگی پادشاهان و قهرمانان و داستان‌های خانوادگی. از آنجا که زبان ایسلندی از قرون میانه تا به امروز تنها تغییراتی جزئی داشته است، خواندن متون ساگا‌ها برای ایسلندی‌ها دشوار نیست.
این نزدیکی و پیوند عمیق با متون ادبی کهن به ادبیات مدرن ایسلند غنای بسیاری بخشیده است، چنان‌که ساگا‌ها الهام‌بخش و محرک فرم‌های ادبی مدرن ایسلند هستند. نیمه دوم قرن نوزدهم دوران تغییر و تحول ادبیات و ورود آن به دنیای مدرن است.

اولین رمان مدرن ایسلندی در ۱۸۵۰م منتشر شد و در‌‌ همان سال‌ها اولین مجله ادبی شروع به‌کار کرد. مجموعه آثار شکسپیر و هزار و یک شب ترجمه شدند و تئا‌تر کم کم به یکی از مهم‌ترین شکل‌های سرگرمی مردم تبدیل شد، که البته خود نقش بسیاری در کشف هویت ملی و باز‌شناسی دوباره عناصر فرهنگ بومی داشت. همین امر پشتوانه‌ای برای هنرمندان و نویسندگان ایسلندی شد که در برابر قواعد و اصول هنری وارداتی بایستند و قواعد خود را تعریف کنند که خاص خودشان است.

اولین انجمن قلم نویسندگان ایسلندی در ۱۹۲۸تاسیس شد که امروز حدود ۳۵۰ نویسنده عضو آن هستند. در سال ۱۹۵۵هالدور هاکسن (Halldor Laxnass) جایزه نوبل ادبیات را به ایسلند آورد. گونار گونارسن (Gunnar Gunnarsson) شاعر و نویسنده دیگر ایسلندی‌ست که چندین بار نامزد دریافت نوبل ادبی شد، اما نتوانست دومین نوبل ادبی را به ایسلند بیاورد. خانه او امروز محل برگزاری جلسات انجمن قلم است.

در شصت و سومین نمایشگاه فرانکفورت حدود ۳۰ نویسنده ایسلندی شرکت کرده‌اند که در کنار برنامه‌های مختلف جلسات داستانخوانی هم برگزار می‌کنند.

آسمان آبی قاره‌ها

Mon, 03 Oct 2011 10:08:51 +0000

تأملی بر فیلم "جهانی بهتر" ساخته سوزان بی یر، کارگردان دانمارکی

سمانه خلیلی

سمانه خلیلی - در "جهانی بهتر" (Hævnen) ساخته سوزان بی‌یر (Susanne Bier ) کارگردان دانمارکی برنده بهترین فیلم خارجی جشنواره اسکار ۲۰۱۱ گلدن گلوپ است. این فیلم محصول مشترک دانمارک و سوئد، در سال ۲۰۱۰ است.

پیش از این نیز سوزان بیر برای فیلم بعد از عروسی (After Wedding ) نامزد بهترین اسکار خارجی در سال ۲۰۰۷ شده بود و برای فیلم‌های "برادران" (Brothers) و "قلب باز" (Open Hearts) جوایزی را در دانمارک از آن خود کرده است. سوزان بیر یکی از اعضاء گروه "دگما ۹۵" هم بود. این گروه شامل تعدادی از کارگردانان جوان دانمارکی، همچون لارس فون تریر است که در صد سالگی سینما اعلام موجودیت کرد و برای ساخت فیلم اصول تازه‌ای را تعریف کردند.

-پدر: تو اون می‌زنی، اون تو رو. و این بازی تموم نمی‌شه. این رو نمی‌فهمی؟ اینطوری جنگ‌ها شروع می‌شن.
-کریستین: اگر بار اول جلوی طرف در بیای و حسابی بزنیش، دیگه بار آخر می‌شه

"جهانی بهتر" ساخته سوزان بی‌یر: درگیری ذهنی با شخصیت‌هایی از جنس ما و تلاش برای یافتن پرسش‌های اخلاقی و فلسفی. آیا باید به خشونت با خشونت پاسخ گفت؟

خشونت در آخرین ساخته سوزان بی‌یر نه آغازی دارد و نه پایانی، نه محدود به مکانی خاص است و نه به زمانی خاص و نه به طبقه‌ای خاص. آنتون که برای سازمان پزشکان بدون مرز کار می‌کند، برای درمان مجروحان جنگ داخلی در آفریقا به یک اردوگاه پناهجویان سفر می‌کند. او هر روز شاهد تن‌های خونین و دریده‌ای است که بر روی دستان مردان وحشت‌زده به اردوگاه آورده می‌شوند و چشمان ملتمسی که به دستان او دوخته می‌شوند تا معجزه کنند.

خسته از این همه خشونت وقتی آنتون برای استراحت به آن سوی آرام جهان برمی‌گردد، می‌شنود که پسرش الیاس به همراه همکلاسی تازه‌اش کریستین یکی از پسرهای شرور مدرسه را با تلمبه دوچرخه زده و با چاقو تهدید کرده‌ است. اما آنتون نه تنها نمی‌تواند پسرش را قانع کند که خشونت پاسخ خشونت نیست، بلکه وقتی هم از یک تعمیرکار برای کاری که نکرده کتک می‌خورد، از او در ذهن بچه‌ها تصویر یک مرد ترسو و ضعیف نقش می‌بندد که حتی نمی‌تواند از خودش دفاع کند. حس تحقیر شدن دوباره سراغ الیاس می‌آید، این‌بار نه در حیاط مدرسه که در خیابان، به خاطر پدری که در برابر چشم‌های او کتک خورده است.

-الیاس: نمی‌خوای کاری کنی؟ مثلاً بری بزنیش.
- پدر: آدم که نمی‌چرخه همینطور با این و اون دعوا کنه
-الیاس: شاید اگر اینقدر ترسو نبودی، مامان ازت خوشش می‌آمد.

وقتی کریستن به او پیشنهاد می‌کند برای انتقام از تعمیرکار، اتوموبیل او را منفجر کنند، با وجود همه تردیدهایش، سرانجام به این‌کار رضایت می‌دهد.

کودکان فیلم نیز همچون والدین‌شان، با رنج و درد درونی و تنهایی‌شان می‌جنگند...

برای سوزان بیر سینما مهملی‌ست برای طرح پرسش‌های اخلاقی. او شما را درگیر پرسش‌هایی می‌کند که به راحتی نمی‌توانید برایشان پاسخی پیدا کنید. آیا تنها با خشونت می‌توان در برابر شرارت‌ها ایستاد؟ آیا هر خشونتی شر است؟ آیا باید در جواب سیلی طرف دیگر صورتت را بچرخانی و در برابر خشونتی که به تو روا می‌شود سکوت کنی؟ یا آنکه می‌بایست در مقابل کسانی که می‌خواهند جهان را به جنگل بی‌قانونی تبدیل کنند که تنها در آن زور حاکم باشد، ایستاد؟

اینگونه پرسش‌ها آنتون را‌‌‌ رها نمی‌کند، چه در آفریقای در جنگ، زمانی‌که «Big Man» سردسته آدمکش‌ها و عامل همه خون‌های ریخته شده، به دستش می‌افتد، چه در دانمارک آرام وقتی مرد تعمیرکار از راه نرسیده توی گوشش می‌خواباند.

کودکان فیلم نیز همچون والدین‌شان، با رنج و درد درونی و تنهایی‌شان می‌جنگند. کریستین غم از دست دادن مادرش را به خشم و نفرت علیه پدرش تبدیل می‌کند و الیاس بعد از جدایی والدینش منزوی‌تر و منفعل‌تر از پیش می‌شود.

هنر فیلمسازی سوزان بی‌یر اینجاست که ما را با همه شخصیت‌های فیلم همراه می‌کند. ما با رنجشان رنج می‌بریم و تا مدت‌ها پس از دیدن فیلم هم باز در خاطرمان می‌مانند. آن‌ها نمونه‌ای هستند از همه ما. هیچ موقعیتی کوچک‌تر یا کم اهمیت‌تر از دیگری نیست. همیشه رویدادهایی هستند که ما را در برابر پرسش‌های اساسی یکسانی قرار می‌دهند. به این پرسش‌ها اما هیچ ایدئولوژی سیاسی و یا دستور اخلاقی نمی‌تواند پاسخ دهد، بلکه تنها این وجدان‌های فردی ماست که باید برایشان پاسخی بیابد.

خشونت دلپذیر در سینمای میشائیل هانکه

Babak M — Mon, 07 Feb 2011 09:50:57 +0000

سمانه خلیلی

سمانه خلیلی‌ـ چندین سال است که میشاییل هانکه به عنوان یکی از مهم‌ترین سینماگران مؤلف اروپایی در جهان مطرح شده است. او که کارگردانی اتریشی‌ست، ابتدا کار خود را با تلویزیون شروع کرد و ۲۰ سالی برای تلویزیون فیلم ساخت. از زمانی هم که با فیلم «قاره هفتم» (۱۹۸۹) وارد عرصه سینما شد، نقد تلویزیون و رسانه‌های دیداری، یکی از مضامین برجسته‌ی فیلم‌هایش شد. تا به امروز از هانکه شاهد ۹ فیلم بوده‌ایم که همه‌ی آن‌ها بدون استثناء در جشنواره‌های جهانی یا نامزد یا برنده‌ی دریافت جایزه‌ای شده‌اند. او چندین بار نامزد نخل طلای کن شد تا اینکه آخرین فیلم‌اش «روبان سفید» نخل طلای کن ۲۰۰۹ را از آن خود کرد.

سه‌گانه انجماد

در قلمرو مطالعات فیلم‌شناسی، سه فیلم اول هانکه «قاره هفتم »(۱۹۸۹)، «ویدئو بنی»(۱۹۹۲)، «۷۱ قطعه از گاهشماری یک شانس»(۱۹۹۴) به خاطر لحن سرد و فاصله‌داری که کارگردان با رخداد‌ها و شخصیت‌های فیلمش دارد به سه‌گانه‌ی انجماد Vergletscherung der gefühle معروف است. «قاره هفتم» داستان خانواده‌ی طبقه متوسطی‌ست که پس از نابود کردن تمام لوازم زندگی‌شان و پاره کردن تمام اسکناس‌ها، مقابل تلویزیون روشن خودکشی می‌کنند، بدون اینکه ظاهراً دلیلی برای خودکشی وجود داشته باشد. نه بیماری، نه بیکاری و نه بی‌پولی و نه درگیری خانوادگی. ظاهراً هر چیزی سر جای خودش است و زندگی آنها هم رو به پیشرفت است. اما در لایه‌ی زیرین، همه چیز در چرخه روزمرگی از معنا تهی شده است. حتی دعا خواندن هم امری‌ست مثل مسواک زدن و گره زدن بندهای کفش. نظم بروکراتیک اداری به روابط انسانی هم کشیده شده است. آنا – زن داستان- هر چند گاه به پدر و مادر شوهرش نامه‌ای می‌نویسند و وضعیت شغلی‌اش و اوضاع خانواده‌اش را شرح می‌دهد. درست مثل این است که گزارش کاری می‌نویسد؛ گزارشی که شوهر وقت نوشتن آن را ندارد. در این دور باطل تکرار است که رفتار‌ها و کنش‌های آدم‌ها هم فاقد معنا می‌شود.

در «ویدنو بنی»، بنی پسربچه‌ی ۱۳-۱۴ ساله‌ای که اتاقش پر از نوارهای ویدئویی، تلویزیون و دوربین فیلم‌برداری‌ست، دختر هم‌سن و سالش را می‌کشد و از جسد او فیلم می‌گیرد. هانکه از دل این روزمرگی، توحش و بدویتی را بیرون می‌کشد و در برابر دیدگان ما می‌گذارد که به برکت وجود تلویزیون به دیدن و شنیدنش عادت کرده‌ایم. صحنه‌هایی که هانکه در برابر ما می‌گذارد، روحمان را می‌آزارد؛ چهره‌ی معصوم پسرک و خونسردی کشنده‌اش در صحنه‌ی طولانی پاک کردن آثار خون‌آلود جنایتش و همکاری پدر و مادر برای پاک کردن آثار جنایات، تماشاگر را بهت‌زده می‌کند.

خشونت دلپذیر

به هانکه خرده می‌گیرند که تماشاگرش را با این صحنه‌ها تا می‌تواند آزار می‌دهد. اما هانکه در پاسخ به این خرده‌ها در گفت‌وگو با هفته‌نامه‌ی اشپیگل می‌گوید: «نویسنده و تهیه کننده‌ای که فیلم را همچون کالایی می‌بیند، دنبال آن است که خشونت را به بالا‌ترین قیمت بفروشد، پس یا در آن اغراق می‌کند یا به آن مایه‌ی طنز می‌دهد. آن‌ها خیال و واقعیت را در هم می‌آمیزند و کاری می‌کنند که بیننده به هیجان در آید مثل تونل وحشت. جایی که می‌توان هم ترسید و هم خندید.»

او در ادامه‌ی همین گفت‌وگو به چگونگی به تصویر درآوردن خشونت اشاره می‌کند و می‌گوید:«مسأله این نیست که ما نباید خشونت را نشان دهیم، چون جهان ما پر از خشونت است، بلکه حرف از این است که چگونه این قساوت و بی‌رحمی را به تصویر بکشیم. من چگونه می‌توانم این را با‌‌‌ همان چهره‌ی دهشتناکی که در واقعیت دارد، برای شما تصوبر کنم.»

در «۷۱ قطعه از گاهشماری یک شانس»، ما ۷۱ قطعه از روند زندگی چند شخصیت را دنبال می‌کنیم که همگی در ساعتی خاص به بانکی می‌روند که جوانی ۱۹ساله به آن حمله می‌کند و همه را به رگبار می‌بندد. در این تیراندازی سه نفر کشته و تعدادی مجروح می‌شوند. پسر هم چند لحظه بعد خودش را می‌کشد.

در این فیلم انتقاد هانکه به رسانه‌ی تلویزیون نسبت به دو فیلم قبلی‌اش برجسته‌تر است. در لابه لای صحنه‌های فیلم، نماهای نسبتاً طولانی از گزارش‌های خبری تلویزیون گنجانده شده است. در همه‌ی صحنه‌ها تلویزیون حضور دارد و آدم‌ها در حال نشستن، بلند شدن، خوابیدن و غذا خوردن به صفحه‌ی تلویزیون خیره شده‌اند و گیرنده‌ی منفعل اطلاعات و گزارش‌هایی هستند که تلویزیون به آن‌ها می‌دهد. تلویزیون نه تنها پرکننده‌ی شکاف میان این آدم‌های جداافتاده از هم است که هدایت‌کننده و شکل‌دهنده‌ی افکارشان هم هست.

قاتلان سفیدپوش

فیلم بعدی هانکه به نام «بازی‌های مسخره» یکی از بحث‌انگیز‌ترین فیلم‌های تاریخ سینماست. خانواده‌ای (آنا و جورج و فرزندشان، ‌‌‌ همان زوج هانکه که در اکثر فیلم‌هایش حضور دارد) برای گذراندن تعطیلات به ویلای کنار رودخانه‌شان می‌روند که سر و کله‌ی دو پسر با دستکش‌ها و لباس سفید که رفتار عجیبی هم دارند، پیدا می‌شود. آن‌ها با شوخی و بازی کل خانواده را یکی پس از دیگری شکنجه می‌کنند و بعد می‌کشند. به نظر تعدادی از منتقدان «بازی‌های مسخره» یکی از فیلم‌های خشن تاریخ سینماست.

اما در تمام فیلم تنها صحنه‌ی خون‌آلودی که می‌بینیم، صحنه‌ی خون پاشیده شده‌ی پسر بر دیوار و صفحه‌ی تلویزیون است. خبری از تن برهنه، دست و پای بریده، سر شکسته و دهان پرخون نیست. خود او اشاره می‌کند که «این اصل اخلاقی من است که لحظه‌ی وقوع جنایت را نشان ندهم.» پس هانکه با ما چه می‌کند که فیلم‌های اکشن جهان هالیوود با کشت و کشتارهای بسیارشان از عهده‌ی آن برنمی‌آیند؟
هانکه در گفت‌وگویی که در سال ۹۷ با نشریه artechock film درباره‌ی «بازی‌های مسخره» انجام داده، گفت: «فیلم به عنوان کالا کاری به درد و رنج قربانی ندارد، بلکه به لذت جانی از عملش می‌پردازد، گویی که خشونت امری شهوانی ست. اما برای من درد قربانی هراسناک است. من نمی‌گذارم تماشاگر با شکنجه‌گر هم‌ذات‌پنداری کند. این هم‌ذات‌پنداری، خوفناکی خشونت را درهم می‌شکند.» در «اینک آخرین زمان» «انگار ما هم از هلیکوپتر بر سر ویتنامی‌ها تیراندازی می‌کنیم و هیجان هم پیدا می‌کنیم بدون آنکه عذاب وجدانی داشته باشیم یا احساس مسئولیت کنیم.»

رنج مشترک

پس ما همپای خانواده شکنجه وتحقیر می‌شویم، بی‌آنکه راه فراری داشته باشیم. هنگام تماشای فیلم، خودمان را با این امید تسکین می‌دهیم که در این فیلم هم مانند سایر فیلم‌هایی ظاهراً از این دست، لحظه‌ای فرامی‌رسد که خانواده خود را نجات می‌دهد یا پلیس از جایی پیدا می‌شود و این جانیان را به‌سزای اعمالشان می‌رساند. از آنجا که هانکه به خلق و خوی ما وارد است، در یکی از صحنه‌های پایانی فیلم به آنا فرصت می‌دهد که اسلحه را بردارد و تام را بکشد. اما هانکه نمی‌گذارد ما با خشمی تسکین‌یافته به پایانی کلیشه‌ای برسیم؛ پل با ریموت تلویزیون زمان را به عقب برمی‌گرداند و این فرصت را از آنا می‌گیرد. ما هم امیدمان را از دست می‌دهیم. در چندین صحنه پل رو به دوربین می‌کند و با نیشخند به ما می‌گوید شما هم طرف این‌ها هستید. هانکه سعی می‌کند با این «فاصله‌گذاری برشتی»، جایگاه جدیدی برای تماشاگر- ما- در متن تعریف کند.

نسخه‌ی آمریکایی «بازی‌های مسخره» در سال ۲۰۰۷ با‌‌‌ همان دکوپاژ‌ها و شخصیت‌ها توسط خود هانکه دوباره ساخته شد. در این نسخه نوآمی واتس (آنا) و تیم راس (جورج) بازی کرده‌اند. نسخه‌ی آلمانی سال ۱۹۹۷ آن انعکاسی را که هانکه می‌خواست فیلمش در آمریکا داشته باشد، نیافت. به همین دلیل هم زمانی که از او خواسته شد تا فیلمی در آمریکا بسازد، اول از همه رفت سراغ همین فیلم و خواست با یک تیم آمریکایی «بازی‌های مسخره» را دوباره بسازد. اما این‌بار هم انتظار هانکه برآورده نشد. چون چند منتقد مهم آمریکایی گفته بودند که این فیلم، فیلمی خشن است و انتقاد آن‌ها به فیلم بر روی میزان تماشاگران اثر گذاشته بود.

منابع:

http://www.artechock.de/film/text/interview/h/haneke_1997.htm

http:/www.critic.de/interview/spass-an-der-polemik-2006/

http://www.spiegel.de/thema/michael_haneke/