سحر جلوه

بهار عربی: آرمان‌های جنبش سبز، روش‌های انقلاب بهمن

nikfar — Sun, 15 Apr 2012 19:54:05 +0000

چارلز کورزمن، استاد دپارتمان جامعه‌شناسی، دانشگاه کارولینای شمالی

برگردان:

سحرجلوه

چارلز کورزمن − بهار عربی یادآور کدام یک از وقایع ایران است؟ جنبش سبز در سال ۲۰۰۹ که در پی به چالش کشیدن ارکان جمهوری اسلامی ایران بود؛ یا انقلاب ایران در سال ۱۹۷۹ که جمهوری اسلامی را به قدرت رساند؟

در حالی که اعتراضات در تونس و سایر کشورهای عربی فراگیر می‌شد، ایرانیان پیشرو در هر دو سوی این جریانات ادعای الهام بخشی برای اعتراضات عربی را مطرح نمودند. میرحسین موسوی، کاندیدای مطرح ریاست جمهوری جنبش سبز، گفت:
" بدون هیچ شکی نقطه‌ی آغازین آنچه را که در خیابان‌های تونس و صنعا و قاهره و اسکندریه و سوئز شاهد آن هستیم باید در تظاهرات چند میلیونی ۲۵ و ۲۸ و ۳۰ خرداد تهران جستجو کرد. روزهایی که مردم با شعار “رای من کجاست؟ ” به خیابان‌ها آمدند و مسالمت جویانه، حقوق از دست رفته‌ی خود را پی گرفتند."[1]

علی خامنه‌ای "رهبر معظم" جمهوری اسلامی (عنوان واقعی او در قانون اساسی "رهبر" است)، ادعای متفاوتی مطرح نمود:

"امروز تحولات در شمال آفریقا از جمله مصر، تونس و برخی کشورهای دیگر معنای ویژه‌ای برای ملت ایران دارد. این همان چیزی است که همیشه به عنوان بیداری اسلامی که به‌دنبال پیروزی انقلاب بزرگ ملت ایران به‌وجود آمده، به آن اشاره شده است."[2]

واکنش فعالان عرب به این ادعای تاثیرگذاری ایرانیان، رد هردو ادعا بود. با بررسی پست‌های توئیتر در دوهفته‌‌ی آغازین انقلاب مصر که دارای برچسب #Jan۲۵ (کلیدواژه‌ی قیام مصر که در ۲۵ ژانویه ۲۰۱۱ آغاز شد) هستند، تنها ۶۹ پست در میان ۴۲۴۶۶ توئیت به ایران اشاره داشته‌اند و تنها ۳ توئیت در این میان به زبان عربی بوده‌اند. اغلب آنها توسط ایرانیان نوشته شده یا به گزارش‌های خبری غربی لینک داده‌اند و هیچ کدام اعتباری به سابقه‌ی ایرانیان نداده‌اند.

به هرحال واضح است که تمایل فعالان عرب نیز بیشتر معطوف به جنبش سبز است تا انقلاب ایران.

یک هفته پیش از سرنگونی حسنی مبارک، یک نظرسنجی در اسکندریه و قاهره نشان داد که تنها ۱۸ درصد از شرکت کنندگان، رژیم ایران را تایید می‌کنند و ۴۷ درصد با آن مخالف هستند. (سی و شش درصد شرکت‌کنندگان نظری دراین مورد نداشتند و احتمالن این نشان‌دهنده‌ی عدم علاقه‌ی مصریان به مسائل ایران است.[3])

یکی از سه توئیت ذکر شده به زبان عربی درباره‌ی ایران می‌گوید: "نه به خدای مبارک، نه به خدای سعودی، نه به خدای ایرانی"[4]. یک توئیت دیگر به زبان انگلیسی و توسط کسی که خود را مصری معرفی می‌کند، دخالت ایران و همچنین اروپا و آمریکا را در مسائل کشورهای عرب با عنوان "دست‌های خارجی" محکوم می‌کند.[5] وائل غنیم، کارمند مصری گوگل و فعال سیاسی که در این قیام‌ها به چهره‌ای بین‌المللی تبدیل شد، در تظاهرات‌ها و مصاحبه‌های خود دستبند سبزی به دست داشت که اشاره‌ای آشکار به رنگ کمپین انتخاباتی میرحسین موسوی و اعتراضات متعاقب آن در ایران به نظر می‌آمد. غنیم در نامه‌ای به فعالین سیاسی در ایران گفت که این رنگ "تنها یک اتفاق بوده است، اما من خوشحالم که شما این برداشت را از آن کرده‌اید! "[6]

فعالین سیاسی در مصر این ادعای خامنه‌ای را که بهار عربی بازتاب انقلاب اسلامی است، رد نموده‌اند. یک سخنران در میدان تحریر قاهره، در واکنش به این ادعا که با تشویق گسترده‌ی حاضران همراه بود، گفت: "مصر ایران دیگری نخواهد بود، ما توسط یک دیکتاتوری مذهبی چنان که در ایران وجود دارد، اداره نخواهیم شد." در این هنگام جمعیت شعارهایی ضد ایران سر دادند.[7] در بیانیه‌ای توسط فعالین سیاسی مصر، صحبتهای رهبر ایران در تلاش برای " ایجاد شکاف در میان بدنه‌ی ملت با صحبت درباره‌ی انقلاب اسلامی و تلاش برای حذف برادران قبطی از انقلاب ما"[8] محکوم شد.

اخوان المسلمین، بزرگترین گروه اسلام‌گرای مصر، نیز با این نظر موافق بود. کمال الحلباوی، یکی از رهبران اخوان در لندن از خامنه‌ای برای حمایتش تشکر نمود و گفت که "وضعیت مصر کاملاً با ایران تفاوت دارد". او تاکید نمود که انقلاب مصر "یک انقلاب اسلامی نیست" و اخوان المسلمین هر شکلی از حکومت که مردم مصر در انتخابات آینده تعیین نمایند را محترم خواهد شمرد[9]. در یک کنفرانس مطبوعاتی در قاهره، سخنگوی اخوان، محمد مُرسي پا را از این فراتر نهاد و تاثیر ایران را به کلی نفی نمود. به گفته‌ی وی اخوان المسلمین "در برابر بیانات ایران یا لبنان و یا هرجای دیگری مسئول نبوده و خواهان دخالت هیچ یک از این کشورها در امور داخلی مصر نیست."او ادامه می‌دهد که اخوان المسلمین "مخالف یک حکومت مذهبی است، زیرا اسلام مخالف چنین چیزی است."[10] او همچنین بر موضع اخوان المسلمین در حمایت از دموکراسی در سال‌های اخیر تاکید نمود.[11]

اگرچه جنبش سبز ایران، الهام بخش اصلی و یگانه بهار عربی (چنان که موسوی ادعا نمود) نیست، اما یکی از گزینه‌های الهام بخش در میان موارد متعدد که مجموعه "انقلاب‌های رنگی" دهه‌ی گذشته از آن جمله‌اند، بوده است. سعید یوسف، یک فعال مصری، جنبش سبز را در لیست سابقون انقلاب مصر ذکر می‌نماید:
" ما یاد گرفتیم که چگونه رسمن تبدیل به یک انقلاب بشویم، همانند راه‌پیمایی نمک در هند، جنبش ۲۶ جولای در کوبا، جنبش همبستگی لهستان، جنبش وکلا و قضات پاکستان و جنبش سبز ایران و چگونه یک انقلاب را چون انقلاب نارنجی اوکراین، انقلاب سرو لبنان و انقلاب گل لاله در قرقیزستان زنده و پویا نگاه داریم."[12]

غنیم در نامه به فعالین سیاسی در ایران گفت: "ما از شما آموختیم، در پایان کار و در زمانی که قدرت در دستان مردم است، ما قادر خواهیم بود که هرکار که می‌خواهیم انجام دهیم."[13] به نظر می‌رسد که تاکتیک فیلمبرداری و عکسبرداری با دوربین موبایل، آپلود کردن آن بر روی اینترنت و انتشار آن برای دور زدن سانسور دولتی، یکی از درس‌هایی بود که از جنبش سبز ایران آموخته شد. تقریبن در هر تصویری که از جنبش سبز منتشر شد، فرد دیگری در حال فیلم برداری از زاویه‌ای دیگر به تصویر کشیده شده بود. در میدان تحریر قاهره و بسیاری دیگر از اعتراضات بهار عربی نیز این اتفاق تکرار شد.

به هرحال از جهاتی، جنبش‌های موفق بهار عربی بیشتر تکرار انقلاب اسلامی بودند تا جنبش سبز ایران. آنها در سرنگونی رژیم‌های استبدادی موفق بودند، امری که جنبش سبز بدان دست نیافت و این کار را از طریق اعتصاب‌های عمومی سامان دادند، کاری که جنبش سبز هیچ‌گاه موفق به ایجاد آن نشد. در طول انقلاب ایران، اعتصاب عمومی در حدی گسترده شد که دولت قادر نبود نیروی کافی برای بازگرداندن افراد به کار را تدارک ببیند . کارگران صنعت نفت منبع اصلی درآمد سلطنت را از بین بردند.[14] در تونس اعتصاب‌ها همراه با تظاهرات‌ها در میانه‌ی دسامبر ۲۰۱۱ آغاز شدند. در سیدی بوزید، شهری که اعتراضات تونس از آنجا آغاز شد، فدراسیون کارگری منطقه یک اعتصاب عمومی در تاریخ ۱۲ ژانویه ۲۰۱۱ تدارک دید که باعث شد فدراسیون کارگری ملی (که مدتها بود در چشم حکومت "اهلی و بی خطر" به نظر می‌آمد[15]) موضعی شدیدتر اتخاذ کند. در واقع این موضع در طی دوهفته از فراخوان برای "گفتگوی آرام" (۳۰ دسامبر) به "اصلاحات سیاسی (۴ ژانویه) و تا " شرکت در جنبش مداوم اعتراضات مردمی" (۱۱ ژانویه) تغییر پیدا کرد.[16] رئیس جمهور مستبد تونس در ۱۴ ژانویه سقوط کرد.

در مصر، اعتصاباب ناگهانی و غیرقانونی به حدی گسترده بود که ذخایر غذایی کشور در معرض تهدید قرار گرفت. مصر نیمی از غلات مصرفی خود را از طریق بنادری وارد می‌کند[17] که برای روزهای متمادی در اواخر ژانویه و اوایل فوریه بسته بودند و بعد از آن نیز در طی یک هفته‌ تا زمان استعفای حسنی مبارک تنها ظرفیت بخشی از این بنادر مورد استفاده قرار گرفت.[18] کمبود سوخت و مقررات منع رفت و آمد ، سیستم حمل و نقل را با مشکل مواجه ساخت و بسته شدن بانک‌ها و قطع اینترنت توسط دولت بیش از پیش باعث بروز بحران در بازار شد. یک شاهد مطلع به من گفت که اگر این وضعیت ادامه پیدا می‌کرد قاهره در طی چند هفته به صورت جدی با خطر اتمام منابع غذایی روبه‌رو می‌شد.

جنبش سبز ایران با غبن به این اتفاقات می‌نگریست. موسوی و دیگران دوهفته پس از انتخابات مناقشه برانگیز در ژوئن ۲۰۰۹ به بحث درباره‌ی یک اعتصاب عمومی پرداختند[19]، اما هرگز چنین اعلانی صورت نگرفت و فعالیت گسترده‌ی کارگری هرگز تحقق نیافت. در اوایل سال ۲۰۱۱ (۲۵ بهمن ۱۳۸۹) زمانی جنبش سبز تحت تاثیر بهار عربی دوباره به خیابان بازگشت، همچنان اعتصاب‌ها تک و توک بودند و تمرکز آنها نیز به جای نارضایتی سیاسی بر مسائل اقتصادی بود. [20] برخی از فعالین در ایران تفاوت مسیر‌های طی شده در کشورهای عربی و ایران را به سرکوب شدیدتر حاکمیت ایران نسبت می‌دادند. یک ایرانی در وبسایت توئیتر می‌نویسد: "وقتی من وضعیت ایران و مصر را مقایسه می‌کنم، ارتش مصر و رژیم مبارک فرشته هستند. مردم در مصر دستگیر و همان روز آزاد می‌شوند، در حالی که معترضین انتخابات ایران هنوز پس از دو سال در زندان هستند."[21] برخی از مصریان این تحلیل را رد می‌کنند: "در مقایسه، تعداد کشته‌شدگان اعتراض به انتخابات ایران رقمی میان ۳۰ تا ۸۰ نفر بوده است، در حالی که این رقم می‌تواند آمار کشته‌شدگان اسکندریه یا سوئز به تنهایی باشد."[22] به هرحال این بحثی است که بی‌گمان در محافل آکادمیک برای مدتی ادامه خواهد داشت.

منبع:

Int. J. Middle East Stud. 44 (2012), pp 162-165

پانویس‌ها:

[1] Mir Hossein Musavi, 29 January 2011, facebook.com/mousavi.

[2] "Ali Khamene’I”, 4 February 2011, leader.ir.

[3] Pechter Middle East Polls, “Phone Survey of Cairo and Alexandria,” 5–10 February 2011, pechterpolls.

com.

[4] Bad_Way, Twitter, 24 January 2011.

[5] GhadahG, Twitter, 25 January 2011.

[6] “Egyptian Activist’s Message to Iranians: Learn From Egyptians, and We Learned From You,”

www.iranhumanrights, 10 February 2011.

[7] Al-Ahram, 6 February 2011, ahram.org.eg.

[8] Al-Masry al-Youm, 10 February 2011, almasryalyoum.com.

[9] Kamal El-Helbawy, BBC Persian Service, 6 February 2011.

[10] Al-Shuruq, 10 February 2011, shorouknews.com.

[11] Carrie RosefskyWickham, “The Muslim Brotherhood after Mubarak,” Foreign Affairs, 3 February 2011;

Asef Bayat, “Egypt and the Post-Islamist Middle East,” 8 February 2011, opendemocracy.net.

[12] Sayyid Yusif [Sayed Yossif], “Man Sana_a al-Thawra al-Misriyya,” 31 May 2011, al-tahrer.com.

[13] Egyptian Activist’s Message to Iranians

[14] Charles Kurzman, The Unthinkable Revolution in Iran (Cambridge, Mass.: Harvard University Press,

2004), 111–14.

[15] B´eatrice Hibou, The Force of Obedience: The Political Economy of Repression in Tunisia (Cambridge:

Polity Press, 2011), 123–28.

[16] 17Ifriqiyah, 31 December 2010, ifriqiyah.com; Turess, 11 January 2011, Turess.com; “al-Ittihad al-_Amm

al-Tunsi li-l-Shughl,” 28 December 2010, 4 and 11 January 2011, ugtt.org.tn

[17] Food and Agriculture Organization (FAO), Global Information and Early Warning System on Food and

Agriculture (GIEWS), 13 September 2011, fao.org/giews

[18] 19Port Technology International, 1 February 2011, porttechnology.org; Reuters, 7 February 2011; Maersk

Line, 11 February 2011, maerskline.com.

[19] Mir-Hossein Musavi, 21 June 2009, facebook.com.

[20] 21Kevan Harris, “Iran: Why Workers Aren’t Joining the Protests,” Time, 22 February 2011, time.com. I

thank Ali Kadivar as well for his insights on this point.

[21] CyrusShares, Twitter, 7 February 2011.

[22] Tomgara, Twitter, 29 January 2011.

بهار امید و زمستان یأس

Sun, 01 Apr 2012 08:12:14 +0000

عباس امانت*

برگردان:

سحر جلوه

عباس امانت − برای بخش گسترده‌ای از ایرانیان که انقلاب سال ۱۳۵۷ را با امید بسیار از سر گذراندند، "بهار آزادی" جز در سکه‌های طلا، که در اسفند همان سال توسط دولت موقت ضرب شد، معنای دیگری نیافت. خوش‌بینی انقلابی به سرعت مرد و جای خود را به زمستان طولانی نارضایتی داد.

سرانجام کار برای مردم جهان عرب که ‌اکنون نظاره‌گر "بهار عربی" هستند، ممکن است متفاوت باشد. هرچند تا نمود کامل جنبش کنونی راه درازی در پیش است –که بالقوه ممکن است ماه‌ها و حتی سال‌‎‏ها به طول بیانجامد- و هرچند غیرواقع‌بینانه خواهد بود که مسائل را به تمام کشورهای عربی چونان یک واحد یک‌پارچه تعمیم بدهیم؛ ویژگی‌هایی در جنبش‌های کنونی وجود دارد که آنها را -همچنان که همسو با انقلاب ایران هستند، از این انقلاب متمایز می‌سازد.

برای شروع باید گفت که چشم انداز ظهور یک شخصیت کاریزماتیک چون آیت‌الله خمینی در این جنبش‌ها (حتی در بحرین با جمعیت زیاد شیعه) بعید به نظر می‌آید. بدون توجه به پایان راه قیام‌های عربی، هیچ کدام از این جنبش‌ها (نه حتی اخوان المسلمین در مصر) تاکنون یک گروه اپوزیسیون انحصار‌طلب، شبیه به روحانیت رادیکال ایرانی، به وجود نیاورده‌اند. همچنین به نظر نمی‌آید که وضعیت این کشورها در آینده‌ی نزدیک مشابه ایرانی شود که تنها شش ماه پس از سقوط شاه که قدرت مطلقش عامل بنیادین انقلاب بود، نهاد شورای نگهبان را با اقتداری مطلق تشکیل داد. به علاوه، با وجود جلوه‌ی شجاعت و پایداری ای که در تظاهرات‌های امروزه شاهد آن هستیم، آیین شهادت نجات بخش (messianic martyr cult) در جنبش‌های اعتراضی جهان عرب وجود ندارد. آیینی که منجر به ایجاد حرکت‌های هیجانی میشود، یا به گروه‌های اسلامی اجازه‌ی کسب منفعت می‌دهد.

تا جایی که برای یک ناظر بیرونی آشکار است، بهار عربی با وجود آرمان‌های عمیقاً ضد دیکتاتوری، ، نمی‌تواند جنبشی ایدئولوژیک در معنای کلاسیک کلمه تعریف شود. حتی اگر این چنین باشد، یک پدیده‌ی پسا‌ایدئولوژیک خواهد بود که در تقابلی آشکار با جنبش‌های دهه‌ی شصت و هفتاد میلادی قرار می‌گیرد، جنبش‌هایی که انقلاب اسلامی محصول (غیر)طبیعی آنها بود.

امروزه در کشورهای عرب، تقریباً هیچ گروه مارکسیست-لنینیست غیرقابل انعطافی مانند حزب توده‌ی ایران پس از سال ۱۳۵۷، یا مجموعه گروه‌های چریک شهری مانند فدائیان خلق و یا مارکسیست‌های اسلام‌گرای مکتبی‌ای چون مجاهدین خلق و ظاهراً نه چندان تروتسکیست‌های غیرعمل گرا وجود ندارند. تمامی این گروه‌ها نه تنها با تعلیم جوانان و دفاع از خشونت، که همچنین با تسهیل پیشروی خمینی و وفادارانش، نقش مؤثری در بردن انقلاب ایران به لبه‌ی پرتگاه تندروی داشتند. در بهار عربی تنها گروه‌های چپ نیستند که به نظر می‌رسد قدرت متقاعدسازی خود را از دست داده‌اند بلکه ظاهراً الگوهای پسااستعماری، مانند انقلاب مصر در سال۱۹۵۲ و عراق در ۱۹۵۸ نیز جذابیت خود را ازدست داده‌اند.

در این اولین انقلاب‌های حقیقتاً پرطرفدار جهان عرب، سویه‌های لیبرال طیف سیاسی (حداقل در مصر) نشانه‌های امیدبخشی از تعهد دموکراتیک را نشان می‌دهند که در ایران ۱۳۵۷ تا حد زیادی غایب بود، مانند جنبش جوانان متعهد به یک جامعه‌ی مدنی، ملی‌گرایان میانه‌رو طبقات متوسط که تساهل مذهبی را اشاعه می‌دهند (حتی ناصری‌ها، بدون عبدالناصر) و حتی جمعیت‌های بدون نظم چون طرفداران فوتبال مصر که همگی تبدیل به فعالان سیاسی شده‌اند. هیچ کس – نه حتی اسلام‌گرایان رادیکال- به نظر نمی‌آید که یک طرح آماده برای آفرینش یک اتوپیا به سبک خمینی وطرفدارانش داشته باشند که به سرعت راه خشونت و ضد‌غرب‌گرایی را برای رسیدن به اسلام راستین در پیش گرفتند. به نظر نمی‌رسد که بحران گروگان‌گیری، فریاد‌های "مرگ بر آمریکا"، دادگاه‌های انقلابی انتقام‌جو، کمیته‌های انقلابی فراقانونی و اعدام‌های بدون فوت وقت، مصادره‌ی اموال و ارعاب، نشانه‌های آشکار جنبش‌های اعتراضی کنونی باشند. همچنین حداقل تاکنون امکان مسمومیت فضا به وسیله‌ی انزوای بین‌المللی طولانی، اخلاقیات اجباری اسلامی که نماد آن حجاب اجباریست، تصفیه‌ی گسترده‌ی دانشگاه‌ها و عدم تحمل گروه‌های اقلیت مذهبی و قومی محتمل نیست. به علاوه، عناصر خشن انقلاب‌های متاخر درکشورهای متعددی چون روسیه، چین و ایران، با وجود سیاست سختگیرانه‌ی بشار اسد و علی عبدالله صالح، جلوه‌ی کمتری در جنبش اعتراضی امروز دارند. اگر شباهتی هم در کار باشد، تمایلات ضد دیکتاتوری جهان امروز عرب، بیشتر شبیه به جنبش سبز ایران در تابستان ۱۳۸۸ است تا با انقلاب ایران در سال ۱۳۵۷.

همچون جنبش سبز ایران، بهار عربی نیز آزادی سیاسی، پایان قدرت انحصاری، پایان فساد و حکومت زر و زور را مطالبه می‌کند. انقلابیون امروز همچنان در اشتیاق عدالت اجتماعی ، پایان انزوا از جامعه‌ی جهانی و آزادی فرهنگی از قیود ایدئولوژیکی هستند که دهه‌هاست که بر جوامع خاور‌میانه حکم‌فرماست. اینها مطالبات یک طبقه‌ی جدید متوسط شهری است که هم‌اکنون در کلانشهرهای این منطقه زندگی می‌کنند، طبقه‌ای که به لحاظ جمعیتی، جوان و به لحاظ اجتماعی ناامید است. اغلب بیکار هستند و یا شغل مطلوبی به دست نیاورده‌اند و عمومن حس محرومیت اقتصادی در آنان مشترک است. با این که آنان به لحاظ ترکیب اجتماعی با ایران در دهه‌ی ۵۰ قابل مقایسه هستند اما کمتر محتمل به نظر می‌رسد که تحت تاثیر پیام‌های افراطی‌ای که یک نسل از ایرانیان را فریب داد، قرار بگیرند.

حتی با نگاهی کمابیش شکاکانه، نتیجه‌ی این جنبش‌ها ممکن است به دلایل مهم دیگری کاملن متفاوت باشد. در جهان امروز عرب ظاهراً سرنوشت ارتش کاملاً به سرنوشت دیکتاتورهای سرنگون شده مانند بن‌ علی، مبارک و حتی قذافی وابسته نیست (اگرچه در زمان نوشتن این سطور سرنوشت ارتش در یمن و سوریه هنوز مشخص نشده است). این موضوع قطعاً با وضعیتی که افراد رده بالای ارتش ایران در وابستگی کامل ارتش به شاه و ارتباط نزدیک با رژیم پهلوی تجربه کردند، متفاوت است. در حالی که نیروهای مسلح ایران با گذشت کمتر از یک سال از آغاز اعتراضات در برابر اعتصابات و راه‌پیمایی‌ها متلاشی شدند، ارتش‌های عرب روی هم رفته در برابر فشار انقلابی مقاومت می‌کنند. حداقل در مصر برای مدتی ارتش به عنوان محافظ ملت در برابر خشونت پلیس ضد شورش و حملات گروه فشار حامی مبارک ظاهر شد.

به هرحال، بقای ارتش به عنوان یک ابزار ثبات و کنترل، ممکن است یک شمشیر دولبه تلقی شود. از طرفی می‌تواند به عنوان عامل تسهیل کننده‌ی یک روند منظم و برنامه دار به سوی یک جامعه‌ی باز ظاهر شود و از سوی دیگر می‌تواند با تلاش برای تامین منافع مقرر خود، و پر و بال دادن به یک رژیم استبدادی جدید که تابع میل و هوس آنان باشد، برای روند دموکراتیک مانع تراشی کند. پاسخ به این سوال کلیدی نه تنها به عوامل بین‌المللی و منطقه‌ای، بلکه به درک افسران رده بالای ارتش از این نکته که عصر دیکتاتوری نظامی با یک نمای ظاهری ملی گرایانه (یا بنیادگرا) به پایان رسیده است، نیز وابسته است. نکته‌ای که می‌توان با قطعیت از آن سخن گفت این است که ارتش ایران در سال ۱۳۵۷ ناگهان خود را در میانه‌ی چنین لحظه‌‌‌ی بحرانی‌ای یافت، ولی یا قادر نبود و یا در وضعیتی نبود که یکی از این گزینه‌ها را انتخاب کند.

در خاورمیانه‌ی عرب در سال ۲۰۱۱، اگر ایدئولوژی‌های چپ غایب هستند، در عوض ایدئولوژی‌های اسلامی حضور پررنگی دارند. اسلام سیاسی جذابیت غیرقابل انکاری به عنوان جایگزین فساد و رهبری‌های سرکوب‌گر پیشین دارد. همانند انقلاب ایران چنین تمایلی مرزهای طبقاتی را در هم می‌نوردد و نه تنها برای طبقه‌ی فقیر شهری و طبقه‌ی متوسط پایین دست، بلکه برای طبقات متوسط با تحصیلات بالاتر (احتمالاً غیر از اقشار مرفه سوریه و به صورت خاص دمشق) نیز فریبنده است که پشت سر مفهوم جذاب "یکی برای همه و همه برای اسلام" متفق شوند. این یگانه جنبه‌ی باقی‌مانده از ایدئولوژی، که همچنان جذابیت خود را برای مردم حفظ کرده، طیف متنوعی را به‌وجود آورده است، از اخوان المسلمین محافظه‌کار در مصر و سلفی‌های افراط گرا تا مسجد‌برو‌‌های ساده که آرمان خالصانه‌ای برای برقراری یک رژیم قابل اتکا به لحاظ اخلاقی را در سر دارند. با وجود ضدیت بی حساب سلفی‌های سنی و شیعیان ایران، اسلام‌گرایان جهان عرب نیز همچون همتایان ایرانی خود، در فضایی از غوغا و ستیزه و با سرکوب مکرر جمعیت معترض است که کامیاب خواهند شد. آنها به عنوان منظم‌ترین و متعهدترین گروه، روی به مردم معمولی می‌آورند، همان‌گونه که توده‌های ایرانی در غیاب هرگونه انتخاب سیاسی قابل اتکا، جایگزین اسلامی را برگزیدند.

در پایان، ما بایستی خشم آشکاری را نیز در نظر بگیریم که نسبت به اسرائیل و استیلای آن بر فلسطینیان در مناطق اشغالی وجود دارد. برخلاف انفعال حکومت‌های عرب، سیل همدلی با مردم فلسطین و همچنین مردم عراق پس از حمله‌ی مصیبت‌بار امریکا، بدون شک به همبستگی بیشتر مسلمانان جهان از مراکش تا پاکستان منجر خواهد شد. این سیر وقایع احتمالاً گفتمان سیاسی اسلام را جلوتر خواهد برد و در نتیجه تمایلات ضد غربی گسترده‌تری را همسو با انقلاب اسلامی ایران رواج خواهد داد. حتی اگر بهار عربی تفسیر اسلامی متفاوتی شبیه به الگوی ترکیه (تهی از افراط‌گرایی سیاسی، اما وفادار به هویت بومی) انتخاب کند، مسئله‌ی فلسطین، عامل گسترش نفرت از اسرائیل و آمریکا و هم‌نوایی با جمهوری اسلامی ایران خواهد بود.

به هر حال، بدون توجه به این که کدام آرایش سیاسی ممکن است به سرعت غالب شود، بهار عربی با یک نگاه تاریخی گسترده‌تر، احتمال دارد همچون انقلاب ایران در سه دهه‌ی پیش، قوای محرکه‌ی جدیدی را آزاد کند و نیروهای اجتماعی قدرتمندی را خصوصن از میان نسل جوان، وارد عرصه کند که آنان چهره‌ی خاورمیانه را برای همیشه تغییر خواهند داد. ‌هاتت

*عباس امانت، استاد دانشگاه ییل، دپارتمان تاریخ

منبع:

Int. J. Middle East Stud. 44 (2012), 147–149