فروغ تمیمی

اووروخ دوست من بود

hosseinn — Sat, 23 Mar 2013 12:01:04 +0000

هلا هاسه، بانوی بزرگ ادبیات هلند (از مجموعه «نویسندگان هلندی»)

فروغ تمیمی

فروغ تمیمی - هلا هاسه (۱۹۱۸-۲۰۱۱) در باتاویا (جاکارتا فعلی) متولد شد و کودکی و نوجوانی‌اش را در آنجا گذارند. ویلم هندریک، پدر هلا هم به نویسندگی علاقمند بود و داستان‌هایش را با نام مستعار چاپ می‌کرد.

او در جاکارتا به مدرسه رفت و در سال ۱۹۳۸ به هلند بازگشت تا در رشته ادبیات اسکاندیناوی تحصیل کند. اما بعد از دو سال تحصیل، این رشته را‌‌ رها کرد و به مدرسه تئاتر رفت. پس از ازدواج تئاتر را هم کنار گذاشت و یکسر خودش را وقف نوشتن کرد.

هاسه بیش از ۵۶ اثر ادبی از جمله نمایش‌نامه، مجموعه مقالات ادبی و تاریخی، داستان‌های کوتاه و رمان نوشته است. عشق و شیفتگی هلا به اندونزی، سرزمین زادگاهش زمینه‌ساز نوشتن چند رمان خواندنی شده است. میراث ادبی هلا هاسه ۲۰ جایزه مهم از جمله جوایز «پ. س. هُفت» و «ادبیات هلندی» را از آن خود کرده و اولین نویسنده کشورش است که دارای موزه شخصی آنلاین شد.

هند هلند

●هلا هاسه بیش از ۵۶ اثر ادبی از جمله نمایش‌نامه، مجموعه مقالات ادبی و تاریخی، داستان‌های کوتاه و رمان

نوشته است.

هلند در رقابت با پرتغال برای دستیابی به تجارت ادویه از سال ۱۵۹۵ به بعد کشتی‌هایی را به جزایر ادویه‌خیز در آسیای جنوب شرقی که امروزه اندونزی نام دارد، ارسال کرد. در سال ۱۶۰۲ شرکت‌های کشتی‌رانی که در این تجارت سهیم بودند، کمپانی هند شرقی را تأسیس کردند که نخستین شرکت سهامی در تاریخ هم به‌شمار می‌آید. کمپانی هند شرقی موفق شد با فروش سهام و بسیج سرمایه، تجارت ادویه را در انحصار خود درآورد و رقیبان پرتغالی را کنار بزند. از این تاریخ به‌عنوان سرآغاز روابط تجاری و استعماری میان هلند و اندونزی یاد می‌کنند.

اندونزی تا پیش از آنکه در سال ۱۹۴۵ استقلالش را به‌دست بیاورد، یکی از استان‌های هلند در شرق دور به شمار می‌آمد و تا این تاریخ، هلند نخستین قدرت استعماری در این مناطق بود. مهاجرت هزاران هلندی برای کار در مستعمرات تا سال‌های دراز ادامه داشت. استعمارگران با جنگ‌های خونین، ایجاد دستگاه اداری و کمپانی‌های بزرگ، اندونزی را به‌تدریج تسخیر کرده بودند و حتی این کشور را «هند هلند» می‌نامیدند. دراین میان آمیزش نژادی و همچنین انتخاب زبان هلندی به عنوان زبان رسمی در اندونزی زمینه‌ساز تحکیم سلطه سیاسی و نیز تبادلات فرهنگی میان دو کشور شده بود.

سلطه هلند بر اندونزی به بهانه گسترش تمدن و تجارت، در یک نقاشی عظیم دیواری درسرسرای انستیتوی تروپیکال در آمستردام تجسم یافته است. در بخشی از این اثر که «غرب» نامیده شده، طرحی از کارخانه، دانشمندی با میکروسکوپ و راه‌آهن را می‌بینیم و در بخشی دیگر که «شرق» نام دارد، گاوآهن، مزارع و رعایا نقش بسته‌اند.

اما این چپاول استعماری زمینه‌ساز بحران عمیق اخلاقی هم در میان روشنفکران هلندی بود. رمان «ماکس هافلار» نوشته ادوارد دکر (۱۸۲۰-۱۸۸۷) معروف به مولتاتولی (Multatuli) که نخستین بار در سال ۱۸۶۰ منتشر شد، به لحاظ هنری تأثیر ژرفی بر ادبیات هلند گذاشت. گفتنی‌ست که چند سال پیش این رمان به عنوان یکی از ۱۰ رمان مهم هلند هم انتخاب شد. این اثر بی‌تردید از نظر اجتماعی مهم‌ترین سند ادبی در افشای دستگاه فاسد و غیر انسانی استعماری محسوب می‌شود.

هولوکاست اندونزی

ژاپن در جنگ دوم جهانی اندونزی را اشغال کرد و هزاران نفر در اردوگاه‌های ژاپنی که دست کمی از اردوگاه‌های نازی نداشتند زندانی شدند. در قحطی سال ۱۹۴۳ که به «ایندو هولوکاست» معروف است نزدیک به چهار میلیون نفر جان خود را از دست دادند. گروه کثیری از «ایندو‌»ها یعنی سفیدهای ‌زاده‌شده در مستعمره، و همچنین دورگه‌ها سال‌ها در اردوگاه‌های ژاپنی زندانی بودند.

پس از شکست ژاپن، تا سال ۱۹۴۸ در اندونزی جنگ داخلی با جبهه آزادی‌بخش برای دست‌یافتن به استقلال ادامه داشت. سرانجام دولت هلند تحت فشار آمریکا و سازمان ملل مجبور شد استقلال اندونزی را به رسمیت بشناسد. گروه کثیری از بومیان اندونزی که در دستگاه استعماری کار می‌کردند، به هلند مهاجرت کردند. مهاجرت آنان یکی از پیامدهای استقلال کشورشان بود. این وقایع در هلند دستمایه نوشتن ده‌ها رمان و پژوهش‌های تاریخی شده‌ است.

یکی از نکات مهمی که در این پژوهش‌ها مورد توجه تاریخ‌نگاران قرار گرفته، شکوفایی جامعه روشنفکری «ایندو»‌ها درباتاویا است. آن‌ها دردهه ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ با بهترین محافل روشنفکری در اروپا ارتباط داشتند و فعالیت‌های هنری و ادبی بسیاری را سامان دادند. تئودور هلمان، روزنامه‌نگار هلندی اخیراً با استفاده از یاداشت‌های پدرش رمانی درباره والدینش که چند سال اسیر ژاپنی‌ها بودند نوشته است. به عقیده هلمان «ایندو‌«ها در جریان جنگ رهایی‌بخش و فروپاشی جامعه، با انتخاب دشوار ماندن یا رفتن و بحران هویت روبرو بودند. بسیاری با برچیده شدن سلطه استعماری مجبور شدند به هلند، سرزمینی غریب و سرد بازگردند و در کنار مردمی که با آن‌ها بیگانه بودند زندگی کنند.

زندگی در باتاویا و مبارزات استقلال‌خواهانه در اندونزی در رمان مشهور هاسه به نام «اووروخ» (Oeroeg) به معنی ریزش وجابجایی زمین هم نمود و بیان ادبی یافته است. این رمان نخستین بار در سال ۱۹۴۸ منتشر شد و جایگاه نویسنده‌اش را در ادبیات داستانی هلند تثبیت کرد.

رمان «اووروخ» با نثری روان و زیبا نوشته شده و هلا هاسه حقایق تاریخی را با سیلانی از تخیل و برخورداری از تجربه زندگی درباتاویا بازگو می‌کند. این اثر ۵۲ بار تجدید چاپ شده و درسال ۲۰۰۹ کمپین: «هلند کتاب می‌خواند» این اثر را به عنوان اثر برگزیده‌اش معرفی کرد و یک میلیون نسخه از آن به مردم هدیه داده شد.

اووروخ دوست من بود

داستان با یک جمله کوتاه شروع می‌شود: «اووروخ دوست من بود.»

●اووروخ، مهم‌ترین اثر هلا هاسه: پیرامون چند و چون دوستی دو نوجوان در متن تاریخ استعمار

رمان شرح دوستی میان دو پسربچه همسن و سال، یکی سفید و موطلایی، و دیگری تیره و چشم‌بادامی است. یوهان تنها فرزند ارباب هلندی ساکن جاوه با هکتار‌ها زمین است. همبازی‌اش اووروخ پسر پیشکار پدرش «دپو» است. میان این دو با وجود تمام تفاوت‌های طبقاتی و نژادی دوستی برادرگونه و ژرفی شکل می‌گیرد. دو کودک با هم در بهشتی که «کامانجاتی» نام دارد بزرگ می‌شوند. عشق و دلبستگی یوهان به اووروخ عمیق‌تر از رابطه او با والدینش است.

زندگی در ویلایی بزرگ و در منطقه‌ای استوایی مادر یوهان را که تنها و بی‌همزبان است افسرده و دلسرد کرده است. او با زنی هلندی که معلم سرخانه پسرش است سر و سری پیدا می‌کند و سرانجام شوهرش او را به هلند می‌فرستد. پسرک با وجود نبودن مادر و غیبت همیشگی پدرش احساس تنهایی نمی‌کند. کودکی او و دوستش با بازی در کنار جنگل و رودخانه اسرارآمیزی که به «رود سیاه» معروف است و با شکار حشرات کمیاب می‌گذرد.

در شبی دم‌کرده پدر و مهمانهای مست و شنگولی که از باتاویا آمده‌اند، سوار کرجی کوچکی می‌شوند و روی رودخانه می‌رانند. به گفته «دپو»، پدر اووروخ، در این رود ارواح مردگان خانه دارند. کرجی بامبویی که بیش از حد سنگین شده شکسته می‌شود. دپوی پیشکار در ریشه‌های قطور گیاهان آبی گرفتار می‌آید و غرق می‌شود. پدر یوهان برای رهایی از عذاب وجدان و جبران فاجعه اجازه می‌دهد که اووروخ همراه پسرش به مدرسه برود و سرپرستی پسرک را به‌عهده می‌گیرد. یوهان که تا این لحظه هیچ فرقی میان خودش و او نمی‌دید، به‌تدریج به تفاوت‌های میان سفید‌ها و مردم بومی پی می‌برد.

آن دو پس ازمدرسه ابتدایی به پانسیون پرستاری هلندی به نام لیدا فرستاده می‌شوند. این زن باهوش و مهربان به استعداد اووروخ پی می‌برد و خواهان پیشرفت اوست. اما اووروخ از رنگ تیره یوستش و همچنین از پوشیدن لباس و کلاه محلی شرم دارد و می‌خواهد رفتار و سر و ظاهری اروپایی داشته باشد. در این میان، دو نوجوان ماجرای‌های تلخ و شیرین دوران بلوغ را از سرمی گذارنند. لیدا دلسوز و مراقب است، و این دو دوست از او حرف‌شنوی دارند.

لیدا آینده خوبی را برای اووروخ پیش‌بینی می‌کند، و با پرداختن هزینه تحصیل او، اووروخ را تشویق می‌کند که پزشک شود. در این میان یوهان به دبیرستان شبانه‌روزی «ایندو»‌ها می‌رود که مخصوص سفیدهاست و دوستش را به آنجا راه نمی‌دهند. تجربه زندگی در میان سفید‌ها اووروخ را دلسرد و بیزار می‌کند. دو دوست حتی در سینما هم حق ندارند کنار هم بنشینند. کم‌کم بین آن‌ها فاصله می‌افتد و دوستان دیگری پیدا می‌کنند. اووروخ می‌داند که یوهان میان خودشان هیچ فرقی نمی‌بیند. با این همه با او هم احساس راحتی نمی‌کند.

او با هزینه لیدا در رشته پزشکی ثبت نام می‌کند. زندگی دانشجویی اما اووروخ را از نظر شخصیتی کاملاً دگرگون می‌کند. دوباره دستار محلی بر سر می‌گذارد و منتقد سرسخت جامعه استعماری می‌شود. دست آخر به گروه‌های سیاسی رادیکال می‌پیوندد. لیدا هم در این میان همچنان پشتیبان و همفکر اوست.

یوهان به مسائل سیاسی علاقه‌ای ندارد و قادر به درک افکار آزادیخواهانه و انگیزه‌های دوستش نیست. مشاجره‌های تندی میان آن دو درمی‌گیرد. یوهان نمی‌خواهد دوستیشان از بین برود. او سرانجام برای تحصیل در رشته مهندسی به هلند می‌رود و تا پایان جنگ جهانی دوم در آنجا می‌ماند. در این مدت فقط با لیدا نامه‌هایی رد و بدل می‌کند. یوهان همیشه در آرزوی بازگشت به خانه است.

پس از شکست ژاپن، جنگ میان ارتش هلند و استقلال‌طلبان تشدید می‌شود. یوهان در حسرت بازیافتن بهشت کامانجاتی و دوران کودکی به زادگاهش برمی‌گردد، با این امید که اووروخ را پیدا کند. آن دو تنها یک‌بار با هم روبرو می‌شوند. اووروخ پرخاش‌کنان از می‌خواهد که اندونزی را ترک کند. یوهان سرانجام درمی‌یابد که همه چیز در زادگاهش دگرگون شده و دوستی او با اووروخ هم به گذشته‌ها تعلق دارد. او در پایان داستان می‌گوید: «آیا برای همیشه در زادگاهم یک غریبه‌ام، در سرزمینی که نمی‌خواهم از آن دل بکنم؟ زمان این را نشان خواهد داد.»

●نویسندگان هلندی در رادیو زمانه:

گزارش یک فرشته از تبهکاری انسان بر زمین، فروغ تمیمی

۱۰ روز از زندگی یک شورشگر جوان در آمستردام، فروغ تمیمی

قادر عبدالله و نوشتن به زبان دیگران، زهرا باقری شاد

ویلم فردریک هرمانس و اصالت تخیل، فروغ تمیمی

ویدئو: نماهایی از فیلمی که بر اساس رمان «اووروخ» نوشته هلا هسه ساخته شده

ویلم فردریک هرمانس و اصالت تخیل

hosseinn — Sat, 02 Mar 2013 05:32:47 +0000

نویسندگان هلندی: ویلم فردریک هرمانس (Willem Frederik Hermans )

فروغ تمیمی

فروغ تمیمی - ویلم فردریک هرمانس (۱۹۲۱- ۱۹۹۵) به عقیده گروهی از منتقدان ادبی در هلند با استعداد‌ترین عضو گروه «سه تای بزرگ» بود. این نویسنده بیش از ۱۰۰ کتاب در زمینه رمان، شعر، نمایشنامه و مقالات ادبی نوشته است.

تحصیلات اصلی هرمانس در رشته جغرافیای اجتماعی بود و او سال‌ها به عنوان محقق و استاد دانشگاه کار کرد. اما در سال ۱۹۷۳ پس از اختلافاتی که با دانشگاه شهر خرونینگن پیدا کرد، از کارش استعفا داد. او که از زندگی در هلند سرخورده شده بود، به فرانسه مهاجرت کرد و در پاریس مستقر شد و از آن پس همه وقتش را وقف نوشتن کرد. هرمانس همچنین مترجم آثار لودویگ ویگتنشتاین، فیلسوف سرشناس اتریشی به زبان هلندی بود و سردبیری برخی از نشریه‌های ادبی مهم کشورش ازجمله «پودیم» را به‌عهده داشت.

هرمانس در سال ۱۹۷۲ برنده جایزه ملی «پ. س. هُفت» (P.C. Hooft-prijs) در هلند شد، اما از پذیرش این جایزه خودداری کرد. در سال ۱۹۷۷ اما مهم‌ترین جایزه ادبی بلژیک برای «ادبیات هلندی» را پذیرفت.

آلمان نازی در ماه مه ۱۹۴۰‌ هلند را اشغال کرد. این واقعه تاریخی هم‌زمان بود با یک تراژدی خانوادگی در زندگی هرمانس: خواهر او که عزیزکرده پدر بود و هرمانس می‌بایست او را سرمشق خودش قرار می‌داد با پسرعمویش رابطه عشقی پنهانی داشت و آن‌ها با هم خودکشی کردند. هرمانس برخی از آثارش را تحت تأثیر اشغال هلند در جنگ دوم جهانی و خودکشی خواهرش نوشته شده‌ است. مهم‌ترین درونمایه آثار او هم مانند ری‌فه، تنهایی و احساس پوچی زندگی بعد از جنگ و اغتشاش فکری شخصیت‌هاست. هرمانس اولین اثرش را در سال ۱۹۴۷ منتشر کرد.

در رمان «اشک‌های آکاسیا» (۱۹۴۹) بحران هویت نسل بعد از جنگ، و همچنین جنبه‌های روان‌شناختی آدم‌های آن دوره بررسی شده است. یکی از درونمایه‌های مورد توجه هرمانس پیچیدگی حقیقت و ناتوانی افراد در شناخت کافی از وضعیت زندگی روزمره‌شان است. در رمان بعدی‌اش به نام «من همیشه درست می‌گویم» (۱۹۵۲) نظراتش علیه مذهب کاتولیک را در میان گذاشت و باعث شد که کلیسا از او شکایت کند.

اتاق تاریک داموکلس

«اتاق تاریک داموکلس» معروف‌ترین رمان هرمانس است که در فهرست ۱۰ رمان برتر به زبان هلندی هم قرار دارد.

●ویلم فردریک هرمانس،

یکی از مهم‌ترین نویسندگان هلند

داستان در فاصله سال‌های ۱۹۳۲-۱۹۴۵ در هلند اتفاق می‌افتد و زندگی پیچیده و مهیج جوانی کوسه، زشت‌رو و فاقد اعتماد به نفس به نام «هنری آسوات» که مغازه سیگارفروشی دارد بازگو می‌شود.
«اتاق تاریک داموکلس» درامی روان‌شناسانه از تغییرات فکری و روانی مردی است که نمی‌توان او را به‌درستی شناخت. اصولاً هرمانس حقایق زندگی در کلیتشان را غیر قابل درک و ثابت‌نشدنی می‌داند.
خلاصه داستان از این قرار است: وقتی که هنری بچه بود، مادرش به یک حمله عصبی دچار می‌شود و همسرش را می‌کشد. هنری در خانه دایی‌اش و با دختر او «ریا» بزرگ می‌شود. ریا هم مثل هنری از زیبایی ظاهری بی‌بهره مانده و چند سالی هم از او بزرگ‌تر است. او در هجده‌سالگی با ریا ازدواج می‌کند و سیگارفروشی پدرش را اداره می‌کند. از خدمت سربازی معاف می‌شود، اما در آغاز جنگ جهانی دوم به عنوان نیروی کمکی در اداره پست به کار گمارده می‌شود. در همین جا هم با افسری به نام «دوربک» آشنا می‌شود. از عجایب روزگار آن است که این دو از نظر قیافه مثل سیبی‌اند که از وسط نصف شده باشند، با یک تفاوت: موهای هنری طلایی و موهای دوربک سیاه است. آن‌‌ها از نظر شخصیتی اما با هم خیلی تفاوت دارند.

هنری مردی منفعل و بدون ایده‌آل است. هدفی هم در زندگی‌اش ندارد. از ظاهر غیر مردانه و نازیبایش رنج می‌برد. جوانی است فاقد هرگونه اعتماد به نفس، حال کار کردن ندارد و به اداره کردن مغازه سیگارفروشی پدرش قانع است. اطرافیانش هم او را کسی نمی‌دانند و در تشدید احساس کمبود او مؤثرند. در اغلب مواقع، زنش ریا او را تحقیر می‌کند. هنری برای خودش هیچ ارزشی قائل نیست. او امیدی به تغییر شرایط ندارد و به همین خاطر منزوی و تنهاست و از احساس پوچی رنج می‌برد. او تنها در خیالاتش زندگی فعالی دارد. اما دوربک که مثل جفت دوقلوی اوست با‌ آن شخصیت قوی، ظاهر مردانه، روحیه فعال و زندگی موفق همه آن چیزهایی را دارد که هنری از آن‌ها بی‌بهره مانده است. هنری با پیروی از رهنمودهای دوربک و سرسپردگی به او می‌تواند بر احساس کمبود و تنهایی و تحقیرشدگی‌اش غلبه کند. با سیاه کردن موهای طلایی‌اش ظاهری جدی‌تر و مردانه‌تر می‌یابد و می‌تواند کاملاً به جلد دوستش فرورود. خودش را برادر دوقلوی دوربک می‌نامد. حالا می‌تواند از زندگی بیهوده‌اش فاصله بگیرد. از همه چیز، حتی از زنش و مادرش به‌تدریج فاصله می‌گیرد. هنری با آغاز جنگ جهانی دوم به دنیای تازه‌ای وارد می‌شود؛ دنیای قهرمانانی که جنبش مقاومت را ساخته‌اند و زنانی که او را دوست دارند.

●هرمانس در «اتاق تاریک داموکلس»

از اندیشه «همزاد» استفاده می‌کند

و در یک طرح پلیسی،

یک رمان فلسفی پدید می‌آورد.

در این داستان «انگیزه» راوی

پنهان می‌ماند،

اما داستان با تعلیق

داستان‌های پلیسی پیش می‌رود.

●مهم‌ترین دستاورد هرمانس

در این رمان این است که بدون آنکه مشروعیت مقاومت در برابر

فاشیست‌ها را به چالش بکشد،

فاصله بین فاشیست‌ها و نیروهای مقاومت را از میان برمی‌دارد. این یک تابوشکنی تاریخی‌ست.

هنری ماجراهای زیادی را از سرمی‌گذارند، در چند عملیات‌ برای کشتن گشتاپو و جاسوسان آلمانی شرکت دارد. اما در این میان به مدت سه سال یعنی تا سال ۱۹۴۴ از دوربک بی‌خبر می‌ماند. سپس نامه‌ای از او دریافت می‌کند و عکس‌هایی را که دوربک خواسته برایش می‌فرستد. داستان با دستگیری، شکنجه شدن و فرار هنری از بیمارستان به کمک همرزمانش ادامه می‌یابد. یکی از رفقای او در اینکه او همتا و هم‌زادی به نام دوربک داشته باشد شک می‌کند. پس از طی ماجراهای دیگری هنری دوباره با دوربک روبرو می‌شود. در صحنه‌ای که آن‌ها مقابل آینه‌ای ایستاده‌اند، هنری از خودشان عکس می‌گیرد. دوربک او را از خیانت زنش آگاه می‌کند: ریا با کسی که هنری را لو داده رابطه دارد. هنری سرانجام ریا را می‌کشد.

اما پس از پایان جنگ، هنری نه به عنوان یک قهرمان بلکه به اتهام خیانت به کشورش و جاسوسی برای آلمانی‌ها دستگیر و به انگلستان فرستاده می‌شود. در دادگاه همه مدارک علیه اوست. تنها کسانی که می‌توانند او را نجات دهند دوربک، مافوقش و زنی یهودی به اسم ماریان است. اما هیچ ردپایی از دوربک بر جای نمانده و هیچکس نمی‌داند که او کیست. از ماریان هم که مدتی با هنری رابطه داشت اثری در دست نیست. گفته می‌شود که به اسراییل مهاجرت کرده است. دو فرد دیگری که در عملیات مخفی همراه هنری بودند کشته شده‌اند، کلی‌گویی‌های دایی‌ هنری هم بدون اسناد کافی برای دادگاه قابل قبول نیست. تنها سندی که هنری با آن می‌تواند وجود شخصی به نام دوربک را ثابت کند، عکسی است که با او گرفته، اما به‌زودی معلوم می‌شود که آن عکس هم از بین رفته است. چنین است که سرانجام هنری اُسوات نمی‌تواند شرکتش در جنبش مقاومت را ثابت کند. در پایان داستان او که قصد دارد بگریزد، با گلوله‌ای از پا درمی‌آید.

«اتاق تاریک داموکلس» داستان پر کششی دارد. در وهله نخست مانند اغلب رمان‌هایی که درباره جنگ جهانی دوم نوشته‌اند پر از ماجراهای مهیج است که خواننده را به دنبال خود می‌کشد. دوستی و پیچیدگی رابطه هنری آسوات با دوربک و ناپدید شدن او درست در زمانی که هنری برای نجات از مجازات به او احتیاج دارد ماجرایی خواندنی است. افزون بر آن داستان از یک سویه روان‌شناسانه هم برخوردار است و طرحی از روانشناسی هنری در گستره کودکی تا بزرگسالی او به‌دست می‌دهد.
«اتاق تاریک داموکلس» بر آن است که چگونگی تأثیر آسیب‌های روحی بر شخصیت‌ هنری را برنمایاند و همچنین نشان دهد که چگونه هنری تلاش می‌کند با اطاعت و سرسپردگی از مردی که او را نمی‌شناسد، کمبودهای شخصیتی‌اش را جبران کند. این داستان از یک سویه فلسفی هم برخوردار است: نویسنده به بهانه روایت چنین داستانی طرحی کلی از نظراتش را مبنی بر اینکه دسترسی به حقیقت و شناخت انسان ناممکن است، به‌دست می‌دهد.

خواننده در پایان داستان ازخود می‌پرسد آیا اصلاً فردی به نام دوربک وجود داشته یا این‌که او زاییده تخیل هنری آسوات بوده است؟

●نویسندگان هلندی در رادیو زمانه:

گزارش یک فرشته از تبهکاری انسان بر زمین، فروغ تمیمی

۱۰ روز از زندگی یک شورشگر جوان در آمستردام، فروغ تمیمی

قادر عبدالله و نوشتن به زبان دیگران، زهرا باقری شاد

ویدئو: اتاق تاریک داموکلس

۱۰ روز از زندگی یک شورشگر جوان در آمستردام

hosseinn — Sat, 23 Feb 2013 10:48:34 +0000

نویسندگان هلندی: خیرارد ری‌فه (Gerard Reve)

فروغ تمیمی

فروغ تمیمی - خیرارد ری‌فه (۱۹۲۳-۲۰۰۶) رمان‌نویس همجنسگرا با استعدادی چشمگیر، اولین نویسنده هلندی بود که با صراحت درباره عشق میان دو مرد نوشت. او نقش مهمی درتابوشکنی و ایجاد بحث‌های اجتماعی درباره این موضوع داشت.

خوانندگان ری‌فه اغلب با توصیفات بی‌پرده و طنزآلودش در وصف صحنه‌های اروتیک غافلگیر شده‌اند. با این‌حال بسیاری از منتقدان ادبیِ هلند معتقدند که نوشته‌های ری‌فه موجب شد که مردم درباره هم‌جنسگرایی به داوری منطقی‌تری دست یابند و این پدیده را ساده‌تر بپذیرند.

خیرارد در یک خانواده کمونیست پرورش یافت، اما او و برادرش، کارل (نویسنده و مترجم شناخته‌شده ادبیات روسی) از منتقدان سرسخت کمونیسم بودند. خیرارد که کودکی‌اش در پاتوق‌های فرهنگی و کمپ‌های کمونیست‌ها گذشته بود، در جوانی از کمونیسم متنفر شد و به مذهب کاتولیک روی آورد، اما دیری نپایید که انتقادات تند و تیزش از کلیسای کاتولیک رابطه‌اش با رهبران مذهبی را شکرآب کرد. با این‌همه ری‌فه در میانسالی مشاور ادبی کلیسا در ترجمه جدید انجیل به زبان هلندی بود.

خیرارد ری‌فه (Gerard Reve)
به خاطر عشق‌اش به حضرت مریم

و به مردان، او را با ژان ژنه

مقایسه می‌کنند.

به لوئی فردینان سلین و به گوستاو فلوبر علاقه داشت.

رمان «غروب‌ها» مهم‌ترین اثر اوست.

بر اساس رمان «مرد چهارم» او فیلمی هم ساخته شده.

«مرد چهارم» یک رمان اروتیک است.

کندوکاو روانکاوانه در احوال شخصیت‌های داستان، میل به آزادی، گرایش به عرفان و اندیشه رستگاری از درونمایه‌های اصلی آثار ری‌فه به‌شمار می‌آیند. او نویسنده‌ای مطرح و جنجالی بود که به دلیل صراحت لهجه‌اش، افشاگری‌هایش، در افتادن با مقامات، عشق‌ها و تنش‌های زندگی شخصی‌اش، دوستان و دشمنان زیادی داشت. ری‌فه در سال ۱۹۶۶ به علت توهین به مقدسات دینی روانه دادگاه شد، اما از این اتهامات تبرئه شد. او همچنین در طول زندگی‌اش عالی‌ترین جوایز ادبی و نشان‌های سلطنتی هلند و بلژیک را از آن خود کرده است. بسیاری از آثار ری‌فه از جمله رمان «غروب‌ها»، «نامه‌هایی به ویم»، «زبان عشق»، «پیرو تنها» از مهم‌ترین آثار ادبیات معاصر هلند به‌شمار می‌آیند. رمان معروف «غروب‌ها»، در سال ۱۹۹۱ با صدای نویسنده از رادیو پخش شد.

آثار ری‌فه بار‌ها تجدید چاپ و بعضی از آن‌ها فیلم شده‌ است. او که اعتقاد داشت رابطه‌ای مستقیم میان مذهب، اروتیسم و عرفان وجود دارد، از نزدیکی به خداوند و بریدن از دنیای مادی به عنوان سرمنشأ تمام انگیز‌هایش برای نوشتن یاد می‌کرد.

رمان غروب‌ها

رمان «غروب‌ها» یکی از ۱۰ رمان برگزیده خوانندگان کتاب و منتقدان هلندی است. اما چاپ اول آن در سال ۱۹۴۷ خوانندگان و جامعه ادبی هلند را غافلگیر کرد. این کتاب در مدت زمان کوتاهی پس از جنگ جهانی در دوره‌ای که بازسازی ویرانه‌ها و امید به آینده بیش از هر زمان دیگری مردم را متحد کرده بود، منتشر شد.

«غروب‌ها» با عنوان دوم «قصه‌ای برای زمستان» انتشار یافت. این داستان نه تنها از امید به آینده نشانی

«غروب‌ها»،

ساخته رودولف فن دن برگ،

بر اساس

رمان خیرارد ری‌فه، ۱۹۸۹

ندارد، بلکه روایتی‌ست تیره و تار و فاقد هرگونه سرخوشی با طنزی گیرا و کنایه‌آمیز. ماجراهای این رمان بدون حوادث فوق‌العاده اجتماعی و با تمرکز بر روابط خانوادگی شکل می‌گیرد. این داستان که از سویه‌های اتوبیوگرافیک برخوردار است، سرشار است از موشکافی روان‌شناسانه در احوال شخصیت‌ها. نویسنده با زبانی پرکشش و قدرتمند و با سبکی نامتعارف شخصیت‌های داستان را علیه خانواده پدرسالار می‌شوراند.

در «غروب‌ها»، فریتس فان اخترز، که جوانی‌ست اهل آمستردام، از زاویه دید خودش روایتی به‌دست می‌دهد از ۱۰ روز آخر سال ۱۹۴۶.

داستان در ۲۲ دسامبر وقتی که فریتس در اتاقش در آمستردام از خواب بیدار می‌شود و کابوس وحشتناکی را به‌یاد می‌آورد شروع می‌شود.

فریتس با پدر و مادرش زندگی می‌کند. او حکایت شب‌های بی‌روح و سرشار از کسالت زندگی‌اش، پس از کار روزانه را روایت می‌کند. بیزاری فریتس از زندگی خانوادگی‌اش، نفرتش از پدر عامی و مادر احمق‌اش به این حکایت‌ها شکل می‌دهد. پدری که سوپ‌اش را با سروصدا هورت می‌کشد و بی‌توجه به زن و پسرش تیزی درمی‌دهد، یا مادری که هر شب به او یادآوری می‌کند که بارانی خیس‌اش را کجا باید آویزان کند و درشب سال نو به جای شراب، شربت می‌خرد و به خورد خانواده‌اش می‌دهد.

نویسنده ۱۰ روز و ۱۰ شب از زندگی کسالت‌بار فریتس را با تکرار صحنه‌های روزانه ورود و خروج او به خانه و محل کار، غذا خوردن با پدر و مادر، دعوای آن‌ها، خواب‌های عجیب، گفت‌وگو بادوستان و برادرش توصیف می‌کند. رابطه فریتس با اطرافیانش به ژرفا نمی‌رسد. او تنهاست و احساس تهی بودن می‌کند.

فریتس در خواب و در بیداری نظاره‌گر و منتقد است و با دقت جزئیات زندگی روزانه را وصف می‌کند. رؤیا‌ها و کابوس‌های این جوان بخش مهمی از کتاب را تشکیل می‌دهد. اگرچه او دوستانی دارد، اما از تنهایی رنج می‌برد. امیال جنسی سرکوب‌شده و هراس از مرگ از درونمایه‌های اصلی کابوس‌های فریتس‌اند.

گرچه «غروب‌ها» در زمان انتشارش با انتقاد شدید منتقدان روبرو شد، اما در سال‌های بعد به عنوان یکی از بهترین رمان‌ها از نسلی که کودکی و جوانی‌اش درجنگ گذشته و ازهرگونه باور و اعتقادی تهی‌ست به تاریخ ادبیات معاصر هلند راه یافت. در اهمیت این رمان همین بس که تنها در شش ماه اولِ پس از انتشارش ۵۰ نقد درباره‌اش نوشته شد و بحث درباره آن هنوز هم ادامه دارد.

●نویسندگان هلندی از فروغ تمیمی:

گزارش یک فرشته از تبهکاری انسان بر زمین

فرهنگ‌های گرم و سرد

society — Fri, 22 Feb 2013 09:23:14 +0000

فروغ تمیمی

فروغ تمیمی - تحقیق درباره تفاوت‌های فرهنگی و رفتاری یکی از مباحث مهم در مطالعات مردم‌شناسانه و میان فرهنگی است. بر این اساس ویژگی‌های رفتاری، مردم چهار گوشه دنیا را می‌توان با هم مقایسه و برای درک هرچه بیشتر تفاوت‌های رفتاری به کار گرفت.

«خیرت هوفست‌ای ده» Geert Hofstade، جامعه‌شناس برجسته هلندی تحقیقات مفصلی در بیش از ۵۰ کشور درباره فرهنگ‌های ملی و تأثیر آن بر نحوه انجام کار و اشتغال در سازمان‌های متفاوت انجام داده است. در اهمیت کار او این نکته قابل ذکر است که از کتاب‌ها و مقالات او نزدیک به ۸۵ هزاربار در آثار سایر متخصصان نقل قول شده است. ازجمله نظرات او درباره تاثیر ویژگی‌های فرهنگ ملی در نحوه کار و مدیریت افراد در سازمان‌های چند ملیتی بسیار مورد توجه قرار گرفته‌اند.

در دنیای امروز که درصد مهاجرت میان قاره‌ای در مقایسه با سده‌های پیشین به شدت افزایش یافته، نیاز به دانستن درباره عادات، ارزش‌ها و رسوم غیر بومی اهمیت به‌سزایی پیدا کرده است. به‌خصوص برای افرادی که برای کار و تحصیل به ممالک دیگر سفر می‌کنند یا با افرادی از ملیت‌های دیگر ازدواج کرده‌اند. داشتن دانش کافی در مورد ویژگی‌های فرهنگی تازه می‌تواند نقش بسزایی در موفقیت فرد در جامعه جدید داشته باشد.

آگاهی از فرهنگ جامعه میزبان می‌تواند افراد را از پیشداوری‌های شتابزده و سوء تفاهم‌های رایج دربرخورد با عادات غیرخودی برحذر دارد.

درمورد پیشداوری‌های رایج درمورد اقوام دیگر چه می‌دانیم؟ برای نمونه در سفرنامه‌ها یا قصه‌ها اغلب خوانده و یا درگفتگوهای روزانه شنیده‌ایم که خلق و خوی مردم نه تنها متأثر از ارزش‌های مذهبی و فرهنگ بومی است، بلکه با میزان سردی یا گرمی هوا هم رابطه‌ای مستقیم دارد. به این تعبیر در سرزمین‌های گرم و آفتاب‌خیز جهان مردم خونگرم، گروه‌گرا، پرجنب وجوش و احساساتی‌تر و بالعکس شهروندان کشورهای نیمکره شمالی، با صفاتی از قبیل فردگرا، خونسرد، خویشتن‌دار و منطق‌گرا‌تر معرفی می‌شوند. اما آیا واقعا می‌توان رابطه مستقیمی میان درجه گرمی وسردی هوا و نوع رفتار مردم برقرار کرد؟

درمورد پیشداوری‌های رایج درمورد اقوام دیگر چه می‌دانیم؟ برای نمونه درسفرنامه‌ها یا قصه‌ها اغلب خوانده و یا درگفتگوهای روزانه شنیده‌ایم که خلق و خوی مردم نه تنها متأثر از ارزش‌های مذهبی و فرهنگ بومی است، بلکه با میزان سردی یا گرمی هوا هم رابطه‌ای مستقیم دارد. به این تعبیر در سرزمین‌های گرم و آفتاب‌خیز جهان مردم خونگرم، گروه‌گرا، پرجنب وجوش و احساساتی‌تر و بالعکس شهروندان کشورهای نیمکره شمالی، با صفاتی از قبیل فردگرا، خونسرد، خویشتن‌دار و منطق‌گرا‌تر معرفی می‌شوند.

در یک نامه مشهور به قلم توماس جفرسون، رئیس جمهور آمریکا در سال ۱۷۸۵ میلادی به مارکیز Chastelux او رفتار مردم سرزمین‌های شمال و جنوب ایالات متحده را با دقت تشریح کرده و در مورد تأثیر آب و هوا بر رفتار مردم آمریکا نوشته است. او دربخشی از آن نامه نوشته است: «در ایالات شمالی مردم منطقی، مستقل و سخت کوشند. هم چنین نگران آزادی و استقلالشان، و اجرای دقیق عدالت درباره دیگران هستند. شمالی‌ها کنجکاو، زرنگ و هم از نظر مذهبی خرافی و خشکه مقدس‌اند.»

توماس جفرسون درباره مردم ایالات جنوبی آمریکا می‌نویسد: «درجنوب مردم خونگرم، دست و دلباز شهوانی، تنبل و بی‌ثبات‌اند. برای داشتن آزادی جوش می‌زنند، اما خود این آزادی را از دیگران دریغ می‌دارند.»

جفرسون حتی تا آنجا پیش می‌رود که می‌گوید این خصایل هرچه از جنوب به سوی شمال پیش برویم کم رنگ‌تر خواهند شد و حتی یک مسافر کنجکاو می‌تواند ارتفاع و سمت وسوی جغرافیایی را از روی نوع خصوصیات مردمی که در نواحی مختلف در مسیر سفرش زندگی می‌کنند دریابد.

تاثیرآب و هوا در زندگی انسان اغلب در علوم زیستی بررسی شده‌اند، اما در مطالعات جامعه‌شناختی و فرهنگی هم از نظر‌ها دور نمانده است.

خارجی آشنا

سارا لنیر Sara Lanier یک پژوهشگر معاصر آمریکایی در کتابش به نام «خارجی آشنا» راهنمای درک فرهنگ در آب و هوای گرم و سرد[۱] نتیجه سال‌ها مطالعه و تجربه زندگی در پنج قاره را منتشر کرده است. او که اصلاً ‌زاده جنوب ایالات متحده آمریکاست، در خاورمیانه بزرگ شده و سال‌ها در شمال اروپا و امریکای لاتین زندگی کرده است.

سارا لنیر از عادات عموم و ارزش‌های اجتماعی در نواحی مختلف بر مبنای گرمی یا سردی هوا می‌نویسد و با مثال‌های ساده از زندگی روزمره نشان می‌دهد که آداب رفتاری مردم در مناطق گرم از چه ویژگی‌های مشترکی برخوردارند، و تفاوتشان با هنجارهای رایج در مناطق سرد چیست؟ او می‌پرسد آیا زمستان‌های طولانی و سرد یا هوای مطبوع و گرم می‌توانند تأثیری در میزان نوع برخورد اجتماعی مردم داشته باشند؟

سارا در این بررسی قصد ندارد ارزش‌های فرهنگی آب و هوای گرم را بر سرد یا بالعکس تبلیغ یا ترجیح دهد. بلکه تنها خواهان نشان دادن تفاوت‌های رفتاری در مناطق گرم و سرد در میان مردمی با پیشینه‌های ارزشی متفاوت است تا بتواند توجه خواننده را به اهمیت درک این تفاوت‌ها جلب کند. این نویسنده با تاکید برتفاوت‌های فردی میان افراد، رفتار اجتماعی مردم در یک کشور خاص را با مملکت دیگری مقایسه می‌کند.

یکی از ویژگی‌های رفتاری در مناطق گرم اهمیت حفظ روابط اجتماعی میان افراد است. به این معنی که اغلب روابط مردم با در و همسایه گرم و چاق سلامتی‌ها طولانی است. مغازه‌ای در جنوب آمریکا یا در قاهره را در نظر بگیرید. مشتری پس از سلام وعلیک، احوالپرسی و ردوبدل کردن آخرین خبرهای محله با فروشنده در مورد چیزی که می‌خواهد بخرد سئوال می‌کند. حفظ ظاهر و دوستانه رفتارکردن در فرهنگ‌های گرم بسیار اهمیت دارد، اما در فرهنگ‌های سرد تاکید اصلی بر دادن اطلاعات درست و دقیق درباره موضوع مورد نظر است و نه مقدمه‌چینی طولانی برای رسیدن به اصل موضوع.

در این تامل و تعمق نویسنده در تعریف ویژگی‌های رفتاری در «فرهنگ‌های گرم و سرد» نتایجی مشخص را تدوین می‌کند. ازجمله او در چند زمینه ارزش‌های رفتاری را مقایسه می‌کند. به عقیده او در درجه اول تاکید اصلی در «فرهنگ‌های گرم» تمرکز بر «حفظ روابط» میان افراد است، در حالی که در فرهنگ‌های سرد، محور اصلی روابط «تقسیم وظایف و بازدهی هر فرد» یا غلبه «ضوابط بر روابط» متمرکز شده است.

به این مفهوم مردم اروپای شمالی اغلب با تاکید بر یک ویژگی بارز یعنی داشتن «بازدهی و فعالیت مفید» با صفت «سرد» توصیف می‌شوند. به همین ترتیب مردم در جنوب ایالات متحده با ویژگی گرم و هم «مردم‌دار» مشخص می‌شوند. به این معنی که «حفظ روابط بر ضوابط» در آن نواحی تقدم دارند.

سارا لنیر پس از مطالعه فرهنگ‌های به اصطلاح «گرم و سرد» تقسیم‌بندی جغرافیایی جالبی را نیز ارائه می‌کند. به این ترتیب مردم مناطق گرم و همچنین ساکنان مناطق سرد فارغ از آنکه در چه قاره یا کشوری زندگی کنند ویژگی‌های رفتاری مشابهی را نشان می‌دهند.

به عقیده او شباهت‌های فرهنگی و اجتماعی قابل توجهی میان مردم آمریکای لاتین با شهروندان شهرهای جنوبی در ایالات متحده آمریکا هست. به همین ترتیب یهودیان اروپایی الاصل اسراییل که در گروه «فرهنگ‌های سرد» قرار می‌گیرند، رفتارهای مشابهی با مردم پروتستان هلند در شمال اروپا دارند و می‌توان میان آن‌ها و یهودیانی که اصل و نسبی خاورمیانه‌ای دارند تفاوت‌های رفتاری مشخصی را مشاهده کرد.

به این ترتیب نویسنده معتقد است که مردم کانادا، شمال ایالات متحده امریکا، شمال اروپا، بخش اروپایی اسراییل، مردم سفیدپوست در نیوزیلند، استرالیا، جنوب برزیل، آفریقای جنوبی و دیگر نواحی در افریقا و هم سفیدپوستان اروپایی مهاجردر آرژانتین در بخش «فرهنگ‌های سرد» قرار می‌گیرند.

نکته مهم آنکه بعضی از نواحی سرد مانند روسیه در این گروه قرار ندارند. نویسنده معتقد است که ویژگی‌های رفتار اجتماعی مردم در این بخش از جهان به دلیل غلبه شیوه تولید کشاورزی در طی قرون رفتار و عادات روس‌ها را شبیه به مردم مناطق گرم کرده است. همچنین مردم بومی آلاسکا، نواحی سردسیر آند در آمریکای لاتین و بومیان ساکن دامنه هیمالایا هم در تقسیم‌بندی ذکر شده قرار نمی‌گیرند.

سارا لنیر در ادامه مردم آسیا، جزایر اقیانوس آرام، امریکای جنوبی (به استثنای بخش اروپایی آرژانتین و برزیل)، آفریقای شمالی و سیاه، کشورهای حوزه مدیترانه (به جز مهاجران اروپایی در اسراییل)، خاورمیانه و کشورهای بالکان را در دسته «فرهنگ‌های گرم» قرار می‌دهد.

برای مثال یک آمریکایی که در ایالت جورجیا متولد شده است به سارا می‌گوید: «وقتی برای کار در شرکتی به فیلیپین رفتم از همان لحظه ورود خودم را درخانه‌ام حس می‌کردم. فیلیپینی‌ها هم مثل همشهریان من مهمان‌نواز، بدون دیسپلین، گرم و سرحال بودند.»

سارا لنیر مردم آسیا، جزایر اقیانوس آرام، امریکای جنوبی (به استثنای بخش اروپایی آرژانتین و برزیل)، آفریقای شمالی و سیاه، کشورهای حوزه مدیترانه (به جز مهاجران اروپایی در اسراییل)، خاورمیانه و کشورهای بالکان را در دسته «فرهنگ‌های گرم» قرار می‌دهد.

گفتیم که یکی از ویژگی‌های رفتاری در مناطق گرم اهمیت حفظ روابط اجتماعی میان افراد است. به این معنی که اغلب روابط مردم با در و همسایه گرم و چاق سلامتی‌ها طولانی است. مغازه‌ای در جنوب آمریکا یا در قاهره را در نظر بگیرید. مشتری پس از سلام وعلیک، احوالپرسی و ردوبدل کردن آخرین خبرهای محله با فروشنده در مورد چیزی که می‌خواهد بخرد سئوال می‌کند. حفظ ظاهر و دوستانه رفتارکردن در فرهنگ‌های گرم بسیار اهمیت دارد، اما درفرهنگ‌های سرد تاکید اصلی بر دادن اطلاعات درست و دقیق درباره موضوع مورد نظر است و نه مقدمه‌چینی طولانی برای رسیدن به اصل موضوع. در مغازه‌ای هلندی در شهر لاهه سلام علیک و احوالپرسی و گفتگوی مفصل درباره همه اخبار محله و هوا رایج نیست. به همین دلیل وراجی نیم ساعته یک امریکایی اهل جورجیا که برای خریدن سیگار آمده، برای یک مغازه‌دار هلندی اغراق‌آمیز و زیادی است. یا برای هلن که اصلاً اهل مادرید است، قیافه جدی فروشنده هلندی بیش از حد معمول سرد و بی‌تفاوت به نظر می‌آید؛ به‌خصوص که جواب‌هایش هم خیلی کوتاه و سریع هستند.

سارا لنیر در این بررسی ویژگی‌های رفتاری فرهنگ‌های گرم و سرد را در چند حوزه از هم تفکیک می‌کند. او با تکیه بر تفاوت‌های فردی میان انسان‌ها از بخشی از خصوصیات جمعی رفتاری نام می‌برد. در این تقسیم‌بندی او این موارد را برمی‌شمرد:

در فرهنگ‌های گرم متمرکز بر روابط:

- حفظ ظاهر و برخورد دوستانه در روابط روزمره ارجحیت دارند.

- آشکارکردن احساسات و عواطف مهم‌اند و جامعه در کلیت خود احساس‌گراست.

- در روابط روزمره توجه به وقت و بازدهی هرچه بیشتر در روابط کاری اغلب اولویت ندارند.

- برخورد و گفت‌وگوی صریح مرسوم و معمول نیست که در ارتباط افراد فوراً وارد اصل مطلب شوند. به همین خاطر مقدمه چینی لازم هست.

در فرهنگ‌های سرد مبتنی بر اجرای وظایف:

- جامعه در کلیت خود تقسیم وظایف و اجرای دقیق ضوابط را ارج می‌نهد.

- در ارتباط فردی دادن اطلاعات دقیق و درست خیلی اهمیت دارد. مقدمه چینی‌ و از این شاخ به آن شاخ پریدن مرسوم نیست.

- جامعه درکلیت خود سعی در کنترل احساسات دارد و منطق‌گراست.

به عنوان سخن آخر بد نیست یک مثال ساده از برخورد دو دوست با فرهنگ‌های گرم و سرد مطرح کنیم: سارا لنیر از هلن دوست هلندی‌اش می‌پرسد نظرت راجع به مدل جدید موی من چیست؟ هلن در پاسخ سعی می‌کند دقیق و مشروح راجع به مدل موی سارا و اینکه به او می‌آید یا نه، حرف بزند. هلن فکر می‌کند که باید رک و پوست کنده نظرش را بگوید و می‌گوید که این مدل مو صورتت را بزرگ‌تر نشان می‌دهد. او توجهی به این موضوع ندارد که این حرف سارا را ناراحت می‌کند یا نه. سارا در واکنش می‌گوید: «خوشم نیامد که این حرف را زدی» و هلن جواب می‌دهد: «چرا ناراحت شدی؟ خودت از من خواستی که نظرم را درباره مدل موهایت بگویم و نظر من ربطی به شخص تو ندارد. فقط مربوط به مدل مویت است.»

پانویس:

[۱](Foreign to Familiar: A Guide to Understanding Hot - And Cold - Climate Cultures)

گزارش یک فرشته از تبهکاری انسان بر زمین

hosseinn — Wed, 06 Feb 2013 14:30:08 +0000

معرفی نویسندگان هلندی: هری مولیش (۱۹۲۷- ۲۰۱۰)

فروغ تمیمی

فروغ تمیمی - رمان‌های مشهور‌ترین نویسندگان هلندی هنوز به فارسی ترجمه نشده‌اند و بسیاری از شاهکارهای ادبی در زبان هلندی برای ما ناشناخته مانده‌اند. در یک نگاه گذرا به ادبیات معاصر هلند به سه رمان‌نویس که به «سه‌تای بزرگ» مشهوراند برمی‌خوریم: «هری مولیش»، «ویلهلم فردریک هرمانس» و «خیرارد ری‌فه.»

هم خوانندگان کتاب و هم منتقدان به اعتبار آثاری که آن‌ها آفریده‌اند، از آنان به عنوان بهترین نویسندگان هلندی در قرن بیستم یاد می‌کنند. آن‌ها همگی درگذشته‌اند، اما در زندگی پربارشان نه تنها به خاطر غنا و اصالت آثاری که آفریدند، بل‌که به خاطر طرح نظرات فرهنگی و اجتماعی‌شان در جامعه مطرح شدند و از برخی لحاظ هم تأثیرگذار بوده‌اند. شاهکارهای این نویسندگان و تعداد دیگری از برجسته‌ترین داستان‌نویسان هلندی بار‌ها تجدید چاپ شده و به زبان‌های دیگر هم ترجمه شده‌ است. در این نوشتار شرح مختصری از زندگی هری مولیش و خلاصه‌ای از رمان معروف او «کشف آسمان» را می‌خوانید.

هری مولیش، نویسنده‌ای که می‌گفت: «من جنگ جهانی دوم هستم»

●هری مولیش، از مهم‌ترین

نویسندگان هلندی در جهان.

او در آثارش در سایه جنگ جهانی دوم

به موضوعاتی مانند

خدمت و خیانت،

خیر و شر، جنایت

و قربانی جنایت‌های جنگی

و همچنین رابطه انسان با خدا

می‌پردازد. مهم‌ترین ویژگی آثار او این است که جهان اساطیر را با زندگی شخصی و عاطفی انسان‌ها درمی‌آمیزد.

● «کشف آسمان» و «سوءقصد» از مهم‌ترین رمان‌های اوست.

هری مولیش (۱۹۲۷- ۲۰۱۰) که از او به عنوان بزرگ‌ترین نویسنده هلندی در قرن بیستم یاد می‌کنند، تولدش را مدیون جنگ اول جهانی می‌دانست. در این جنگ، کارل مولیش، پدر اتریشی هری فرمانده‌ توپخانه بود. کارل با آلیس شوایتز، زنی آلمانی‌تبار ‌در هلند ازدواج کرد. هری درشهر هارلم به دنیا آمد. ده‌ساله بود که والدینش از هم جدا شدند. با آغاز جنگ جهانی دوم پدرش که مدیر بانک بود توانست با جلب رضایت نازی‌ها جان هری و مادر یهودی‌اش را نجات دهد، اما والدین آلیس هرگز از اردوگاه‌های نازی‌ها بازنگشتند. پس از جنگ، پدر هری به علت همکاری با آلمانی‌ها زندانی شد.

جنگ دوم جهانی تم اصلی بسیاری از داستان‌های مولیش را به خود اختصاص داده. او فرزند پدری است که با دشمن همکاری کرده است. فرزند پدری ژرمن و مادری یهودی بودن، او را دارای هویتی خاص می‌کند، به همین دلیل مولیش اغلب خود را با عبارت: «من جنگ دوم جهانی هستم»، توصیف می‌کرد.

مولیش در گستره شش دهه با نوشتن بیش از ۵۰ کتاب در گونه‌های ادبی گوناگون تمام جوایز مهم ادبی در هلند را دریافت کرده است. رمان «سوءقصد» از این نویسنده تاکنون ۵۰ ‌بار تجدید چاپ شده و فیلمی که بر اساس آن ساخته شد، در سال ۱۹۸۶ جایزه‌ اسکار گرفت. این رمان پرفروش‌ترین رمان هلندی در دنیاست و بیش از یک میلیون نسخه از آن به فروش رفته است.

آثار مولیش به بیش از ۲۷ زبان ترجمه شده‌اند. کتاب‌های او در دبیرستان‌های هلند تدریس می‌شوند. هم‌چنین ترجمه‌ کتاب‌هایش به زبان آلمانی شهرت و احترام فراوانی برای او در آلمان کشور به همراه داشته، تا آن حد که به‌خاطر تأثیرش بر هم‌گرایی بین این دو ملت و ایجاد همبستگی میان هلندی‌ها و آلمانی‌ها، عالی‌ترین نشان آلمان را در سال ۲۰۰۲ دریافت کرد. مولیش بار‌ها کاندید جایزه نوبل ادبی شد. منتقدان هلندی احتمال می‌دهند که دلیل ندادن نوبل به مولیش شیفتگی وفادارانه‌‌اش به فیدل کاسترو، دیکتاتور کوبا بوده است.

اما مهم‌ترین اثر مولیش، رمان «کشف آسمان» است که به عنوان بهترین داستان تاریخ ادبیات هلند انتخاب شده است. در این اثر او استادی‌اش را در نوشتن رمانی چندوجهی، خواندنی و مهیج نشان می‌دهد. در «کشف آسمان» بخش‌هایی از تاریخ معاصر جهان زمینه‌ساز داستان‌گویی درباره رابطه انسان با خدا است. این رمان ۴۶ بار تجدید چاپ و به ۲۲ زبان ترجمه شد. در سال ۲۰۰۱ هم فیلم موفقی از روی آن ساخته شد.

مولیش متأثر از گوته و توماس مان بود. او در «کشف آسمان» آشکارا از قصه‌ها و نمادهای به‌کار گرفته شده در کتاب مقدس و همچنین از اساطیر یونانی تأثیر پذیرفته است. او در «کشف آسمان» با موشکافی یک روان‌شناس رابطه عمیق و پیجیده دو دوست را بررسی می‌کند و از ورای زندگی آن‌ها رنگین‌کمانی از ماجراهای خواندنی، جادو، طنز و نیز بررسی‌های تاریخی، فلسفی و دینی ارائه می‌‌دهد. یکی از تم‌های اصلی در این کتاب بیگانگی انسان از خدا و خدا از اوست.

بریدن خدا از انسان و انسان از خدا به باور مولیش از عصر روشنگری آغاز شد. بشر عهد عتیق با خدایش برای اجرای فرامین الهی پیمان‌ها بسته بود، اما به‌تدریج قول و قرارش را فراموش کرد و در طلب قدرت، با علم و دانش بر باورهای پیشین‌اش شورید. چنین بود که سرانجام پیشرفت‌های علمی و نظامی جنگ‌های خانمانسوزی را به‌راه انداخت و در قرن بیستم میلیون‌ها نفر را به کشتن داد. اما آیا برپایی کوره‌های آدم‌سوزی در قلب دنیای متمدن نقطه پایانی بر رابطه انسان با آسمان بود و خدا را برای همیشه از سرشت بشری ناامید کرد؟ مگر نه این است که تئودور آدورنو، فیلسوف وموسیقیدان گفته بود که پس از آشویتش دیگر نمی‌توان شعری سرود.

کشف آسمان و گزارش یک فرشته از تبهکاری انسان بر زمین

● کشف آسمان، رمان،

هری مولیش

رمان ۹۰۰ صفحه‌ای «کشف آسمان» (۱۹۹۲) از چهار فصل و ۶۵ بخش تشکیل شده است. داستان در آسمان آغاز می‌شود: فرشته‌ای به فرشته مافوق خود گزارش طولانی مأموریتی را که با موفقیت به انجام رسانده، ابلاغ می‌کند. گزارش او چنین است:

فرشته برای انجام مأموریتش به افرادی نیاز دارد که به خواست او هدایت می‌شوند. می‌گوید از آنجا که خداوند از انسان و قرار و مداری که با او داشته ناامید شده و آدمیزاد تاکنون نتوانسته به مفاد الواح ۱۰ فرمان موسی عمل کند، کاسه صبر الهی لبریز شده و او مأموریت یافته که الواح مقدس را از زمین به آسمان برگرداند. برای انجام این دستور می‌بایست نوزادی با تمام صفات قدسی و مسیحایی به دنیا بیاید. به همین دلیل تمام نیرویش را به‌کار گرفته و صحنه نمایش را طوری ترتیب داده تا ولیعهد پروس تیر بخورد و جنگ جهانی اول آغاز شود. این جنگ بهانه‌ای بود تا او بتواند جنگ دوم جهانی را تدارک ببیند. اما آدمیزاد هم بیکار ننشست و در این جنگ سنگ تمام گذاشت. فرشته سرانجام توانست زنی یهودی را بیابد تا مردی را که بعد‌ها صاحب کودکی با سرشتی الهی خواهد شد به‌دنیا آورد. سپس مقدر کرد تا آن کودک در جوانی الواح گم‌شده ۱۰ فرمان را بیابد و آن‌ها را به اورشلیم ببرد و از آنجا به آسمان برگرداند.

داستان در سال‌های پایانی دهه ۱۹۵۰ با آشنایی دو مرد جوان یعنی «ماکس دلوزه» ستاره‌شناسی زن‌باره با «اُنو کویست» حقوق‌دانی که شیفته تاریخ و زبان‌شناسی است، آغاز می‌شود. آن‌ها که تصادفاً در لاهه با هم آشنا شده‌اند، به‌تدریج دوستی عمیقی بین‌شان برقرار می‌شود؛ اغلب، روز را با هم‌ می‌گذرانند، و پیوند بین آن‌ها چنان است که حتی هلگا، دوست دختر اُنو، رابطه‌اش را با او قطع می‌کند.

پدر ماکس در جریان جنگ دوم جهانی با نازی‌ها همکاری کرده و مادر یهودی‌اش را به اردوگاه آشویتس فرستاده است. اما هیچ‌کس نمی‌داند چه بر سر او آمده است. ماکس را خانواده‌ای به فرزندی پذیرفته و او را پرورش داده است.

دو ماه بعد، این دو دوست در عتیقه‌فروشی «براونز» با دختر زیباروی بیست‌ساله‌ای به نام «آدا» که در حال نواختن ویلن‌سل است آشنا می‌شوند. ماکس مبهوت از دیدن آدا و شنیدن سازش به دخترک دل می‌بندد. رابطه عشقی میان ماکس و آدا با دوستی با اُنو عجین می‌شود. هرچند که آدا سرانجام از ماکس که اغلب خاموش است و غرق در کار ستاره‌شناسی، دل می‌کند و با اُنو ازدواج می‌کند، اما این موضوع به دوستی ژرف ماکس و اُنو هیچ خدشه‌ای وارد نمی‌کند. چنین است که دوستی سه نفره آن‌ها ادامه می‌یابد.

آدا بر طبق نقشه فرشته می‌بایست کوینتن را به دنیا بیاورد. نطفه پسرک در کوبا بسته می‌شود. این سه دوست که در آمستردام در جلسات حمایت از انقلاب کوبا شرکت دارند به دعوت انقلابیون برای شرکت در یک جلسه سری به هاوانا می‌روند. در آنجا اُنو فریفته زنی انقلابی می‌شود. اما فرشته هم بیکار ننشسته و با تردستی ماکس و آدا را در ساحلی زیبا هم‌آغوش می‌کند. در بازگشت به آمستردام آدا که از این هم‌آغوشی باردار شده، ادعا می‌کند اُنو پدر فرزندش است، اما ماکس تردید می‌کند و احتمال می‌دهد که خودش پدر بچه باشد. اُنو اما از خیانت آدا به او اطلاع ندارد. او که از مدتی پیش به سیاست روی آورده، به‌سرعت پله‌های ترقی را طی می‌کند. ماکس نمی‌خواهد تحت هیچ شرایطی دوستی چون اُنو را از دست بدهد.

● ویدئو: فیلم سینمایی «کشف آسمان» بر اساس رمانی به همین نام

نوشته هری مولیش.

این فیلم را یارون کابه

(Jeroen Krabbé )

کارگردان و بازیگر سرشناس هلندی ساخته است.

در این میان اما فرشته ترتیبی می‌دهد تا در شبی طوفانی اُنو و آدا که به محل کار ماکس رفته بودند، همراه او با اتوموبیل راهی شهر شوند. اما در راه گرفتار سانحه‌ای می‌شوند. درختی تنومند روی اتوموبیل آن‌ها می‌افتد، آدا مجروح می‌شود و برای همیشه در کما فرومی‌رود. با این حال پس از چند هفته پسرش زود‌تر از موعد اما صحیح و سالم به دنیا می‌آید. ماکس به اُنو پیشنهاد می‌کند که فرزند آدا یعنی «کوینتن» را شخصاً بزرگ کند. سوفیا، مادر بیوه آدا هم برای نگهداری از نوزاد به کمک ماکس می‌شتابد و چنین است که آن‌ها در نزدیکی وستربورک، محل کار ماکس زندگی‌شان را از سر می‌گیرند. اُنو که سخت درگیر سیاست است، مبهوت از فداکاری دوستش، موافقت می‌کند که ماکس پدرخواندگی فرزندش را به‌عهده بگیرد.

داستان با شرح مفصل کودکی کوینتن، آگاهی‌اش از نیروهای غیبی، دیدن خواب‌های عجیب، ماجراهای ماکس و اُنو ادامه می‌یابد. کوینتن، جوانی باهوش با چشمانی جذاب و فریفته هنر معماری است. او گاهی به دیدار مادرش می‌رود که همچنان در همه این سال‌ها در کما است. قرار است اُنو وزیر دفاع شود اما گزارشی محرمانه درباره سفرش به کوبا و شرکت در کنفرانسی درباره جنگ مسلحانه او را از این پست محروم می‌کند. در همان روز هلگا عشق قدیمی‌اش که جای آدا را گرفته، در خیابان قربانی جنایتی می‌شود. اُنو که درهم شکسته، تصمیم می‌گیرد از هلند برود. او به رم پناه می‌آورد، از همه می‌بُرد و در این شهر گوشه‌نشینی اختیار می‌کند.

در این میان فرشته همچنان داستان را ادامه می‌دهد. شبی ماکس در بیشه‌ای کنار دوست دخترش به ‌آسمان خیره شده و غرق در اندیشه است. در همان لحظه‌ای که ناگاه جرقه‌ای ذهنش را روشن کرده، فرشته با فرستادن شهابی ثاقب او را خاکستر می‌کند. کوینتن سرگشته از مرگ ماکس و ناپدید شدن پدرش برای پیدا کردن اُنو به ُرم می‌رود. در رم او را تصادفاً ملاقات می‌کند. این دیدار به پدر درمانده و بیمار جانی تازه می‌بخشد. کوینتن که عاشق معماری است به راهنمایی پدرش به دیدن آثار معماری در شهر ُرم می‌رود. در کلیسای مقدس «سانکتا سانکتورم»، در حالی‌که حسی عجیب همه وجودش را فراگرفته، درمی‌یابد که نیرویی غیر بشری او را به آنجا هدایت کرده تا از رازی سر به مهر آگاه شود. چنین است که بر او آشکار می‌شود که الواح ۱۰ فرمان درآن مکان قرار دارند و بر اوست که آن‌ها را به اورشلیم ببرد. کوینتن پدرش را وادار به همکاری می‌کند و آن دو سنگ مقدس را پیدامی کنند و با اولین پرواز برای بازگرداندن ۱۰ فرمان به اورشلیم می‌روند.

در اورشلیم اُنو به پیرزنی که درآشویتس بوده (شماره‌ای روی ساعدش خالکوبی شده) برمی‌خورد. این زن شباهت عجیبی به کوینتن دارد. او که از این شباهت غریب حیرت کرده، درمی‌یابد که زن، مادر دوستش ماکس، یعنی پدر واقعی کوینتن است.

در پایان داستان کوینتن که غرق در رؤیاها و اندیشه‌هایش است، با ۱۰ فرمان به صحن مقدس یهودیان وارد می‌شود، الواح سنگی با فرود صاعقه‌ای نورانی به حرکت درآمده و خرد می‌شوند. کوینتن هم در همان حال غرق در صاعقه نور ناپدید می‌شود. اُنو که شاهد این ماجراست در بازگشت به هتل در حالی که با تشویش مشغول تلفن به صوفیا، مادر آدا است خونریزی مغزی می‌کند. مأموریت فرشته اکنون به پایان می‌رسد.

فرشته گزارش‌اش را به این شکل به پایان می‌رساند، اما او هنوز کاملاً ناامید نشده و امیدوار است که روزی ناجی جدیدی ظهور کند و جلوی انحطاط بیشتر را بگیرد. اما فرشته مافوق که از شنیدن این داستان طولانی خسته شده، آب پاکی روی دستش می‌ریزد و او را از چاره‌اندیشی برحذر می‌دارد. می‌گوید به قهقرا رفتن و سقوط بشر از زمان فرانسیس باکون (Francis Bacon) پدر ماده‌گرایی و‌‌ همان کسی که گفت دانایی توانایی است، آغاز شد. از همان زمان بود که انسان پیمانش با خدا را شکست؛ عهدی سه هزار ساله که در ده فرمان موسی مو به مو آمده است. آدمیزاد تا آنجا پیش رفت که مرگ خدا را اعلام کرد و بر روی زمین جهنمی را برپا کرد. فرشته مافوق پیش‌بینی می‌کند که جنگ‌ها و خونریزی‌های دیگری در جهان درخواهد گرفت.

فرشته روایتگر در پاسخ می‌گوید شاید بهتر است پیمانی را که شیطان با فرانسیس باکون بسته بود پیگیری کنیم. آیا شما مأموریت تازه‌ای در این مورد به من نمی‌دهید؟

اما مافوق او بر آن است که فرصت‌ها از دست رفته. از او تشکر می‌کند و حکم بازنشستگی‌اش را به او ابلاغ می‌کند. فرشته روایتگر اما زیر بار نمیرود. می‌گوید: «من به روش خودم عمل خواهم کرد. نمی‌توانم ببینم که اوضاع به همین منوال ادامه داشته باشد. آخر این تازه به‌دوران رسیده‌ها فکر می‌کنند کی هستند؟ می‌شنوید چه می‌گویم، به من جواب بدهید.»

فرح دیبا، زیبا‌ترین زن دنیا

hosseinn — Wed, 19 Dec 2012 23:42:32 +0000

نمایش «فرح دیبا، زیباترین زن دنیا» به کارگردانی کیس روردا و فرهنگ بازنگری در گذشته و اعتراف به خطاها در غرب

فروغ تمیمی

فروغ تمیمی- نمایش «فرح دیبا، زیبا‌ترین زن دنیا» کاری از کارگردان هلندی کیس روردا (Kees Roorda) هفته گذشته در آمستردام روی صحنه رفت و با استقبال مردم هم روبرو شد. قرار است این نمایش در ۲۰ شهر دیگر هم روی صحنه برود.

کیس روردا این نمایش را با الهام از فیلم مستند «ملکه و من»، ساخته ناهید پرسون (سروستانی)، کارگردان ایرانی - سوئدی نوشته است. در «ملکه و من» ناهید به عنوان یک فعال سیاسی چپ که از مخالفان سلطنت پهلوی بوده است، با فرح گفت‌وگو می‌کند. در نمایش «فرح دیبا، زیباترین زن دنیا» اما درونمایه اصلی نقشه‌های انتقام‌جویانه یک زن انقلابی از فرح به عنوان ملکه سابق ایران است. انگیزه او برای انتقام‌جویی هم این است که حکومت شاه نامزد مبارز او را اعدام کرده است.

در فیلم ناهید پرسون، فرح پهلوی دیدگاه‌هایش و حوادثی را که در دوران انقلاب بر او گذشته و همچنین گوشه‌هایی از زندگی زناشویی‌اش با شاه را بازگو می‌کند. ناهید هم به عنوان زنی که انقلاب را از زوایای کاملاً متفاوتی تجربه کرده، از کودکی و جوانی پررنجش سخن می‌گوید. زندگی این دو زن اما با همه تفاوت‌ها، جنبه‌های مشترکی هم دارد. در فیلم «ملکه و من» که در سال ۲۰۰۸ ساخته شده، می‌بینیم که هر کدام از این دو زن در انقلاب ایران روزهای سختی را از سر گذرانده‌اند. پس از انقلاب برادر ناهید را اعدام کرده‌اند و خودش هم به‌خاطر فعالیت‌های سیاسی مجبور به ترک ایران شده است. فرح در تبعید با حوادث بسیاری از جمله تراژدی مرگ دختر جوانش، لیلا مواجه بوده است.

نمایش «فرح دیبا، زیباترین زن دنیا» به کارگردانی کیس روردا

ناهید پرسون با توجه به همه محدودیت‌های موجود و همچنین ملاحظات و تردید‌های فرح پهلوی در گفت‌و‌گو با زنی چپ‌گرا موفق می‌شود در بسیاری از لحظات فیلم در فضایی غیر رسمی و دوستانه با ملکه سابق ایران گفت‌و‌گو کند. این دو زن از دو نسل متفاوت موفق می‌شوند با وجود همه تفاوت‌های فکری، به اعتبار این تجربه مشترک که انقلاب زندگی‌شان را دگرگون کرده با هم یک رابطه انسانی و عاطفی برقرار کنند.

کیس روردا در پایان نمایش «فرح دیبا، زیباترین زن دنیا» در گفت‌و‌گو با تماشاگران از انگیزه‌اش از ساخت چنین نمایشی سخن گفت. او گفت در دوران کودکی مجلات هلندی، عکس فرح دیبا، این ملکه زیبارو را مدام منتشر می‌کردند و در آن زمان فرح یکی از زنان محبوب او بوده است. برای همین وقتی مستند «ملکه و من» را دید، داستان‌هایی که درباره فرح دیبا خوانده بود، دوباره در ذهنش زنده شد و این بود که سرانجام با الهام از فیلم پرسون نمایش «فرح دیبا، زیباترین زن جهان» را نوشت و روی صحنه برد.

در نمایش «فرح دیبا، زیباترین زن دنیا» بعضی از دیالوگ‌ها و صحنه‌های فیلم «ملکه و من» تداعی می‌شوند، اما کیس رودرا در داستانی پرتنش و دراماتیک احساسات ضد و نقیض دو زن را به چالش می‌کشد. ناگفته نماند که هلندی‌ها همیشه از ملکه سابق ایران به نام «فرح دیبا» و نه فرح پهلوی یاد می‌کنند.

در این نمایش، پریسا زنی‌ست که نامزد انقلابی‌اش را ساواک اعدام کرده است. او از آن پس همیشه به فکر انتقام بوده، اما پس از انقلاب مانند بسیاری دیگر از ایرانیان مجبور به ترک کشور شده است. حال پریسا پس ازسال‌ها تحت پوشش خبرنگار و به بهانه مصاحبه با فرح دیبا می‌خواهد با کشتن او انتقامش را از رژیم شاه بگیرد. او با فرح تماس می‌گیرد، خودش را به عنوان خبرنگار «پاری ماچ» جا می‌زند و سرانجام موافقت ملکه برای یک مصاحبه را جلب می‌کند. گفت‌وگوی آن‌ها چندین جلسه طول می‌کشد و درجریان این گفت‌و گوهاست که این دو زن در رابطه‌ای احساسی و پرتنش به هم نزدیک می‌شوند و سعی می‌کنند یکدیگر را درک کنند.

پریسا در این ملاقات‌ها با حس انتقام‌جویی‌اش درگیر می‌شود و همچنین با حس ترحم نسبت به زنی که به نظرش صمیمی و دوست‌داشتنی‌ست و مثل خودش تنها و داغدار است. او اگرچه موفق شده که هفت‌تیر کوچکی را در کیفش جاسازی کند، اما در صحنه‌ای که فرح پشت به او ایستاده و غرق در خیالاتش است نمی‌تواند به او شلیک کند.

در پایان نمایش، فرح که هنوز امید بازگشت به وطنش را از دست نداده، پریسا را با خود به مصر، سر مزار شاه می‌برد. وقتی ملکه واقعیت تلخ زندگی پریسا را درمی‌یابد و از سرنوشت او آگاه می‌شود، در یک دیالوگ عاطفی همچنان از سیاست‌های شاه دفاع می‌کند و ادعا می‌کند که از اعدام‌ها و شکنجه‌ها در زمان شاه بی‌اطلاع بوده. او به این زن خشمگین که به دادخواهی آمده می‌گوید از اول هم می‌دانسته که او خبرنگار پاری ماچ نیست و در واقع به بهانه این مصاحبه می‌خواسته با یکی از مخالفانش از نزدیک آشنا شود.

پریسا که از علاقه فرح برای ارتباط گرفتن با او شگفت‌زده شده، با حس دلسوزی‌اش برای ملکه درگیر می‌شود. این زن دیگر آن فردی نیست که در آغاز نمایش مانند یک چریک و با روایت قصه «ماهی سیاه کوچولو» (از صمد بهرنگی) روی صحنه آمده بود. رویارویی با دشمن سابق، او را با جنبه‌های تراژیک و دردناک زندگی یک زن آشنا می‌کند و به این واقعیت پی می‌برد که ملکه هم با وجود برخورداری از تجملات و شهرت، قلبی پردرد ورنج دارد.

کارگردان با برخورداری از بازی ماهرانه «لیزا سنویکن» در نقش فرح، «هاریته استوروت» در نقش پریسا و «علی ویشکا» در نقش محافظ ملکه موفق می‌شود در صحنه‌ای کوچک و با دکوری مختصر، یک فضای حسی قوی و باورکردنی ایجاد کند. استفاده به‌جا از صدای تظاهرات مردم و فریاد مرگ بر شاه، آواز زیبای هایده و موسیقی ایرانی، و همچنین لباس‌هایی که طراح معروف لباس، «عزیز بکاوی» مناسب با شخصیت‌ها طراحی کرده، همه به خوبی در نمایش به کار گرفته شده‌اند. استفاده از کلمات و جملات فارسی در لابلای جملات هلندی، رگه‌های طنزآلود در دیالوگ فرح و پریسا و یا توضیحات روانکاوانه محافظ فرح درباره خلق و خوی ملکه به پریسا، نمایش را جذاب‌تر می‌کند.

نظرات تماشاگران هلندی‌ و چند تماشاگر ایرانی در پایان نمایش، از موفقیت کارگردان در انتقال حسی نشان داشت که می‌خواسته به تماشاگر منتقل کند و در ابتدا به انگیزه او برای نوشتن و به صحنه بردن چنین نمایشی شکل داده است. یکی از تماشاگران ایرانی که از همان ادبیات چریکی پریسای نمایش استفاده می‌کرد، گفت سه دهه پس از انقلاب و با در نظر داشتن حوادث دهشتناکی که در سال‌های پس از انقلاب اتفاق افتاده، می‌تواند مسئولان رژیم سابق را ببخشد، اما نمی‌خواهد هیچ چیز را فراموش کند.

در بین تماشاگران یک زن ایرانی هم بود که تجربه انقلاب را از سر گذرانده بود. او هم که تحت تأثیر نمایش قرار گرفته بود، گفت از ایجاد دیالوگ و همدلی میان این دو زن که زمانی با هم دشمن بوده‌اند استقبال می‌کند و آن را قدمی برای ایجاد آشتی ملی می‌داند. یک جوان ایرانی هم از انتهای سالن گفت در ایران ما باید بتوانیم با مخالفان سیاسی‌مان وارد گفت‌وگو شویم. شاه سابق اما اهل گفت‌و‌گو با مخالفانش نبود و حاصلش را هم دید.

بازی ماهرانه «لیزا سنویکن» در نقش فرح، «هاریته استوروت» در نقش پریسا و «علی ویشکا» در نقش محافظ ملکه

اغلبِ تماشاگران هلندی بازی خوب هنرپیشه‌ها را پسندیده بودند. در نظر بیشتر آن‌ها که به قول خودشان فرهنگ گفت‌وگو و مدارا را از بدو تولد، قاشق قاشق به حلقشان ریخته‌اند، تلاش برای ایجاد ارتباط فکری با یکدیگر و اعتراف به اشتباهات و همچنین عذرخواهی از واجبات زندگی است. اغلب شنیده‌ام که خدا را شکر می‌کنند که در هلند و نه در خاورمیانه به دنیا آمده‌اند.

بعد از شنیدن حرف‌های تماشاگران اما مسائل دیگری به ذهن من آمد: در اینکه دیکتاتور‌ها، رهبران کاریزماتیک و یا ملکه‌های با قدرت و زیبارو می‌توانند منبعی جذاب وبی‌پایان برای تخیلات و فانتزی هنری باشند حرفی نیست و خیلی هم خوب است. اما نکته اول این است که آیا به‌راستی یک کارگردان هلندی که در کودکی مسحور جذابیت ملکه‌ای ایرانی شده، در میانسالی با علم و اطلاع از داستان واقعی زندگی شاه و شهبانوی سابق باز هم می‌تواند جلوی ذوب شدنش درکاریزمای فرح دیبا را بگیرد؟ او دراین نمایش سعی دارد با برجسته کردن زیبایی و وقار و صمیمیت فرح او را به شکل یک ملکه و نایب‌السلطنه معصوم نشان دهد که از جنایات انجام‌شده در دوره پهلوی بی‌اطلاع بوده است.

افزون بر این باید در نظر داشت که کارگردان این نمایش در هلند به عنوان کشوری دموکراتیک با نظام پادشاهی زندگی می‌کند، و مانند بقیه مردم شاهد است که سالانه ده‌ها کتاب درباره خانواده سلطنتی هلند از زوایای گوناگون منتشرمی‌شوند و مجموعه‌های تلویزیونی متعددی درباره زندگی ملکه بئاتریس و خانواده‌اش ساخته و پخش می‌شوند. بسیاری از جزئیات زندگی ملکه و همچنین ماجراهای مهیج دربار هلند هم دراین سریال‌ها مطرح می‌شوند. برای نمونه ده سال پیش وقتی که آلکساندر، ولیعهد هلند می‌خواست با ماگزیما دختر یک وزیر آرژانتینی ازدواج کند، دولت هلند به علت آنکه پدر او خورخه زورگیتا در دولت فیدلا، دیکتاتور آرژانتین وزیر کشاورزی بود و بدون شک نمی‌توانست از اعدام و کشتن هزاران مخالف سیاسی درآن دوره بی‌خبر باشد، با این ازدواج مخالفت کرد. این ازدواج سرانجام سرگرفت، اما درمراسم معرفی رسمی ماگزیما به مردم، او با ابراز انزجار از دیکتاتوری فیدلا رسماً آن را محکوم کرد. با این‌همه دولت هلند به پدر عروس که ملکه آینده هلند بود، اجازه نداد در مراسم عروسی شرکت کند.

با این تفاصیل باید پرسید کیس روردای، کارگردان این نمایش که با فرهنگ افشاگری، عذرخواهی و طلب بخشش در دموکراسی‌های غربی به‌خوبی آشناست، چگونه این فرهنگ را در نمایشی که روی صحنه آورده در رابطه بین شخصیت‌ها نشان می‌دهد؟

قبل از آن‌که به این پرسش پاسخ بدهیم، باید بگوییم که فرهنگ بازنگری در گذشته در مواردی حتی سبب بقای سیاستمداران خطاکار شده است. برای مثال در آفریقای جنوبی پس از فروپاشی آپارتاید و در جریان دادگاه و کمیسیون کشف حقیقت و آشتی ملی به رهبری اسقف توتو در فروکاستن احساسات انتقام‌جویانه و بخشش کارگزاران آپارتاید بسیار کارساز و مفید بود.

اما در فرهنگ استبدادزده ایرانی، بازنگری در گذشته و پوزش از خطاها مرسوم نیست و کمتر کسی هم از اهمیت آن آگاه است. اتفاقاً به همین دلیل امید داشتم که کارگردان هلندی نمایش با الهام از فرهنگ حقوق بشری در غرب دست‌کم روی صحنه نمایش فرح پهلوی را وادار به عذرخواهی از پریسا به نمایندگی از سوی همه قربانیان رژیم گذشته کند. اما فرح این نمایش هم مانند فرح واقعی فقط اظهار بی‌اطلاعی می‌کند.

او به عنوان مطرح‌ترین زن خاندان پهلوی اغلب از سیاست‌های شاه سابق دفاع کرده و تا آنجا که توانسته سعی کرده همسرش را به شکل یک پادشاه مهربان و مدافع پیشرفت و تجدد جلوه دهد. حال که سه دهه از انقلاب ایران گذشته، ملکه سابق هم به ناچار در مصاحبه با ناهید پرسون از نبود دموکراسی، از زندانیان سیاسی و از اعدام‌ها سخن می‌گوید، اما در همان حال با توجیه شرایط آن زمان و ضرورت حفظ مملکت از خطر کمونیسم بر اعمال غیر قانونی صحه می‌گذارد.

شاه درآخرین پیام تاریخی‌اش به ملت ایران به خطاهای خود اشاره کرد و اعتراف کرد که قانون اساسی را زیر پا گذاشته بوده و اکنون صدای انقلاب مردم را شنیده است. فرح پهلوی هم حداقل می‌تواند در مقام ملکه سابق با عذرخواهی رسمی از افرادی که قربانی سیاست‌های رژیم شاه شده‌اند، به بخشی ازمسئولیت‌اش در این زمینه عمل کند.

اما کیس روردا هم درنمایش‌ «فرح دیبا، زیبا‌ترین زن دنیا» از این نکات غافل مانده. شکوه افسانه‌وار ملکه‌های دنیا و زندگی پر رمز و راز آن‌ها جذابیت هنری‌شان را دو چندان می‌کند و این زنان زیبا را از خطر قضاوت در امان نگه می‌دارد و گاهی هم آن‌ها را در پیشگاه تاریخ تبرئه می‌کند. کافی‌ست تنها به محتوای فیلم‌ها و نمایش‌هایی که درباره ماری آنتوانت ساخته‌اند، نگاهی بیندازیم. می‌گویند این ملکه هم از بینوایی مردم فرانسه بی‌خبر بود وگاهی برای فرار از زندگی اشرافی به آغل بره‌ها و رمه‌ها در گوشه کاخ ورسای پناه می‌برد. از او نقل می‌کنند که در جریان شورش مردم علیه قحطی گفت: خُب، اگر نان ندارند، کیک بخورند!

اکثر ملکه‌های دنیا با فعالیت‌های خیرخواهانه خواهان تخفیف فقر و بدبختی مردم‌اند و دوست دارند نقش مادر ترزا را بازی می‌کنند. شاید یکی ازدلایل آن هم احساس گناهی باشد که از زندگی غرق در تجمل دچارش می‌شوند. فرح پهلوی در فیلم «ملکه و من» به ناهید پرسون که از مادر قالیبافش سخن می‌گوید و پدر مسلولش و شب‌هایی که او، خواهر و برادرانش گرسنه می‌خوابیدند، می‌گوید: «کاش نامه‌ای به دفتر من می‌نوشتید.»

در همین زمینه:
فروغ تمیمی در زمانه

ویدئو: پیش‌پرده نمایش «فرح دیبا، زیبا‌ترین زن دنیا» ساخته کیس روردا

یادی از نانی دوفریس، ایران‌شناس و پژوهشگر

Tue, 07 Aug 2012 09:24:01 +0000

فروغ تمیمی

فروغ تمیمی - در چهارم جولای ۲۰۱۲، «نانی دو فریس»، باستان‌شناس و مورخ هلندی در شصت و هشت سالگی به علت سرطان لوزالمعده درگذشت.

او در سال‌های اخیر در معرفی ایران و زنان ایرانی به کارشناسان هلندی مدام در تلاش بود. در این اواخر نانی (به همراه نگارنده این سطور) درحال نوشتن کتابی درباره جنبش زنان در ایران بود که متاسفانه با تشدید بیماری‌اش به طور موقت ادامه نیافت.

او شیفته زنانی چون طاهره قره‌العین، فروغ فرخزاد، نوشین احمدی خراسانی و بسیاری دیگر بود و برای معرفی جنبش زنان ایران به جامعه هلند فعالیت‌های متعددی را سامان داد.

نانی مهربان و پرشور، محققی برجسته‌ در رشته باستان‌شناسی و مطالعات زنان بود و پس از اتمام تحصیل سال‌ها به همراه همسرش «یان بست»، باستان‌شناس مطرح هلندی، سرپرستی تیم باستان‌شناسی سازمان یونسکو در بلغارستان و جزیره کرت را به عهده داشت. افزون بر این، نانی از فعالان موج دوم فمینیستی دهه شصت قرن گذشته در هلند بود. درواقع یکی از اولین زنانی بود که به مطالعه تاریخ مبارزات زنان پرداخت.

زمانی که دانشجو بود، در رشته باستان‌شناسی و تاریخ هیچ توجهی به مسائل تاریخی از زاویه جنسیتی وجود نداشت و تاریخ زندگی زنان در دانشگاه‌های هلند موضوعی بی‌اهمیت و ناشناخته به حساب می‌آمد. این موضوعی بود که نانی را بعد‌ها سخت به خود مشغول کرد. او و همفکرانش با وجود آنکه در یک جامعه مدرن و مرفه زندگی می‌کردند در نیمه دوم قرن بیستم هنوز از حقوق برابر با مردان برخورددارنبودند. درآن زمان هنوز اکثریت زنان متاهل و از جمله خود وی به خاطر داشتن همسر- به طور قانونی- حق داشتن هیچ شغلی را نداشتند.

نانی دوفریس، از اعضای فعال سازمان معروف «جامعه زن و مرد» بود که توسط دو تن از رهبران جنبش زنان هلند، یعنی یوکه اسمیت و هدی‌دان کُنا، برپا شده بود. این سازمان که اولین تشکیلات فمینیستی زنان هلندی در سال ۱۹۶۸ بود، توانست نقش مهمی در هدایت موج دوم فمینیستی در این کشور بازی کند. در آن سال‌ها فمینیست‌های هلندی موفق شدند به‌تدریج تمام طرح‌های برابری‌خواهانه را در سیاست‌ها و برنامه‌های دولت‌ها بگنجانند و بیشتر قوانین را به نفع زنان تغییر دهند.

در‌‌ همان سال‌ها موج دوم فمینیستی در هلند اوج گرفت و حدود چهل سال پیش نانی دوفریس با پیگیری موفق شد در دانشکده تربیت معلم به عنوان مدرس استخدام شود. در سال‌های بعد با همفکرانش شبکه‌ای از محققان فمینیست را برای بررسی مطالعات تاریخی در مورد زنان برپا کردند. در آن سال‌ها مطالعه تاریخ اجتماعی زندگی زنان مرسوم نبود و حتی هیچ واحد درسی در این مورد در اکثر دانشگاه‌ها وجود نداشت، اما با تلاش این گروه که به «نوتس فراون» یا «زنان نوتس» معروف بودند، از سال ۱۹۸۰ مطالعه تاریخ زنان در رشته تاریخ مدرسه عالی تربیت معلم آمستردام جزو واحدهای درسی اصلی شد. در این مسیر، این گروه به مدت بیست و پنج سال به مطالعه تاریخ زنان و انتشار مقالات و کتاب‌هایی در این مورد پرداخت. نانی علاوه بر تحقیقات باستان‌شناسی مقالات متعددی هم در نشریات فمینیستی آن سال‌های هلند منتشر کرد.

نانی دوفریس همچنین از اعضای فعال سازمان معروف «جامعه زن و مرد» بود که توسط دو تن از رهبران جنبش زنان هلند یعنی یوکه اسمیت و هدی‌دان کُنا، برپا شده بود. این سازمان که اولین تشکیلات فمینیستی زنان هلندی در سال ۱۹۶۸ بود، توانست نقش مهمی در هدایت موج دوم فمینیستی در این کشور بازی کند. در آن سال‌ها فمینیست‌های هلندی موفق شدند به‌تدریج تمام طرح‌های برابری‌خواهانه را در سیاست‌ها و برنامه‌های دولت‌ها بگنجانند و بیشتر قوانین را به نفع زنان تغییر دهند.

تلاش بی‌وقفه برای بهبود موقعیت اجتماعی زنان

نانی به عنوان فمینیستی فعال به مدت ۱۲ سال طراح ارشد پروژه‌های متعدد برای بهبود موقعیت اجتماعی زنان و همچنین برای ۲۵ سال مدرس داوطلب ادبیات و تاریخ با رویکردی جنسیتی برای گروه‌های زنان هلندی بود. او با جدیت و بدون هیچ وقفه‌ای داوطلبانه تدریس تاریخ و ادبیات فمینیستی را برای علاقه‌مندان برعهده داشت.

این فمینیست پرکار در ادامه تلاش‌هایش برای انتشار مقالات محققان مطالعات زنان، مسائل قومیت و همجنسگرایی از سال ۱۹۹۴ تا ۲۰۰۴ ویراستار فصلنامه علمی و بین‌المللی Thamyris بود. در آن سال‌ها او مقالات بسیاری از محققان زن ایرانی شاغل در دانشگاه‌های غرب را در این فصلنامه چاپ کرد.

نانی به عنوان فمینیستی فعال به مدت ۱۲ سال طراح ارشد پروژه‌های متعدد برای بهبود موقعیت اجتماعی زنان و هم چنین برای ۲۵ سال مدرس داوطلب ادبیات و تاریخ با رویکردی جنسیتی برای گروه‌های زنان هلندی بود. او با جدیت و بدون هیچ وقفه‌ای داوطلبانه تدریس تاریخ و ادبیات فمینیستی را برای علاقه‌مندان برعهده داشت.

از سال ۲۰۰۰ و در پی آشنایی با جنبش فمینیستی نوپای زنان ما، نانی بار دیگر به مطالعه تاریخ ایران پرداخت و هم با جدیت زبان فارسی را یاد گرفت. او در دهه گذشته سه‌بار به ایران و ترکیه سفر کرد و شرح مشاهداتش را در کتابی به نام «از اصفهان تا افزه، در مسیر جاده شاهنشاهی» در سال ۲۰۰۹ منتشر کرد که درواقع سفرنامه جالب او و همسرش به ایران است. در این کتاب که در هلند خیلی مورد توجه قرار گرفت، نانی با دقت یک مردم‌شناس به تاریخ باستان و معاصر کشور ما پرداخته است و شرح گفت‌وگوهای جالب‌اش با زنان و مردان در شهر‌ها و روستاهای ایران از بخش‌های خواندنی این کتاب هستند.

نانی همچنین در کتابش با نقد یوروسنتریسم غربی با اشاره به تحقیقات و حفاری‌های خود درباره تمدن تراسیا در بلغارستان (چهارهزارسال قبل از میلاد مسیح تا قرن ششم مسیحی) از شباهت فوق‌العاده میان هنر ایرانی و هنر مردم تراسیا می‌گوید. از اینکه برخلاف نظرات بسیاری از محققان اروپایی که تمدن یونانی را مهم‌ترین فرهنگ باستانی در منطقه مدیترانه می‌دانند، باید از تاثیر شدید فرهنگ و هنر ایرانی بر هنر یونانی و تراسیا هم گفت و نوشت.

او در سفر دور و دراز خود به ایران از مناطق باستانی ناشناخته، علاقه مردم به تاریخ، شکوه تخت جمشید، حافظ و فردوسی، شاعره محبوب چهار نسل فروغ فرخزاد، کلاس قرآن زنان قزوینی، کتابخانه صدیقه دولت‌آبادی در تهران و ده‌ها موضوع جالب دیگر می‌نویسد. از مهربانی مردم که بدون آنکه او را بشناسند، به خانه‌شان دعوت می‌شده است تا در ضمن پذیرایی مفصل از او و همسرش از شعر و سیاست و تاریخ هم برایشان بگویند. نانی در کتابش مردم ایران را به خاطر عشق عمیق‌شان به تاریخ و فرهنگ کهن خود می‌ستاید و هم در پارک‌ها با زنان جوانی به صحبت می‌نشیند که در حسرت آزادی و زندگی در جامعه‌ای بدون تبعیض ناامیدانه از او کمک می‌خواهند. او حیرت‌زده از علاقه ایرانی‌ها به اسامی خارجی، از دختری قشقایی سوار بر اسب و در حال کوچ به نام آتنا می‌نویسد. دختری که والدینش نام الهه دانایی در اساطیر یونانی را بر او گذاشته‌اند.

نانی همچنین در کتابش از ستم و تبعیض روا شده به اقلیت‌های قومی در خوزستان یا کردستان، بر مهاجران افغان یا متروک شدن معابد قدیمی یهودیان در همدان هم می‌گوید. از مشکلات اقتصادی، سیاست‌های جهانی در دوران باستان و امروز و هم از اهمیت اشتغال برای زنان ما به عنوان قدم اول برای رهایی و آزادی از تبعیض و نابرابری.

نانی دوفریس با وجود بیماری نابه‌هنگام و تحمل چهارماه درد شدید جسمی، توان روحی‌اش را تا آخرین لحظه حفظ کرد. بیماران طبق قوانین پزشکی در هلند می‌توانند درصورت داشتن بیماری لاعلاج از پزشک بخواهند که به زندگی‌شان پایان دهد. همسر، فرزندان و نوه‌های آن عزیز هم از این عمل شجاعانه او با تحسین و احترام حمایت کردند. یادش گرامی و راهش پررهرو باد.

امپرسیونیسم، شور و الهام در هرمیتاژ آمستردام

Sun, 29 Jul 2012 07:00:50 +0000

فروغ تمیمی

فروغ تمیمی - زنی بومی اهل هائیتی با بالاتنه برهنه و پوستی تیره میوه‌ای بزرگ شبیه به گلابی در دست دارد. مثل این است که او با نگاهش سلامی را پاسخ می‌گوید. در جزیره هائیتی «به کجا می‌روی» نوعی احوال‌پرسی و نامی است که گوگن نقاش بر این اثر نهاده است. ازکجا می‌آییم و به کجا می‌رویم؟ پرسش‌هایی فلسفی برای گوگن بودند که سبب خلق چند اثر معروف او به همین نام در دوره اقامتش در هائیتی شده‌اند.

این اثر و ده‌ها تابلو دیگر از هنر امپرسیونیست‌های فرانسوی و معاصرانشان در نمایشگاه جدید موزه هرمیتاژ درآمستردام به نام «امپرسیونیسم، شور و الهام» به نمایش گذاشته شده است. این نمایشگاه از ماه ژوئن تا اواسط ژانویه ۲۰۱۲ ادامه دارد.

این آثار از موزه هرمیتاژ روسیه به همتای آن در آمستردام منتقل و تاکنون با استقبال بی‌نظیری روبرو شده است. شاهکارهایی ازکلود مونه، کامیل پیسارو، پیر رنوار، آلفرد سیسلی، پل گوگن، سزان و غیره را در کنار آثار نقاشان تأثیرگذار مکتب رمانتیک چون اوژن دلاکروا و یا ادموند جرج گراندین و دیگران در مقایسه با هم دیده می‌شوند. از ویژگی‌های این نمایشگاه برجسته کردن تفاوت هنری هنرمندان آوانگارد در آن دوره با نقاشان تثبیت‌شده و صاحب‌نامی چون دلاکروا برای نشان دادن تحول فکری و هنری در نقاشی در آخرین دهه‌های قرن نوزدهم است.

مکتب امپرسیونیسم نام خود را از یک نقاشی کلود مونه به نام Imperssion، Sunrise «طلوع آفتاب» که در سال ۱۸۷۲ خلق شده، گرفته است. این عبارت اولین‌بار توسط یک روزنامه‌نگار به‌کار رفت و به سرعت بر سر زبان‌ها افتاد. عبارتی برای بیان تأثیرات آنی و سریع هنرمند از حسی که در لحظه الهام بخش اوست و بر پرده نقاشی جان می‌گیرد؛ و یا برای بیان لذت نقاشی کردن با رنگ‌های زنده و تند، نفاشی در بیرون از آتلیه‌های نیمه‌تاریک، در فضایی که شدت نور و نوسانات آن مدام درحال تغییر است؛ یا برای نقاشی لحظات روزمره زندگی در مکان‌های عادی در خیابان‌های شهر و یا کشتزارهای روستایی. این تحول فکری برای آفریدن سبکی جدید در اواسط قرن نوردهم زیربنای فکری نقاشانی بود که بعد‌ها به گروه امپرسیونیست‌ها معروف شدند.

چهره پاریس در نیمه دوم قرن نوزدهم درخشش تازه‌ای می‌گیرد. لامپ‌های برقی در خیابان‌ها نصب می‌شوند. ریل‌های قطار این شهر را به مناطق دیگر اروپا وصل می‌کند. برج ایفل ساخته می‌شود. عکاسی رواج می‌یابد و خلاصه همه چیز در جامعه متحول می‌شود. اما نقاشانی که می‌خواستند سری توی سر‌ها دربیاورند، می‌بایست از هفت خوان گزینش و امتحانات آکادمی هنر می‌گذشتند. این آکادمی و استادان سبک کلاسیک بودند که مشخص می‌کردند چه چیزی زیبا و یا زشت است. مکتب امپرسیونیسم در واکنش به سنت کلاسیک رایج در هنر نقاشی و در اعتراض به ارزش‌های غالب هنری که در سالن‌های اشراف و گالری‌داران، جایی که بهترین آثار هنرمندان پاریسی به نمایش درمی‌آمد، خواهان تحول اساسی در هنر بود. در آثار کلاسیسیت‌ها نقاشی ثبت و عکس‌برداری از تمام جزئیات صحنه مورد نظر برای به تصویر کشیدن افسانه‌ها، داستانی مذهبی و با پرتره‌نگاری بود. آثاری که درسالن‌های طبقات بالای جامعه عرضه می‌شد، و اغلب با تأیید آکادمیک‌ها به نمایش درمی‌آمد. اما ارواح مستقل و آزاد و یا نقاشان با استعداد و بی‌چیز راهی به این سالن‌های پر زرق و برق پاریسی نداشتند.

نسل جدید نقاشان فرانسوی در آن دوران خسته از تکرار کارهای استادان خود در حال و هوایی تازه به‌سر می‌برد و خواهان تحول و نوآوری در سبک و تکنیک بود. گروهی که برای نمایش کار‌هایشان از هیچ امکانی برخوردار نبودند و به محافل رسمی راهی نداشتند. اما به‌تدریج بخت با آنان یار شد. درگیری کلود مونه با ژوری‌های هنری و رد شدن آثار گروهی از نقاشان آوانگارد درسال ۱۸۶۳ که حتی منجر به مداخله ناپلئون سوم هم شد، سرانجام منجر به اختصاص دادن سالنی به این نقاشان انقلابی شد. یک گالری اختصاصی برای جوان‌های با استعداد و گمنام.

امپرسیونیست‌ها باید موفقیت‌های بعدی خودشان را مدیون گالری‌داری پاریسی به نام «پل دو راندرول» بدانند. او چیزی دراین کارهای جدید می‌دید که از چشم دیگران پنهان بود. این آقای با ذوق همه کارهای امپرسیونیست‌ها را می‌خرید، تا آن‌ها بتوانند با آسودگی بیشتری کار کنند. هر چند که او چند بار درحال ورشکستگی بود، اما سرانجام موفق شد در لندن، رم و نیویورک هم گالری‌های دیگری را باز کند. در واقع پل دو راندرول توانست آثار یک مکتب نقاشی را تماماً یک‌جا گرد آورده و بفروشد.

رنوار همیشه می‌گفت که بدون او ما دوام نمی‌آوردیم. مهم‌ترین مشتری‌های این گالری‌دار، دو کارخانه‌دار هنردوست روسی به نام میخاییل و ایوان موروزوف بودند. این دو آثار امپرسیونیست‌های فرانسوی را می‌خریدند و آنقدر جرأت داشتند که کارهای این شورشیان پاریسی را در خانه‌هایشان برای هنردوستان روسی به نمایش بگذارند. آثاری که حالا به موزه بزرگ هرمیتاژ در سن‌پترزبورگ تعلق دارند.

در نمایشگاه هرمیتاژ در آمستردام آثار نقاشان مکاتب کلاسیک، رمانتیک و رئالیست در کنار آثار امپرسیونیست‌ها دیده می‌شوند. به‌جز نقاشی‌ها تعدادی از آثار رودن، مجسمه‌ساز معروف آن دوره هم به نمایش درآمده‌اند. «بانو در باغ» اثر مونه یکی از زیبا‌ترین کار‌هایش در کنار پرتره جین ساماری، هنرپیشه معروف آن زمان اثر پیر رنوار و کاری از پل سزان به نام «سیگاری» ویژگی‌های فردی هنر نقاشان مکتب امپرسیونیسم را نشان می‌دهند. مجسمه «بهار ابدی» از اگوست رودن از زیبا‌ترین آثار این نمایشگاه ثبت لحظه‌ای گذرا از هماغوشی عشاق بر سنگ مرمر است.

در این نمایشگاه بیننده با نقاشان مکتب امپرسیونیسم، استادان آن‌ها، تحولات اجتماعی و فرهنگی جامعه آن روز فرانسه و هر آنچه که سبب اوج‌گیری و شکوفایی هنر مدرن شده است، آشنا می‌شود. قرارگرفتن آثار دلاکروا در کنار آثار گوگن و مونه امکان مقایسه را برای خواننده به‌خوبی فراهم می‌کند. اگر ما با چشم یک بیننده پاریسی آلامد در اواخر قرن نوزدهم به این کار‌ها نگاه کنیم، می‌توانیم به‌خوبی دریابیم که نقاشی‌های زنده و مملو از رنگ‌های تند گوگن از بومیان هائیتی تا چه حد برای پاریسی‌ها متفاوت و حتی عامیانه بود. نقاشی‌هایی که درآن همه قواعد رایج، تکنیک و اصول زیر پا گذاشته شده‌اند. نفی کردن سنت‌های آکادمیک برای ثبت تأثیر آنی لحظات روزمره زندگی در بیرون از آتلیه‌های دربسته، در میان بومیان سرزمین‌های دور، در کنار آدم‌های معمولی در کافه‌های پاریسی، در بلوار‌ها، در خانه‌های طبقه متوسط شهری و روستاییان بی‌چیز، در سواحل آفتابی و خلاصه هر جایی که زندگی در حرکت است. تحولی که آغاز عصر جدیدی را در هنر نقاشی اعلام می‌کند.

آثار ونسان وان گوگ نقاش هلندی و از برجسته‌ترین چهره‌های امپرسیونیسم در این نمایشگاه دیده نمی‌شوند. اما از ماه ستپامبر ۷۵ اثر از وان گوگ در کنار این آثار به نمایش در خواهند آمد. افزون بر آن بخشی از طراحی‌های اولیه روی کاغذ و هم تعدادی از نامه‌های معروف‌اش در موزه هرمیتاژ آمستردام معرفی خواهند شد. این اولین بار است که مهم‌ترین آثار وان گوگ و امپرسیونیست‌های فرانسوی (متعلق به هرمیتاژ روسیه) در کنار هم در نمایشگاهی به نمایش گذاشته خواهند شد.

در همین زمینه:
فروغ تمیمی در زمانه

مارتا ناسباوم، فیلسوف فمینیست

Tue, 10 Jul 2012 07:50:01 +0000

فروغ تمیمی

فروغ تمیمی - مارتا ناسباوم، Marta Nussbaum فیلسوف ۶۵ ساله آمریکایی، یکی از مطرح‌ترین و مشهورترین متفکران معاصر، فیلسوفی است که با جدیت تمام هوش و استعداد خود را صرف خدمت به گروه‌های آسیب‌پذیر در جهان کرده است.

او استاد حقوق و اخلاق در دانشگاه شیکاگو است و تقریباً هرسال یک کتاب می‌نویسد. ناسباوم را فمینیستی لیبرال می‌دانند که بحثی متفاوت درباره پیشرفت اجتماعی و کمک به کشورهای در حال توسعه را تئوریزه کرده است.

آخرین کتاب ناسباوم، «خلق مهارت‌ها» Creating Capabilities نام دارد با بحثی متفاوت در موضوع توسعه اجتماعی از منظر تمرکز بر پیشرفت فکری و فرهنگی که به عقیده این فیلسوف نقشی اساسی در پیشرفت اجتماعی گروه‌های آسیب‌پذیر و محروم جامعه بازی می‌کند.

کتاب اخیر او نتیجه فعالیت‌های اجتماعی او در هند و دیگر جوامع است. ناسباوم از فلسفه‌ای که فقط به مفاهیم پیچیده و تئوری‌های مورد بحث نخبگان حوزه تفکر تعلق دارد روی گردان است. او سال‌هاست در واکنشی اعتراضی نسبت به تعلیم و تربیتی که قبلاً منحصراً در اختیار اقشار مرفه جامعه بود و خودش هم از آن برخوردار شده بود، در این حوزه فعالیت می‌کند که گروه‌های آسیب‌پذیر نیز باید از سیستم تعلیم و تربیت مناسب برخوردار باشند و آموزش باید شامل حال همه جوامع در جهان باشد.

مارتا ناسباوم از دهه هشتاد میلادی با اقتصاددان معروف هندی و برنده جایزه نوبل آمارتیا سن، در زمینه مسائل توسعه با رویکردی متفاوت و جدید همکاری دارد. این دو نظریه‌پرداز تنها بر پیشرفت اقتصادی به عنوان ستون اصلی پیشرفت جامعه متمرکز نیستند. به عقیده این دو رشد توانایی‌ها و مهارت‌های انسانی به اندازه بهبود شرایط مادی اهمیت و حتی در بعضی شرایط نقش مهم‌تری را بر عهده دارند. ناسباوم در کتاب جدیدش به یافته‌هایش دراین زمینه پرداخته و آن‌ها را تئوریزه کرده است.

اگر بخواهیم پیشرفت فردی و جمعی را در جوامع مختلف مطالعه کنیم اغلب شاخص‌های اقتصادی مطرح می‌شوند و نتیجه‌گیری کلی آن است که اگر لایه‌های پایین اجتماع هم در استفاده از منابع مادی کشور سهیم باشند، می‌توان از توسعه اجتماعی نام برد و بقیه مشکلات اجتماعی، فرهنگی و فکری هم به مرور حل خواهند شد. مارتا ناسباوم دربرابر این طرز فکر می‌ایستد و می‌گوید: آیا واقعاً با پیشرفت اقتصادی می‌توان به آزادی فردی، اجتماعی و فرهنگی رسید؟ آیا لازمه پیشرفت فرهنگی تنها پیشرفت مادی است؟

این فیلسوف بر بعضی نکات در بررسی رشد اقتصادی جهان در حال توسعه تأمل می‌کند و می‌نویسد رشد اقتصادی در بسیاری از کشورهای فقیر تأثیر مشخصی بر زندگی بخش‌های بزرگی از محرومان جامعه و به‌خصوص زنان ندارد. زنان در این جوامع به جز فقر، از نداشتن حقوق انسانی و اساسی هم محروم هستند؛ حقوقی مانند دسترسی به آموزش و آزادی فردی. آنها از مشکلات دیگر مانند خشونت خانگی و خشونت جنسی رنج می‌برند. ناسباوم در مکتوب کردن نتایج فعالیت عملی و آموزشی خود در جهان درحال توسعه ده‌ها مورد از توانایی‌های مورد نیاز انسان‌ها را برای داشتن یک زندگی خوب و درخور برمی‌شمرد. توانمندی‌هایی که قابل اندازه‌گیری‌اند و به اندازه قابلیت‌های مادی اهمیت دارند.

اگر بخواهیم پیشرفت فردی و جمعی را در جوامع مختلف مطالعه کنیم اغلب شاخص‌های اقتصادی مطرح می‌شوند و نتیجه‌گیری کلی آن است که اگر لایه‌های پایین اجتماع هم در استفاده از منابع مادی کشور سهیم باشند، می‌توان از توسعه اجتماعی نام برد و بقیه مشکلات اجتماعی، فرهنگی و فکری هم به مرور حل خواهند شد.

مارتا ناسباوم دربرابر این طرز فکر می‌ایستد و می‌گوید: آیا واقعاً با پیشرفت اقتصادی می‌توان به آزادی فردی، اجتماعی و فرهنگی رسید؟ آیا لازمه پیشرفت فرهنگی تنها پیشرفت مادی است؟ مثلاً در چین و سنگاپور آیا پیشرفت اقتصادی به خودی خود منجر به آزادی مذهب و یا آزادی بیان خواهد شد؟

حوزه خصوصی در مناطق محروم

یکی از حوزه‌های فعالیت عملی مارتا ناسباوم کشور هند است؛ سرزمینی بسیار مناسب برای تحقیقات مقایسه‌ای. به این خاطر که ایالت‌های مختلف در هند در اجرای سیاست محلی آزادند و اغلب نسبت رشد اقتصادی در مناطق گوناگون این کشور با میزان دسترسی مردم به خدمات آموزشی، فرهنگی و یا پزشکی به یک میزان نیست و حتی نتایج بسیار سئوال برانگیزند. مثلاً در بعضی ایالت‌های هند مردم از نظر شاخص اقتصادی عقب‌تر از بقیه مناطق اما از نظر معیارهای آموزشی، فرهنگی و درمانی جلوترند و یا مشارکت اجتماعی‌شان بدون پیشرفت چشمگیر اقتصادی به دست آمده است.

چطور می‌توان به حوزه خصوصی در مناطق محروم راه یافت و میزان توانایی‌ها و آگاهی زنان آسیب‌پذیر را اندازه گرفت و به آن‌ها کمک کرد؟ چطور می‌توان در شرایطی که پیشرفت مادی اندک است، آگاهی زنان را در مورد مقابله با سنت‌های خشن یا خشونت خانگی بالا برد؟ چطور می‌توان آنان را از طبیعی نبودن و الهی نبودن سلطه مردسالارانه آگاه کرد و طرز فکرشان را تغییر داد؟

بررسی‌های ناسباوم و آمارتی سن در هند تحقیقات حوزه توسعه را دگرگون و یافته‌های جدیدی را عرضه می‌کنند. بخشی از تئوری‌های این دو در اندازه‌گیری شاخص‌های توسعه انسانی سازمان ملل به کار گرفته شده‌اند. در این رویکرد تنها داشتن درآمد نشانگر پیشرفت جامعه نیست، بلکه توانمندی‌های فردی و پیشرفت فرهنگی هم به همان اندازه مهم درنظر گرفته می‌شوند.

به عقیده ناسباوم مثال خوب در مورد بررسی رابطه این شاخص‌ها با یکدیگر کشور آمریکاست که ثروتمندترین کشور جهان است، اما درمورد پیشرفت انسانی رتبه دوازدهم را دارد.

ناسباوم در بخش‌های دیگری از کتابش ما را با این سئوالات مواجه می‌کند که مثلاً چطور می‌توان به حوزه خصوصی در مناطق محروم راه یافت و میزان توانایی‌ها و آگاهی زنان آسیب‌پذیر را اندازه گرفت و به آن‌ها کمک کرد؟ چطور می‌توان در شرایطی که پیشرفت مادی اندک است، آگاهی زنان را در مورد مقابله با سنت‌های خشن یا خشونت خانگی بالا برد؟ چطور می‌توان آنان را از طبیعی نبودن و الهی نبودن سلطه مردسالارانه آگاه کرد و طرز فکرشان را تغییر داد؟ چطور می‌توان مشارکت سیاسی و اجتماعی آنها را تأمین و یا میزان دسترسی به آموزش و درمان را برای آن‌ها فراهم کرد؟

او معتقد است باید بر توانمندی فردی شهروندان با برنامه‌ منسجم و بیش از پیش تأکید کرد. کتاب جدید مارتا ناسباوم با داستان زن هندی بی‌سواد و سی ساله‌ای با نام فاسانتی شروع می‌شود که در ایالت گجرات هند زندگی می‌کند و شوهرش الکلی و قمارباز است. او وقتی دیگر پولی برای خرج کردن ندارد خودش را عقیم می‌کند تا بتواند از جوایز دولتی در مورد پاداش به مردان در کنترل جمعیت استفاده کند. فاسانتی اغلب کتک می‌خورد و گرسنگی می‌کشد و سرانجام به خانه پدری برمی‌گردد، اما پس از آشنایی با سازمان زنان خودکفا می‌تواند وام بگیرد و مغازه خیاطی بازکند و شبانه درس بخواند. حتی پس از مدتی می‌تواند علیه خشونت خانگی وارد عمل شود و به عنوان داوطلب به زن‌ها در این زمینه آموزش دهد. اگر چه شاید او نقشی مهم در بالا بردن درآمد ناخالص ملی در هند نداشته باشد، اما از نظر شاخص‌های انسانی توانسته است پیشرفت فوق‌العاده‌ای کند. در نتیجه آگاهی فردی، او حالا به استقلال اقتصادی هم دست یافته است و می‌تواند روی پای خودش یاشد.

در بسیاری از کشورهای درحال توسعه فساد در دستگاه‌های اجرایی بالاست. به همین علت ناسباوم بر گسترش فعالیت‌های مردمی، احساس مسئولیت جمعی و تقویت جامعه مدنی تأکید می‌کند. در هند فعالان سازمان‌های غیر دولتی در حوزه زنان توانسته‌اند مجری طرح‌های بی‌شمار برای خدمت به زنان آسیب دیده باشند. دادن وام‌های اقتصادی، مبارزه با بی‌سوادی و بالابردن آگاهی فردی و سیاسی از جمله خدمات آن‌هاست.

مارتا ناسباوم می‌گوید جامعه هند مشکلات متعدد و میلیون‌ها فقیر دارد، اما در بسیاری از زمینه‌ها هم پیشرفت‌های فوق‌العاده‌ای کرده است. تأکید ناسباوم در کتابش روی کشورهای فقیر است، اما تئوری‌های او قابل تطبیق با جوامع مرفه هم هستند. در این جوامع هم گروه‌های آسیب‌پذیر کم نیستند و مشکلاتی از قبیل خشونت خانگی و جنسی حتی در ایالات متحده هم هنوز حل نشده‌اند.

تجارت برده‌ در ایران

Fri, 15 Jun 2012 13:29:10 +0000

فروغ تمیمی

فروغ تمیمی - انکار رواج برده‌داری در دوره‌هایی از تاریخ ایران و بی‌خبری از این واقعیت که برده‌داری منسجم و سازمان یافته در سده‌های اخیر در کشور ما وجود داشته است، از جمله به دلیل فقدان انتشار منابع کافی تحقیقی در این زمینه به زبان فارسی است.

کتاب‌ها و مقالات موجود در مورد مسئله برده‌داری در پنج قرن اخیر در ایران و منطقه خلیج فارس، بسیار محدود و بررسی علمی در این حوزه به نسبت جدید است. در بررسی‌های تحقیقی در مورد سیاست‌های دولت بریتانیا در منطقه خاورمیانه نیز اغلب به اختصار به این موضوع پرداخته شده، اما مطالعات وسیع تاریخ‌دانان غربی، آفریقایی و هم آسیایی در مورد تجارت برده‌ در قرون اخیر توجه گروهی دیگر از پژوهشگران را به مسئله برده‌داری در خاورمیانه جلب کرده است.

محققی آمریکایی به نام توماس ریکس Thomas Ricks در دو دهه اخیر در این زمینه مقالاتی منتشر کرده و به بررسی تجارت برده در فاصله ۱۵۰۰ تا ۱۹۰۰ میلادی در ایران پرداخته است. بر اساس نظر او در آثار باقی‌مانده از قرون وسطی به اسنادی برمی‌خوریم که نشان می‌دهند در جنوب ایران و منطقه خلیج فارس تجارت برده همواره وجود داشته و از کار بردگان سیاه و سفید به عنوان خدمتکاران خانگی، محافظ، سرباز و هم در کشاورزی و ماهیگیری استفاده می‌شده است.

ریکس معتقد است توسعه اقتصادی و سیاسی در زمان صفوی بدون استفاده از خدمات اجباری بردگان و جابه‌جایی مقطعی یا دائمی اقلیت‌های قومی ناممکن بود. به نظر این نویسنده با وجود تقویت هویت مذهبی و انتخاب مذهب شیعه به عنوان دین رسمی در زمان صفویان، اسلام و روحانیت مانعی در برابر رشد تجارت برده در این دوران نبوده است.

در آثار باقی‌مانده از قرون وسطی به اسنادی برمی‌خوریم که نشان می‌دهند در جنوب ایران و منطقه خلیج فارس تجارت برده همواره وجود داشته و از کار بردگان سیاه و سفید به عنوان خدمتکاران خانگی، محافظ، سرباز و هم در کشاورزی و ماهیگیری استفاده می‌شده است.

در ادامه توسعه برده‌داری از زمان صفویه به بعد در قرن هجدهم و نوزدهم هم تجارت برده از شرق آفریقا به گونه‌ای سازمان یافته در منطقه خلیج فارس رونق می‌گیرد. توماس ریکس چندین علت را برای رشد تجارت بردگان در ایران برمی‌شمرد: شکوفایی تجارت در منطقه خلیج فارس، قدرت گرفتن حاکمان محلی به علت تضعیف حکومت مرکزی ایران در قرن هجدهم، سلطه نظامی دولت بریتانیا در این بخش از خاورمیانه، رونق بازرگانی و افزایش صادرات کالاهایی مانند خرما، مروارید، کتان، پشم و تریاک و وارداتی از قبیل مواد غذایی، مواد رنگی، کالا‌های صنعتی و اسلحه. هم چنین کمبود نیروی کار در بخش کشاوزری و هم در مناطق جنوبی ایران از علل مهم رشد برده‌داری در این دوران تا پایان اولین دهه قرن بیستم و آغازجنگ جهانی اول بوده است.

برای آشنایی با این مبحث بد نیست به بعضی از واقعیت‌های تاریخی توجه کنیم. ریکس در مقاله «تجارت برده در ایران شیعی در فاصله سال‌های ۱۵۰۰-۱۹۰۰ نوشته است درباره سیاست‌های اقتصادی و تاریخ اجتماعی نیروی کار در قرون اخیر در ایران تحقیقات چندی صورت گرفته است.

او نوشته است ازجمله فردهالیدی (۱۹۷۹)، کاتوزیان (۱۹۸۱)، لاجوردی (۱۹۸۵) به جنبه‌های متفاوت این موضوعات پرداخته‌اند. با این حال تاریخ برده‌داری و کار بردگان (غلامان، عبیدان، کنیزان) چندان مورد توجه محققان نبوده و ناشناخته مانده است؛ با اینکه مدارک و اسناد زیادی از وجود بردگان حبشی یا زنگی در طبقات مرفه و هم در میان قبایل و عشایر کشاورز از سال ۱۵۰۰ تا قرن بیستم در ایران برجای مانده است. با یک بررسی سریع در مورد مسائلی از قبیل سوابق قومی بردگان، مسیر عبور تاجران، ایستگاه‌های جمع‌آوری برده‌ها در قرون وسطی و سده‌های پس از آن در ایران، تنها به چند مقاله یا پایان نامه‌ تحصیلی درباره این موضوع برمی‌خوریم.

بر اساس روایت‌های تاریخی، تجارت برده و برده‌داری از دوران باستان در ایران رواج داشته است (Morany ۱۹۸۱). همچنین از تجارت محدود برده میان جنوب روسیه در شمال ایران در فاصله میان قرن هفتم و دهم میلادی (۱۹۷۶ Ashtor) اسنادی موجود است. متون قرون وسطایی از خرید و فروش و به کارگیری برده‌ها در کشاورزی، ارتش و خدمات می‌نویسند. در بعضی منابع هم از یک شورش معروف به نام شورش زنگی در قرن نوزدهم درباره قیام پانزده هزار نفر برده در جنوب عراق می‌خوانیم.

کمبود نیروی کار در بخش کشاورزی، توسعه زمینداری در مناطق مرکزی و جنوبی کشور، رشد روزافزون تجارت برده را در خلیج فارس به روش‌های مختلف در آن دوره تقویت کرده بود. به علاوه در قرن هجدهم با تشدید منازعات و جنگ‌ها و به وجود آمدن سلسله‌هایی چون افشاریه و زندیه خرید و فروش برده همچنان ادامه یافت. در فاصله زمانی ۱۸۴۰- ۱۸۸۰ سهم ایران در تجارت برده از تمام دوران‌های قبلی و از جمله عصر صفویه بیشتر بود. در سده نوزدهم به‌خصوص برای کشاورزی و خدمات خانگی به برده نیاز بود. مدارک موجود نشان می‌دهند با وجود ممنوعیت رسمی تجارت برده در اواسط قرن نوزدهم، در ایران بردگان تا زمان انقلاب مشروطه در دهات و هم در خانه اربابان در شهر‌ها زندگی می‌کردند.

برده‌داری در عهد صفویه

سلسله صفویه در سال ۱۵۰۱ میلادی در ایران تاسیس شد. با روی کار آمدن پادشاهی صفویه، رسمی شدن مذهب شیعه دوازده امامی و هم پیشرفت اقتصادی و توسعه سیاسی دوره جدیدی از تاریخ ایران آغاز می‌شود.

در دوره صفویه جامعه، اقتصاد و دستگاه اداری وسیع در ایران بازسازی و بازرگانی خارجی شکوفا شد. یکی از ویژگی‌های دوران صفویه رونق گرفتن تجارت برده و تداوم آن تا سال ۱۹۰۰ درایران است. اهمیت تجارت برده در راستای استفاده از خدمات آن‌ها بود و از نیروی کار بردگان برای ساختمان‌سازی، پل‌سازی، خدمات عمومی، ارتش و غیره استفاده می‌شد.

ساسله صفویه تا سال ۱۷۲۲ حکومت کردند و در سال ۱۶۰۲ اصفهان پایتخت شد. از تحولات مهم دیگر در دوره صفویه جابه‌جایی گسترده اقوام و عشایر بود. شاهان صفوی به اقتصاد و پیشرفت توجه زیادی داشتند و با حمایت از شیعه‌گری و رسمی کردن آن در تقابل با همسایگان سنی در امپراتوری عثمانی هویت مذهبی شیعه و هم هویت ملی را احیا کردند. در سیاست و نظم نوینی که پادشاهان صفوی دنبال می‌کردند تقویت اقتصاد به تنهایی کافی نبود. آنها برای تقویت حکومت مرکزی دو استراتژی را دنبال می‌کردند. توسعه و احیای تجارت برده در دوره‌های ماقبل از خود در گرجستان و ارمنستان و اسکان دادن اقوام در سرحدات و مرز‌ها برای حفظ ثبات و امنیت امپراتوری.

در دوره صفویه جامعه، اقتصاد و دستگاه اداری وسیع در ایران بازسازی و بازرگانی خارجی شکوفا شد. یکی از ویژگی‌های دوران صفویه رونق گرفتن تجارت برده و تداوم آن تا سال ۱۹۰۰ در ایران بود. اهمیت تجارت برده در راستای استفاده از خدمات آن‌ها بود و از نیروی کار بردگان برای ساختمان‌سازی، پل‌سازی، خدمات عمومی، ارتش و غیره استفاده می‌شد.

شاه عباس اول دو نوع استراتژی را در طول بیش از سه دهه سلطنت دنبال کرد. اول توسعه تجارت قدیمی برده از گرجستان، ارمنستان مسیحی و هم قفقاز، و از سوی دیگر اسکان دادن اقوام و عشایر در مناطق شهری، روستایی و نواحی مرزی برای حفظ ثبات و تحکیم دستگاه دولتی و نظامی. همزمان در این دوره دو امپراتوری دیگر نیز در غرب و شرق ایران ظهور کردند. امپراطوری عثمانی در ترکیه فعلی و مغولان در هند.

توسعه اقتصادی در خلیج فارس هم در زمره مسائل با اهمیت برای شاهان صفویه بود. باشکست پرتغالی‌ها در سال ۱۶۲۲ و بیرون راندن آنان از جزیره هرمز راه برای ورود بازرگانان انگلیسی باز شد. تجارت در منطقه خلیج در این دوره شکوفا شد. از سوی دیگر زمامداری سلسله صفویه با آغاز دوره جهانگشایی اروپایی و تاسیس دو کمپانی انگلیسی و هلندی هند شرقی در

سال‌های ۱۶۰۰ و ۱۶۰۲ و بعد‌ها همتای فرانسوی‌شان در سال ۱۶۶۴ همزمان بود.

پادشاهان صفویه برای استفاده از نیروی کار به ارمنستان، گرجستان و قفقاز چشم داشتند. بسیاری از مردم این مناطق در این دوره به دین اسلام گرویدند و دختران‌شان به حرم‌های ایرانی فرستاده شدند. یکی دیگر از سیاست‌های شاه عباس آوردن گروه بزرگی از مردم آن نواحی به استان اصفهان بود. صنعتکاران ارمنی و مردم مناطق قفقاز و گرجستان به نواحی غرب و جنوب غربی اصفهان آورده شدند. شاه عباس اقوام کرد و لر را هم در شمال خراسان مستقر کرد.

اسکندربیگ منشی و تاریخ‌نویس دربار صفوی با دقت به جزئیات این جابه‌جایی قومی پرداخته و در مورد برده‌های گرجی، ارمنی و قفقازی نوشته است، اما درباره بازار و تجارت برده در اصفهان تنها اشاراتی از او ثبت شده‌ است. با آمدن بردگان سیاه و سفید بر جمعیت و وسعت دربار صفوی افزوده شد. از جمله شاه سلطان حسین این رسم را رواج داد که در روز اول نوروز با تمام دربار به بازار بیاید. گفته می‌شود پنج هزار برده سیاه و سفید از مرد و زن و صدنفر از خواجگان در مراسم رسمی روز عید او را همراهی می‌کردند.

از اسناد باقی‌مانده می‌توان دریافت که بردگان از کجا آمده‌اند و هم میزان واردات سالانه آن‌ها مشخص است، اما هویت برده‌داران و بازارهای برده در این اسناد مشخص نیستند. مدارک دربار صفوی نشان می‌دهند که در خانه‌های درباریان برده‌ها مشغول به کار بودند. در صورتی که مدارک حکومتی در نواحی دیگر کشور در مورد جزئیات و سوابق این موضوع چیزی نمی‌گویند. در یکی از گزارش‌های دولتی آمده است که یعقوب سلطان برده سیاهی بود که در سال ۱۷۱۷ به فرمانداری بندرعباس رسید. در این دوره پست‌های زیادی در دستگاه اداری و نظامی در استان‌ها به بردگان کارآمد و لایق داده شده است (مرعشی صفوی ۱۹۴۸).

با مطالعه اسناد دوره نادرشاه افشار متوجه می‌شویم که یکی از مفاد معاهده نادرشاه افشار با دولت عثمانی بازگشت بردگان سیاه متعلق به ایران بود (معاهده سال ۱۷۳۶). این اسناد نشان می‌دهند که چندین هزار برده از عراق عثمانی در آن زمان به ایران بازگردانده شدند. در دوره کریمخان زند (۱۷۵۳-۱۷۷۹) بقایای دستگاه اداری و مالی دوره صفویه بازسازی شدند. بردگان گرجی زن و مرد در این دوره در دربار زندیه خدمت می‌کردند.

برده‌داری در دوره قاجار

تجارت برده و جمعیت بردگان در دوران قاجار (۱۷۸۵- ۱۹۲۵) در ایران افزایش یافت. قبل از شروع سلطنت قاجاریه در سال ۱۷۶۳ کمپانی هلندی هند شرقی جزیره خارک را اشغال کرد و هلندی‌ها برای محافظت از منافع خود و هم تجارت و صید مروارید صدنفر از بردگان را با گروهی از کشاورزان چینی در این جزیره مستقر کردند.

در سند دیگری از مشهد یک مقام مذهبی در سال ۱۸۷۷ در یادداشتی روزانه گستردگی استفاده از خدمات بردگان در امور خانه را تشریح می‌کند. در سده نوزدهم و اوایل قرن بیستم بر اساس تحقیقات موجود درباره ایل بختیاری و سایر عشایر، بردگان توسط خان‌ها و سران قبایل خرید و فروش می‌شدند. دختران سران عشایر به عنوان سرجهازی یک برده سیاه را به همراه خود به خانه شوهر می‌بردند.

در آغاز قرن نوزدهم تجارت برده و واردات برده درجنوب خلیج فارس از آفریقای شرقی و از طریق عمان از سال ۱۸۲۰ تا ۱۸۷۰ ادامه یافت. در این دوره تجارت برده در قفقاز و داغستان در جنوب روسیه و از شمال شرقی یا شمال غربی افغانستان هم رواج داشت. اسناد دولتی نشان می‌دهند که بردگان در خانه‌های اشراف ایرانی حضور داشتند و هم در بخش کشاورزی به کار گرفته می‌شدند.

در سال ۱۸۶۷ میرزا عبدل غفار از منشی‌های دربار به درخواست ناصرالدین شاه سرشماری ساکنان تهران را برعهده گرفت. او هیئتی را مامور این کار کرد و با تهیه پرسش‌نامه‌ای در زمستان ۱۸۶۷ این سرشماری را انجام داد.

در بهار سال ۱۸۶۸ نتایج آن منتشر شدند و بر اساس آن مشخص شد در شهر تهران جمعیتی بالغ بر ۱۷ هزار و ۶۵۵ برده و مستخدم زندگی می‌کنند. یعنی دوازده درصد جمعیت کل تهران که در آن زمان ۱۴۷ هزار و ۲۵۶ نفر بوده است. از تعداد کل مستخدمان، تعداد سه هزار و ۷۷۰نفر یعنی دو و نیم درصد، از غلامان و کنیزان بودند.

در این سرشماری تعداد بردگان سفید شامل هزار و ۱۷۷ نفر مشخص شده بود که از جنوب روسیه و قفقاز آمده بودند. گروهی نیز افغانستانی، پاکستانی و هندی بودند که در سند اصلی این تعداد ثبت نشده‌اند. به این ترتیب تعداد کل بردگان سیاه و سفید در این سرشماری چهارهزار و ۹۴۷ نفر بوده‌ و تعداد کل مستخدمان ۱۸ هزار و ۸۳۲ نفر، یعنی ۱۳ درصد کل جمعیت شهر تهران در آن سال بوده است.

در سال ۱۸۷۷ میرزا حسین‌خان، مسئول امور مالی اصفهان مامور بررسی و سرشماری تعداد اصناف در این منطقه شد. درگزارش او از تعداد ۱۹۹ نوع رسته یا اتحادیه نام برده شده است(۱۸۷۷-۱۸۹۱). در این گزارش شماره ۱۹۳ مربوط به صنف مردان و زنان برده است که به عنوان جماعت غلام و کنیز از آن‌ها نام برده می‌شود. در اصفهان بعضی از بردگان آزاد بودند. اکثریت آنان بچه‌های غلامان بودند و «خانه‌زاد» نامیده می‌شدند. این بردگان در دوران رونق برده‌داری به اصفهان آورده و فروخته شده بودند. بسیاری از آنان دورگه بودند. در گزارش میرزاحسن‌خان قید شده است که هنوز هم تعدادی از بردگان جدید از مناطق اتیوپی و زنگبار وارد می‌شوند.

در سند دیگری از مشهد یک مقام مذهبی در سال ۱۸۷۷ در یادداشتی روزانه گستردگی استفاده از خدمات بردگان در امور خانه را تشریح می‌کند. در سده نوزدهم و اوایل قرن بیستم بر اساس تحقیقات موجود درباره ایل بختیاری و سایر عشایر، بردگان توسط خان‌ها و سران قبایل خرید و فروش می‌شدند. دختران سران عشایر به عنوان سرجهازی یک برده سیاه را به همراه خود به خانه شوهر می‌بردند.

به‌طور خلاصه می‌توان گفت که از سال ۱۵۰۰ تا ۱۹۰۰ تجارت بردگان هم سیاه و هم سفیدپوست در ایران افزایش یافت. در دوره شاه عباس بازار برده دوباره رونق گرفت و بعد‌ها در اواسط قرن نوزدهم در زمان قاجاریه ادامه یافت. استفاده از بردگان به کارگر در بخش کشاورزی، محافظ، سرباز و هم در خدمات خانگی رایج بود. به دلیل توسعه کشاورزی و رواج محصولاتی از قبیل کتان، تنباکو، برنج و تریاک و افزایش شدید صادرات نیاز به کار بردگان در بخش کشاورزی به تداوم تجارت برده در ایران منجر شد. برده‌داری به طور رسمی در قانون اساسی تصویب شده در دوران مشروطه ممنوع شد.

منبع انگلیسی:

Slaves and Slave trading in Shi/i Itan, AD 1500-1900

Source: Journal of Asian and African Studies, Volume 36, Number 4, 2001 , pp. 407-418(12)

Center for Arab and Islamic Studies, Villanova Universtity, Villanova.PA 19085.USA

فلج شدن آمریکا پیامد بدهی‌های بزرگ مالی

Thu, 31 May 2012 08:43:57 +0000

کریس رتنفرانس

برگردان:

فروغ تمیمی

کریس رتنفرانس - برای هلندی‌ها مشکل است که بتوانند درک کنند چرا انتخابات ریاست جمهوری در آمریکا در هر صورت برگزار خواهد شد. تمام بررسی‌ها در رسانه‌های ما نشانگر این مسئله است که تنها یک کاندیدای قابل قبول وجود دارد، یعنی باراک اوباما. اما چرا آمریکایی‌ها موضوع را درک نمی‌کنند و چرا گروه‌های وسیعی از شهروندان این کشور طرفدار جنبش موسوم به تی پارتی هستند، جنبشی بسیار متنوع و گسترده که با دامن زدن به نفرتی عمومی و عمیق از دستگاه دولتی، سرپا نگه داشته شده است؟

اگر کسی خواهان درک این داستان است باید کتاب مارک استین به نام «بعد از آمریکا برای آرماگدان آماده شو» (After Americ , get ready for Armageddon) را بخواند.

توصیه خواندن این کتاب برای تنبیه آدم‌ها نیست، چرا که این کتاب با وجود بررسی محتوایی دردناک، بحثی مستدل، فوق‌العاده طنزآلود و خنده‌داری را پیش می‌برد. در واقع موضوع افشاگری در مورد وضعیت بد اقتصادی در آمریکا است و هم این که اوضاع ازاین بدتر هم خواهد شد.

ما روزانه می‌خوانیم و می‌شنویم که اروپا دچار بحران مالی است. به این خاطر فراموش می‌کنیم که اوضاع اقتصادی ایالات متحده خیلی وخیم‌تر از آن است که ادعا می‌شود. وقتی مارک استین دست‌نویس کتابش را به ناشر سپرد، دولت آمریکا ۱۳ میلیارد دلار بدهکار بود. واکنون این قروض ۱۵.۷ میلیارد دلار است.

شما می‌توانید افزایش بدهی‌های آمریکا را ازطریق سایت : USdebtclock.org دنبال کنید. واقعا وحشتناک است که این قروض «غیرقابل دفاع» یا «غیرقابل پرداخت» هستند. هر کس با این مسائل سروکار دارد این را می‌داند. و اما این بدهی‌ها هر روز بیشتر می‌شوند. درشرایطی که باراک اوباما موقرانه توضیح می‌دهد که دولت جرج بوش با گشاده دستی‌های فوق العاده‌اش مسئول اوضاع فعلی است، خودش هم کسری مالی دوران بوش را خیلی محترمانه دو برابر کرده است.

از نتایج این وضعیت آن که آمریکایی‌ها برای قرض‌هایشان باید بیشتر بهره بپردازند تا برای بودجه دفاعی کشور. اما به عقیده استین نویسنده این کتاب، تنها دلیل این شرایط سیاست‌های پرزیدنت اوباما نیست. حال هزینه‌های پرداختی دولت آمریکا از ۶۰۰ میلیارد دلار در سال ۱۹۶۵ به ۵/۳ هزار میلیارد دلار رسیده است. در واقع چه جمهوری‌خواهان ساکن کاح سفید باشند و چه دموکرات‌ها، فرقی نمی‌کند، زیرا دستگاه دولتی مدام بزرگ و بزرگ‌تر شده است.

با طرح این دلایل به محور اصلی در استدلال‌های استین می‌رسیم که رشد دستگاه دولتی در تناقض و چالش با سنت فرهنگ آمریکایی است، سیاستی که سرانجام مغلوب آن سنت خواهد شد. چرا که کشور ایالات متحده به دست کسانی به وجود آمد که توسط دولت‌هایشان سرکوب شده و در جست‌وجوی آزادی، به‌خصوص آزادی مذهبی به آمریکای شمالی آمده بودند. آنها پس از ورود به این سرزمین تنها به این موضوع فکر می‌کردند، این که نباید گذاشت باز هم سرشان کلاه بگذارند. ما شهروندان خودمان حکومت خواهیم کرد و دولت مرکزی هم باید تا حد امکان کوچک باشد. اما در واقع همان اتفاقی که قرار بود نیفتد، حالا یک واقعیت است.

به نظر مارک استین این اشتباه بزرگی است اگر قرار باشد که بخشی از بدهی‌های عظیم دولت را هرماه بیل گیت جبران کند. این قروض مایه سرشکستگی هستند، چرا که نشانگرجابه‌جایی قدرت از شهروندان به دولت است وهم تاثیری تضعیف کننده دارد، زیرا آزادی آسیب‌پذیر وحقوق شهروندی بی‌ارزش شده است.

مارک استین در بحث‌های استدلالی و شدیداللحن خود نشان می‌دهد دولت آمریکا با پولی که خودش آن را تولید نکرده علیه ایدئولوژی که به آن دولت مشروعیت می‌بخشد، خوب جولان می‌دهد

در آمریکای امروز کسی که می‌خواهد خوب پول دربیاورد، وارد بخش تجارت و یا صنعت نمی‌شود، بلکه برای بخش دولتی کار می‌کند. این روزها پردرآمدترین آدم‌ها در حومه واشنگتن دی سی کار می‌کنند. حال رشد دستگاه دولتی به معنای رشد اقتصادی است. بدتر این‌که دولت آمریکا افکار و عقاید مردم را به انحصار خود درآورده است. در سال ۲۰۰۸ اوباما رای دهندگان به خودش در دهات پنسیلوانیا را به عنوان آدم‌هایی «تلخ» توصیف کرد که فقط در فکر و سودای مذهب و سلاح هستند، و از افرادی که نظرات فکری متفاوت دارند بیزارند. او بعدا درعذرخواهی‌اش گفت: « من چیزهایی گفتم که همه می‌دانند درست است.»

استین با تمسخر می گوید: "بله «همه» می‌دانند که افزایش مالیات کاری خوب و کاستن مخارج دولت بد است. در آمریکا بیشتر از یک طبقه حاکم، یک فرهنگ مسلط و یک‌دست هم حکومت می‌کند، و این «حقیقت»، «حقایق» و «دانش» نه فقط در دستگاه دولتی، بلکه در رسانه‌ها، سیستم آموزشی، افکارعمومی و حتی هوایی هم که ما تنفس می‌کنیم، نفوذ کرده است. این مشکل اصلی ماست واگر هر چهارسال هم پای صندوق‌های رای برویم، چیزی تغییر نمی‌کند."

استین در بحث‌های استدلالی و شدیداللحن خود نشان می‌دهد دولت آمریکا با پولی که خودش آن را تولید نکرده علیه ایدئولوژی که به آن دولت مشروعیت می‌بخشد، خوب جولان می‌دهد. مثلا با توسل به آموزش پرهزینه و با کیفیت بد و یا بیش ازحد تاکید بر فکر کردن به جای عمل کردن. ناپدید شدن صنایع داخلی با کنترل بیش از حد دولت بر منابع مالی سازمان‌های خیریه، و هم تبلیغ ایده‌های نخبگان که درمورد «تساهل‌گرایی» و«چندفرهنگی» مدام غرولند می‌کنند. که همه چیز باید «با صداقت بیشتر» و «تداوم بیشتر» همراه باشد. و هر کسی را که ایده مخالفی دارد به عنوان نژادپرست و فاشیست از دور بحث خارج کرده و به حاشیه می‌رانند.

مارک استین کتابش را با نشان دادن این مسئله که چگونه سیاست‌های نادرست شکست می‌خورند، به پایان می‌برد، به این معنی او تغییرات فرهنگی در کشورش را مهم‌تر از دگرگونی سیاسی می‌داند. نکته اساسی دربحث او آن است که باید به سنت‌های فکری قدیمی ‌در ایالات متحده برگشت، سنت‌هایی که توسط ژنرال جان استارک این‌گونه فورموله شده بود: «یا درآزادی زندگی کن یا بمیر». چرا، چون یک دستگاه دولتی مقتدر و بزرگ، شهروندان را کوچک و خوارمی‌کند.

پانوشت:

آرماگدان به معنی نبرد نهایی، هم رستاخیز و بازگشت عیسی.

منبع: فولکس کرانت ۲۶ می ۲۰۱۲

بیزاری گرترود استاین از هویت یهودی‌اش

Fri, 25 May 2012 07:33:46 +0000

نمایشگاه "کلکسیون استاین" در موزه متروپولیتن در نیویورک

یُست زواخرمان

برگردان:

فروغ تمیمی

فروغ تمیمی - گرترود استاین (۱۸۷۴-۱۹۴۶) زنی پیشرو، نویسنده معروف، متخصص هنر آوانگارد، همواره مطرح درجامعه آمریکا و الگویی برای همجنسگرایان است. نقش تعیین‌کننده استاین در معرفی هنر مدرن و همچنین گردآوری مجموعه‌ای از آثار معروف‌ترین نقاشان مدرن، سبب انتشار بیش از صد کتاب درباره زندگی و آثارش شده است.

جنبه‌هایی مهم از زندگی گرترود، از جمله بیزاری‌اش از یهودی بودن و دوستی با طرفداران آلمان هیتلری در فرانسه نیز در بعضی از این کتاب‌ها بررسی شده‌ است.

"گیل" شخصیت اصلی در "نیمه شب در پاریس"، فیلم داستانی و صمیمانه وودی آلن ، آمریکایی جوان و هنرمندی است که در نخستین دهه از قرن بیستم، سیر و سیاحت در شب‌های پاریس را از سر می‌گذاراند. او بزرگانی مانند ژوزفین بیکر، ارنست همینگوی، سالوادور دالی و اسکات فیتز جرالد را ملاقات می‌کند. گیل بعضی اوقات به محفل خصوصی و مورد توجه بانویی هنردوست دعوت می‌شود. این بانو هم در فیلم وودی آلن مانند آن هنرمند بازسازی یک شخصیت تاریخی یعنی گرترود استاین است. استاین مهاجر امریکایی، نویسنده و کلکسیونر متعصب هنر مدرن بود که آثار هنرمندان ناشناخته آن روز‌ها، یعنی کسانی مانند پیکاسو، گریس و ماتیس را می‌خرید.

معشوقه گرترود زنی به نام آلیس توکلاس هم در فیلم وودی آلن در بعضی صحنه‌ها ظاهر می‌شود. اما واقعاً چه تعداد از تماشاگران فیلم آلن توانستند گرترود استاین را در شخصیت آن بانوی خون‌گرم محافل هنری تشخیص دهند؟ استاین در آمریکا برای بسیاری یک الگوی معروف است؛ مثلاً برای همجنسگرایان. چرا؟ چون گرترود در پاریس خیلی آزاد و بدون آنکه سر و صدا به راه بیندازد، با آلیس زندگی می‌کرد.

گرترود استاین و پیکاسو، ۱۹۴۵

او الگوی هنرمند آوانگارد هم بود، چون در نوشته‌هایش از همان تکنیک «تکه تکه کردن» پیکاسو در سبک کوبیسم استفاده می‌کرد. از سوی دیگر استاین الگویی هم برای کلکسیونرهای آثار هنری بود. چون بر خلاف سنت رایج، کارهای کسانی را می‌خرید که در نظر متخصصان هنر آن دوره بی‌ارزش ومنحط به‌شمار می‌آمدند. آن‌ها مثلاً می‌گفتند: «تو رو خدا به من بگید کدوم احمقی آشغال‌های این آقاهه اهل بارسلونا، که اسمش پیکاسوست رو می‌خره؟»

درمحفل گرترود بود که ماتیس و پیکاسو برای اولین بار با هم آشنا شدند و نگاهی به کارهای همدیگر انداخنتد. تنها توجه به همین نکته کافی است که گرترود را در تاریخ چند صد ساله هنر در پاریس به شخصیتی کلیدی تبدیل کند.

اخیراً میشل کیملمان در نشریه "نیویورک ریویو بوکس" می‌نویسد که در ۱۰ سال گذشته بیش از صد کتاب درباره گرترود استاین و نقش تعیین‌کننده او در هنر آوانگارد در فرانسه و همچنین در آمریکا نوشته شده است. بیش از صد کتاب! او اما با قیافه‌ای عبوس اضافه می‌کند که کتاب‌های خود استاین هم تا امروز مدام تجدید چاپ شده‌اند، ولی به یقین خوانده نمی‌شوند. چرا؟ چون در واقع کسی پیدا نمی‌شود که واقعاً بخواهد با متن‌های پیچیده و تجربی او کلنجار برود. در مقایسه با کوبیسم روی پرده نقاشی، کوبیسم به عنوان ادبیات را نمی‌توان خواند و واقعاً فهمید. کیملمان با نوعی لذت آشکار و یا بهتر بگویم مثل کسی که دلش خنک شده باشد درباره آثار گرترود قضاوت می‌کند: نثر او در هم و بر هم، بی‌حد و مرز و گیج‌کننده‌ است.

در هلند تنها یک نویسنده را می‌شناسم که نه تنها به خودش زحمت داد تا آثار استاین را بررسی کند بلکه از کارش خیلی هم راضی بود. نام او دیرک فان ویلدن است، اما حتی او هم در کتاب جالبش به نام "حضور ذهن" (۱۹۸۹)، اعتراف می‌کند که استاین به مدت ۲۰ سال متن‌هایی غیر قابل فهم می‌نوشت. بنابراین کتاب‌های گرترود استاین بسته و نخوانده باقی ماندند. اما شهرتش برعکس روزبه‌روز بیشتر و بیشتر می‌شود. اکنون موزه مترو پولیتن قرار است نمایشگاه بزرگی را به نام "کلکسیون استاین" برگزار کند.

در داستان زندگی‌ گرترود استان می‌خوانیم که افرادی از خانواده گرترود همزمان به پاریس مهاجرت کرده و مثل او حرفه خرید آثار هنری را انتخاب کرده بودند. سلیقه هنری او و برادرانش میشل و لئو شبیه به هم بود وآن دو هم با جدیت تجارت هنر را دنبال می‌کردند و به قول معروف این سه خواهر و برادر با هم هم‌کاسه بودند. ولی منابع مالیشان محدود بود و از اینکه نمی‌توانستند تمام آثار امپرسیونیست‌ها را بخرند، خیلی افسوس می‌خوردند. در شروع کار گرترود با برادرش لئو در آپارتمان کوچکی در پاریس زندگی می‌کرد و با هم کارهای سزان، رنوار و پیکاسو را می‌خریدند. گرچه اغلب با هم کلنجارمی‌رفتند و از خریدهای همدیگر ایراد می‌گرفتند. اما میشل برادربزرگ‌تر بیشتر کارهای ماتیس را می‌خرید.

گرترود استاین و معشوقه‌اش آلیس توکلر

البته کلکسیون استاین‌ها، فقط شامل آثار خریداری شده در اوایل قرن بیستم نیست. در متن‌هایی که همراه با هر اثر هنری نوشته شده‌اند، می‌توان آشکارا رد پای دعوای هیجان‌انگیز با سویه‌ها روان‌شناختانه را میان این خواهر و برادر دید. به‌نظر می‌رسد که در این درگیری شدید هر دو به دنبال بهانه‌ای هستند تا برای همه عمر با هم دشمنی کنند.

دعوای این خواهر و برادر مصادف بود با زمانی که پیکاسو دوره آبی و صورتی را در کار‌هایش تمام شده اعلام کرده بود و اولین آثارش را در سبک کوبیسم می‌آفرید؛ سبکی که به عقیده لئو استاین قدمی به سوی بربریت و ناتوانی هنری بود. اما برخلاف او، گرترود عقیده داشت که پیکاسو تحولی انقلابی را شروع کرده تا نبوغش را آشکار کند. سرانجام درگیری میان این دو به جداییشان از هم انجامید و درست مثل زن و شوهری که طلاق گرفته‌ باشند، اموالشان را هم تقسیم کردند. لئو تمام آثار رنوار را برداشت و گرترود تمام آثار پیکاسو را. این تقسیم اموال اگرچه باعث شد که گرترود استاین نقش مهمی را در تاریخ هنر اشغال کند، اما در ضمن سبب شد که از نظر مالی خیلی ضرر کند. برادر بزرگ‌تر، میشل در جریان این دعوا سعی کرد که آن‌ها را پدرانه راهنمایی کند. ازهمه مهم‌تر آنکه با شروع جنگ جهانی اول او توانست تمام آثار هنری برادر و خواهرش را به جای امنی منتقل کند.

قبل از شروع جنگ جهانی دوم گرترود ومعشوقه‌اش آلیس به تذکرات سفارت آمریکا در پاریس توجه نکردند نکرده و فرانسه را ترک نکردند. بعد‌ها واقعاً معلوم نبود که چگونه این دو زن یهودی بدون آنکه مخفی شوند دوران جنگ را به‌راحتی درمنطقه‌ای روستایی گذراندند؛ رازی که تا مدت‌ها پس از جنگ سر به مهر مانده بود.

در واقع گرترود به عنوان خریدار آثار هنری در آن سال‌های پرهرج و مرج ازحمایت یک استاد تاریخ در پاریس به نام برنارد فای برخوردار بود که از قضا ضد یهود بود و با گشتاپو هم همکاری می‌کرد.

گرترود استاین و برنارد فای

برگزارکننده نمایشگاه "کلکسیون استاین" در نیویورک می‌گوید فهم این رابطه، میان یک نویسنده یهودی و طرفدار هنر مدرن با یک نماینده مهم بورژوازی فرانسه که ضد یهود هم هست در نظر اول خیلی پیچیده و غیر قابل درک است. این معما را می‌توانیم بهتر درک کنیم اگر توجه کنیم که گرترود استاین درمیانسالی تحت تأثیر یک فیلسوف ضد یهود یعنی اتو واینگر بود. به نظر می‌رسد که در طول جنگ دوم جهانی استاین به دستگیری و فرستادن یهودیان فرانسه به اردوگاه‌های نازی‌ها توجه نداشت. او با این مسئله درگیر بود که چگونه هر فرد یهودی می‌تواند خودش را از شر این هویت نژادی و ملعون نجات دهد.

چگونه یک زن لیبرال آمریکایی درطول سال‌ها زندگی در پاریس به یک پیرزن یهودی سنگ‌شده‌ که از هویت خودش متنفر است تبدیل می‌شود؟ الله و اعلم، این تنها چیزی‌ست که می‌توان با نیک‌خواهی درباره آخرین سال‌های زندگی گرترود استاین گفت. نمایش کلکسیون استاین این امکان را برای علاقه‌مندان فراهم می‌کند تا آن‌ها بتوانند یهودی‌بیزاری گرترود و تأثیر حامی‌اش، برنارد فای، استاد تاریخ را بر او بهتر بفهمند.

آخرین ناگفته‌های زندگی استاین فیلم دیگری را به جز فیلم وودی آلن به یادم می‌آورد. فیلمی به نام "ساختارشکنی هری" (۱۹۹۷). در صحنه‌ای از این فیلم بازیگر اصلی می‌گوید: «هی، من ممکنه ازخودم متنفر باشم، اما نه، به این دلیل که جهودم.»

در مورد گرترود استاین باید عکس آن را ادعا کنیم. او عمری طولانی سرشار از استعداد و جاه‌طلبی هنری را سپری کرد، اما در انتها ازیهودی‌بودنش بیزار شد و به خاطر این تنفر با همکار و حامی نازی‌ها دوستی کرد. این مسئله هم بدون شک مواد لازم برای نوشتن چند کتاب دیگر در مورد او را فراهم می‌کند تا بر فراز کوهی از کتاب‌هایی که تاکنون درباره او نوشته شده جای گیرند.

منبع ترجمه: فولکس کرانت ۱۶مه ۲۰۱۲

در همین زمینه:
::مقالات فروغ تمیمی در زمانه::

زنان برندگان واقعی انتخابات الجزایر

Maryam — Mon, 21 May 2012 11:06:26 +0000

فروغ تمیمی

فروغ تمیمی- سامیا زنی پنجاه ساله و بدون شغل که در الجزیره زندگی می‌کند، می‌گوید سرانجام گل‌های بهار عربی با موفقیت زنان کشورش در انتخابات شکفته شده است و باعث گلگون شدن چهره پارلمانی خواهد شد که بیش از پنجاه سال در انحصارمردان بود.

پیروزی بی‌سابقه و چشمگیر زنان الجزایر درانتخابات پارلمان این کشور در دهم ماه مه ‌امسال بدون شک یکی از نتایج تحولات موسوم به بهارعربی است. اکنون از هر سه نفرعضو پارلمان این کشور، یک نفر زن است. به این معنا از مجموع ۴۶۲ نماینده انتخاب شده ۱۴۸ نماینده زن هستند.

یکی از دلایل مهم این پیروزی تغییراتی است که اخیراً در قانون انتخابات این کشور انجام شد. بر این اساس احزاب سیاسی باید یک سوم از نامزدهای انتخاباتی خود را از زنان انتخاب کنند. هرچند که بعضی از احزاب در انتخابات اخیر شمار بیشتری از زنان را در فهرست خود جای دادند و سعی کردند تا جایی که امکان دارد زنان را نامزد نمایندگی کنند.

در رای‌گیری ماه مه‌، حزب حاکم یعنی جبهه ملی آزادیبخش (FLN) موفق شد ۸۸ کرسی نمایندگی را از مجموع ۲۲۰ کرسی خود در پارلمان به زنان اختصاص دهد. ۳۳ نفرهم از کل ۶۸ نماینده حزب ملی‌گرایان (RND) را زنان تشکیل می‌دهند. حزب اسلامی اتحاد سبز متشکل از مسلمانان میانه‌رو هم ۱۷ نماینده زن را در فهرست ۴۸ نفره خود وارد پارلمان کرده است. بنابراین دو حزب بزرگ FLN و RND، اکنون می‌توانند بدون اسلام‌گرایان اتحاد سبز، اکثریت را در پارلمان تشکیل دهند.

درالجزایر ۵۳ درصد جمعیت را زنان تشکیل می‌دهند و همچنین ۴۵ درصد از روسای دادگاه‌ها و ۳۲ درصد از نمایندگان پارلمان زن هستند که در مقایسه با تونس و مراکش بر آن‌ها پیشی گرفته است

اسلام‌گرایان در مورد صحت انتخابات اخیر تردید دارند و از یک تقلب حساب شده و خطرناک صحبت می‌کنند. حزب اسلامی اتحاد سبز در الجزایر امیدوار بود که در پی پیروزی همتایان خود در تونس، مصر و مراکش، آن‌ها هم بتوانند اکثریت کرسی‌ها را در این انتخابات از آن خود کنند. از وظایف پارلمان جدید آن است که قانون اساسی را بازنویسی و تصویب کند و هم انتخابات ریاست جمهوری در سال۲۰۱۴ را سازماندهی کند. اکنون از پارلمان و سیاست‌های رئیس جمهور فعلی الجزایرعبدالعزیز بوته فلیکا، به شدت انتقاد می‌شود.

به این ترتیب برای اولین‌بار در دنیای عرب پارلمانی با توجه به توزیع نسبی و عادلانه کرسی‌ها برحسب جنسیت تشکیل خواهد شد. اگرچه هنوز راه درازی تا تحقق واقعی مشارکت سیاستمداران زن درهمه زمینه‌ها در پیش است. در این انتخابات حزب ملی جبهه آزادیبخش توانست قدرت خود را تحکیم کند و اسلام‌گرایان را برخلاف انتظارشان به عقب براند.

درالجزایر ۵۳ درصد جمعیت را زنان تشکیل می‌دهند و همچنین ۴۵ درصد از روسای دادگاه‌ها و ۳۲ درصد از نمایندگان پارلمان زن هستند که در مقایسه با تونس و مراکش بر آن‌ها پیشی گرفته است.

داهواولد کابیلا، وزیر امور داخلی الجزایر گفته است با در نظر گرفتن درصد نمایندگان زن در این انتخابات ما از پارلمان اروپا هم جلو زده‌ایم.

این پیروزی درواقع نتیجه فعالیت ده ساله فعالان حوزه زنان است که سرانجام توانستند قانون انتخابات را عوض کنند و در سهمیه‌بندی انتخاباتی، بسته به حوزه رای‌گیری، ۲۰ تا ۵۰ درصد از فهرست انتخاباتی را به زنان اختصاص دهند.

یک استاد دانشگاه به نام فاطمه مصطفی می‌گوید با این درصد قابل توجه از نمایندگان زن در پارلمان ما به تحقق دموکراسی در الجزایر نزدیک‌تر می‌شویم. البته فمینیست‌ها این نگرانی را هم دارند که نمایندگان زن با توجه به آنکه بسیاری ازآنان تجربه کاری لازم را ندارند چگونه خواهند توانست از پس مسئولیت‌های خود در پارلمان برآیند.

این زنان حالا باید ثابت کنند که لیاقت انتخاب شدن را داشته‌اند. نادیا زید، حقوقدانی است که کمپینی را برای آموزش زنان نماینده اداره می‌کند. او می‌گوید زنان نماینده باید برای تصویب دو قانون مهم تلاش کنند، اول قانون خانواده که زنان در آن حقوق مساوی ندارند و دوم قانونی که خشونت خانگی را جرم محسوب کند. به همین دلیل زنان باید در مجلس یک جبهه متحد، فراحزبی و فرا ایدئولوژیک تشکیل دهند؛ یعنی یک گروه متشکل از همه احزاب و برای پیشبرد امور زنان.

بسیاری از احزاب سیاسی ازجمله حزب حاکم، یعنی جبهه آزادیبخش ملی، درآغاز با افزایش درصد زنان در پارلمان مخالفت کردند، به این دلیل که بعضی از زنان صلاحیت‌های لازم را نداشته‌اند و تنها به دلیل رعایت عدالت جنسیتی وارد فهرست‌های انتخاباتی شده‌اند. گروهی از فعالان زن هم از اینکه بعضی از رهبران احزاب زنان و دختران خود را در فهرست‌های حزبشان جای داده‌اند تا ظاهر امر را حفظ کنند، شکایت کردند.

روزنامه معروف النهارهم تصاویر چند نفر از زنان نماینده را با این عنوان چاپ کرد: "پنجاه زن مجرد درپارلمان" و در کنارعکس‌ها نیز فهرستی از امتیازاتی را که زنان به خاطر نماینده شدن به دست خواهند آورد، منتشر کرد.

حتی اگر این زنان بتوانند بر فرهنگ مردسالاری و هم مذهبی‌های سنتی در پارلمان غلبه کنند با مشکلات دیگری از قبیل عدم اعتماد عمومی به سیاستمداران و دستگاه‌های دولتی مواجهند. سلیما، زنی جوان و محجبه می‌گوید که برای او اهمیتی ندارد که مرد یا زن انتخاب شود، بلکه مسئله اصلی یک انتخابات سالم است. اگر فقط زنانی به خاطر اینکه باید تعدادی زن در مجلس باشند، انتخاب شوند یا با تقلب به این مجلس راه یابند، باید گفت این انتخابات درست انجام نشده است و این مسئله شامل مردان هم می‌شود.

برخلاف نظر ناظران خارجی که سلامت انتخابات را تایید کردند، ناظران داخلی اعتقاد دارند که رقم رسمی اعلام شده یعنی شرکت ۴۳ درصد از کل رای دهندگان وهم میزان آرای اعلام شده برای هر حزب با آمار واقعی این انتخابات کمی متفاوت است.

منبع:

فولکس کرانت و تایم لایف

آیا فمینیسم درغرب از مد افتاده است؟

Babak M — Sun, 29 Apr 2012 14:44:35 +0000

درباره کاتلین موران

فروغ تمیمی

فروغ تمیمی- آخرین کتاب کاتلین موران روزنامه‌نگار، نویسنده و فمینیست بریتانیایی درهفته‌های اخیر در فهرست کتاب‌های پرفروش بود؛ کتابی با عنوان: "چگونه می‌توان یک زن بود" که برنده جایزه Galaxybook هم شد.

کاتلین موران متولد سال ۱۹۷۵، اولین کتابش را درشانزده سالگی منتشر کرد و بعد از آن به عنوان روزنامه‌نگار کارش را ادامه داد. کاتلین نوشتن را درنوجوانی با کار برای روزنامه "گاردین" شروع کرد و از ۱۹ سالگی به طور مرتب برای هفته‌نامه "تایم" می‌نویسد. او تا کنون چند جایزه به خاطر مصاحبه‌ها و مقالاتش دریافت کرده و مصاحبه او با ستاره معروف پاپ، لیدی گاگا، به عنوان بهترین گفت‌وگوی سال ۲۰۱۱ انتخاب شده است.

آخرین کتاب موران درواقع داستان زندگی خودش و مانیفستی فمینیستی است؛ داستانی صمیمانه و طنزآلود، مملو از شوخی‌های با نمک درباره زندگی زنانی از هر تیپ و دسته. با تشریح خصوصی‌ترین لحظات زندگی خودش، مثل کشف اورگاسم در۱۳ سالگی، دو باربارداری، یک سقط جنین و انتقادات بسیار از فرهنگ رایج در میان زنان اطرافش. کتاب او دربریتانیا پرفروش شد و پس از آن به سرعت به چند زبان دیگر ترجمه شد و به زودی هم فیلمی از روی آن ساخته خواهد شد. کاتلین درتوییتر، بیش از ۱۸۰ هزارنفر خواننده دارد. او همچنین اجرای یک برنامه تلویزیونی انتقادی را هم برعهده دارد.

کاتلین موران درخانواده فقیری با سبک زندگی هیپی‌وار و با هفت خواهر و برادربزرگ شد. پدرش که نوازنده پاپ و سبک "راک واندرول" بود، به سختی می‌توانست زندگی هشت بچه را تأمین کند. کاتلین در کودکی با گرسنگی، تنهایی و افسردگی روبه‌رو بود. او در مورد سال‌هایی می‌نویسد که والدینش تنها قادر به تامین نان و روغن نباتی برای هشت بچه شان بودند و سوء تغذیه‌ دائمی‌اش باعث چاقی مفرط او در نوجوانی شد.

کاتلین موران در مصاحبه اخیرش با روزنامه "فولکس کرانت" چاپ هلند گفته است: "وقتی با همسرم آشنا شدم ۱۷ ساله و خیلی چاق بودم و مواد مخدر و الکل مصرف می‌کردم، اما او که تاثیرگذارترین فرد زندگی من و یکی ازمهربان‌ترین آدم‌های دنیاست، برای من شمایلی ازفمینیسم شد، مرا با همه ضعف‌هایم دوست داشت و با ادب و احترامی واقعی برای زن‌ها با من رفتارکرد. به همین دلیل فکرمی‌کنم که سکسیسم رایج یعنی پیشداوری برمبنای جنسیت با بی‌حرمتی و بی‌ادبی نسبت به زنان همراه است."

کاتلین موران در ۲۴ سالگی با همسرش ازدواج کرد و حالا با او و دو دخترش در لندن زندگی می‌کند و هر هفته سه مقاله برای مجله "تایم" می‌نویسد.

این نویسنده درکتابش با تمام کلیشه‌هایی که در مورد زنان وجود دارد تسویه حساب می‌کند. کلیشه‌های رایج در انگلستان ازاین قبیل که زنان هیچ استعدادی به جز شکلات خوردن و خرید کردن ندارند و یا زندگی‌شان در آراستن سرو وضع و مواظبت از پوست و اندام‌شان خلاصه می‌شود. او درمورد خشونت خانگی و یا ختنه دختران نمی‌نویسد، اما نوعی دیگری ازخشونت روانی، یعنی رواج فرهنگ مصرفی، حرص زدن برای خرید اشیای گران قیمت و یا اجباربه پوشیدن کفش پاشنه بلند را مطرح می‌کند. او در مورد رواج خرید اجناس مارک‌دار، فشار روانی برای خرج کردن پول، خوشبختی دروغینی که درمجلات زنانه لوکس تبلیغ می‌شود و اینکه زن‌ها باید بیشتر کارکنند تا بتوانند بیشتر بخرند، می‌نویسد.

کاتلین موران در کتابش برای جلب زنان جوان به مسائل مربوط به جنسیت از طنز و شوخی، سبکی سرگرم‌کننده، در عین حال انتقادی و تند و تیز استفاده کرده است و از مسائل به ظاهر بی‌اهمیت شروع می‌کند. چیزهایی که ظاهراً عادی به نظر می‌رسند، مثل جنون خرید زنان طبقات متوسط و مرفه، بخش دیگری از نوشته‌های او درباره فشار جسمی و روانی در پیروی از مد، اضطراب دائمی برای حفظ زیبایی و وحشت ازپیری و توجه اغراق‌آمیز به پورنوگرافی و سکس است.

فمینیسم با نمک و فمینیسم تند و تیز

موران درمصاحبه اخیرش با روزنامه "فولکس کرانت" گفته است: "هرزن باید خودش را فمینیست بداند، ولی این هم به تنهایی کافی نیست. باید نوعی از فمینیسم چالشی را به کار گرفت. از آنجا که فمینیسم دیگربرای زنان اروپایی جذاب نیست و به ظاهر دورانش به‌سر رسیده، برای همین من خیلی ناراحت و دلخورم. چراکه مسئله فمینیسم آزادی زنان در سه عرصه آزادی فردی، فرصت‌های شغلی و درآمد برابر است. من می خواستم کتابی بنویسم که زنان از خواندنش سرگیجه نگیرند. درضمن سرگرم‌کننده و بانمک هم باشد. تا آنها به یاد بیاورند که فمینیسم به قول معروف cool است. فمینیسم باید برای نسل دختران نوجوان فعلی جذاب باشد و آنها را جلب کند، تا بتوانند چیزهای تازه کشف کنند و مسئله برابری را جدی بگیرند. مثلاً چرا زنان نباید به این موضوع فکر کنند که ده‌ها هزارسال مردان رهبری دنیا را در دست داشتند و حالا نوبت زن‌هاست که بخواهند در این رهبری سهیم باشند. خوب فکرش را بکنید که زور بازو تا همین چندی پیش حرف اول را می‌زد و یکی از دلایل برتری مردها بود، اما حالا ما در دوره آی‌فون و آی‌پد، زندگی می کنیم. زن‌ها به قدرت بازو احتیاجی ندارند، وقتی می توانند از تکنولوژی مدرن استفاده کنند. خوب حتماً حالا سئوال این است که اگر زن‌ها رهبری دنیا را به دست بگیرند آیا اوضاع بهتر می‌شود؟ چه تضمینی هست که زن‌ها بهتر از مردها باشند؟

باید بدانید که من ضد مرد نیستم و دنیای بدون مردان را دنیایی سرد و بی‌روح می‌بینم. بنابراین از نظر من تو فمینیستی وقتی که می‌خواهی در مورد زن بودن خودت فکر کنی و چیزی بگویی. وقتی بدن زنانه و زنانگی‌ات را کشف می‌کنی و می‌خواهی حرفی در موردش بزنی. فکرش را بکنید که من در ۱۶ سالگی صد کیلو بودم مثل یک توپ گنده، یک دایره. من می‌دانم که زن‌های چاق چه می‌کشند. البته نه زن‌های تپل، منظورم آنهایی هستند که برای جبران کمبودها به خوردن روی آورده‌اند. ازنظر اجتماعی یک زن خیلی چاق جایگاهی با ارزش ندارد. گاهی اوقات بی‌رحمی بعضی از زن‌ها نسبت به هم را درمورد چاقی می‌بینیم. اگر چند کیلو به وزنت اضافه شده است، فوری به رخت می‌کشند. درحالی که در شرایط سخت بیشتر زن‌ها دوستان خوبی برای هم هستند و اگر گرفتاری داشته باشی به دادت می‌رسند.

موضوع دیگراین که آیا احمقانه نیست که یک روز تمام در فروشگاه‌های شیک بچرخی و ازدیدن لباس‌های زیبایی که فقط برای سایز ۳۶ دوخته شده‌اند، حسرت بخوری و احساس گناه بکنی که چرا دو سایز بزرگ‌تری؟ شرکت‌های بزرگ و چندملیتی که تمام مراکز خرید دنیا را تصرف کرده‌اند، برای من که باسن بزرگی دارم لباس نمی‌دوزنند. یا مثلاً نگاه کنید به زنان بین ۴۰ تا ۵۰ سال که مشتریان پروپاقرص جراحی پلاستیک هستند و آنها را با مردان همسن و سال‌شان مقایسه کنید که پول‌شان را صرف خرید چیزهای بهتر می‌کنند، مثل آثارهنری، شراب خوب و یا به مسافرت می‌روند، اما زنان طبقه متوسط و بالاتر درآمدشان را باید برای ترمیم پوست خرج کنند. بازنده اصلی درواقع همین زن‌ها هستند که بازهم بعد ازچندسال باید دوباره زیر تیغ جراحی بروند. آیا احمقانه نیست که در دومین پنجاه سال زندگی‌ات با وحشت از پیری زندگی کنی و بخواهی چهره‌ای ۳۵ ساله داشته باشی. آیا زن‌ها می‌توانند ازاین ایده که باید تا ابد زیبا و سکسی باشند دست بردارند و به جای صرف انرژی دراین مورد، روی قدرت، ثروت و خوشبختی‌شان فکر کنند؟ درواقع تو بیشترخوشبخت خواهی شد اگر وقت داشته باشی که کمتر کار کنی، بیشتر ورزش کنی و یا با دوستانت خوش باشی.

هنوز از نظر اقتصادی و قدرت سیاسی در جامعه ما زن‌ها از مردها خیلی عقب‌اند. اگر تو نتوانی رهبر یک شرکت چندملیتی بشوی، پس حداقل باید زیبا و خوش‌اندام باشی تا درمیان اطرافیان مطرح باشی. این زبان حال کسی است که قدرت اجتماعی ندارد. افزون بر آن شرم هنوز بر ذهن‌های ما مسلط است. زن‌ها باید بتوانند راجع به همه جزئیات زندگی شان بنویسند. خوب مثلاً چرا کسی نمی‌نویسد که از هرسه زن حتما یک نفرسقط جنین کرده است؟ حالا دیگر دوره ملاحظات اجتماعی و سیاسی و در نتیجه سکوت درمورد بعضی موضوعات تمام شده است و من ازاین طرز فکر دفاع می کنم."

موران می‌خواهد بحث‌های پیچیده آکادمیک در مورد جنسیت را با زبانی شوخ و سبکی سرگرم‌کننده برای دختران جوان و زنانی که نه وقت و نه حوصله دنبال کردن حرف‌های زنان روشنفکر را دارند مطرح کند. برای زنانی که هرگز شاید نیازی هم به شنیدن این حرف‌ها احساس نمی‌کنند و با شنیدن کلمه فمینیست روترش می‌کنند و همان پیشداوری رایج در مورد ضد مرد بودن فمینیست‌ها را بدون آنکه واقعاً به آن فکر کنند پذیرفته‌اند. موران می‌گوید که ۷۱ درصد زنان آمریکا و ۵۸ درصد زنان انگلیس اصلاً خود را فمینیست نمی‌دانند.

کاتلین موران در کتابش فضایی برای گفت‌وگو در مورد همه مسائل ایجاد می‌کند. برای تمام ناگفته‌هایی که شرم و ترس از قضاوت دیگران زنان را وادار به سکوت می‌کند. بحث او درباره پورنوگرافی و تاتیرات مثبت و منفی‌اش روی زندگی زنان و دختران جوان یکی از آنهاست. او با انتقاد از صنعت پورنوگرافی که تجارتی پرسود، بی‌رحمانه، فاقد احساس و تحقیرکننده زنان است، آنها را تشویق به ساختن نوعی از پورنوگرافی می‌کند که مبتنی بر برابری، توانمندی و احترام به انسان باشد.

هشدارهای پوشیده در طنز و شوخی کاتلین موران به دختران جوان درباره حرمت زنانگی و احترام به بدن، تلاش برای برابری واقعی و داشتن اعتماد به نفس با شرح ناکامی‌ها و شادی‌های زندگی شخصی او خواننده را با نویسنده‌ای صمیمی و رک‌گو مواجه می‌کند. نویسنده‌ای که به زنان اکیداً توصیه می‌کند از بازی کردن نقش قربانی پرهیز کنند و به جای غرق شدن در افسردگی و اشک ریختن بر ناکامی‌ها استعداهایشان را به کار گیرند.

شاهکارهای هنری در گوگل آرت

Fri, 27 Apr 2012 07:54:47 +0000

روتخر پونتزن

برگردان:

فروغ تمیمی

فولکس‌کرانت، روتخر پونتزن، فروغ تمیمی - جان برگر متخصص تاریخ هنر در یک مجموعه برنامه تلویزیونی به نام « شیوه‌ نگریستن» که در سال ۱۹۷۲ تهیه شده بود، نقاشی‌های معروف را بررسی می‌کرد. در آن مجموعه تلویزیونی بی‌نظیر آثار جاودان و افسانه‌ای مورد بحث و تفسیر برگر قرار می‌گرفتند؛ کاری فوق‌العاده که بیننده را میخکوب می‌کرد.

مثلاً او با یک کارد تیز بخشی از یک تابلوی معروف مانند «ونوس» اثر بوتیچلی را می‌برید؛ مثل آب خوردن. از دیدن این صحنه نفس درسینه بیننده حبس می‌شد، و آدم با خودش فکر می‌کرد: این دیوونه چه کار داره می‌کنه؟

اما در واقع آن نقاشی که در تلویزیون به نمایش درآمده بود، یک کپی از اصل بود که نه درموزه بلکه به دیوار استودیوی بی بی سی آویزان شده بود. آیا همه داستان فقط یک شوخی بود؟ در واقع نه، چرا که برگر با تهیه آن برنامه‌ها قصد داشت به پرسش‌هایی پاسخ دهد؛ پرسش‌هایی از این دست: جوری که ما حالا به نقاشی‌ها نگاه می‌کنیم روشی انقلابی و غیر قابل مقایسه با شیوه‌ای است که در قرن‌های گذشته برای نگاه کردن به یک اثر هنری به کار گرفته می‌شد؟

جان برگر و چگونگی نگریستن به یک اثر هنری

به عقیده جان برگر با استفاده از روش‌های مدرن در بازتولید یک اثر هنری، یعنی استفاده از عکاسی، فیلم و تلویزیون و غیره در زمان ما، افراد اول با یک کار هنری معروف از طریق عکاسی یا فیلمی از آن اثر آشنا می‌شوند، بدون آنکه نسخه اصلی آن نقاشی یا مجسمه را دیده باشند. آن هم در زمانی واحد و در یک میلیون مکان متفاوت در دنیا.

جان برگر با مجموعه تلویزیونی‌اش پیشگام بود. اما در ضمن نمی‌توانست حدس بزند چه چیزی در پی آن خواهد آمد و مثلاً نقش اینترنت در انتشار آثار هنری و تجربه حسی تماشاگر از هنر چه خواهد بود، یا پروژه‌ای مثل گوگل آرت چه نقشی در این میان بازی خواهد کرد و چه چیزی را به تماشاگر نشان خواهد داد؟ چیزی که تماشاگر قطعاً تنها با یک بار دیدن اثری هنری در موزه از چشمش پنهان خواهد ماند.

اما اکنون می‌دانیم که امکان شناخت بسیار دقیق آثار هنری فراهم شده است. دو هفته پیش سایت گوگل آرت به شکلی تازه بازسازی شده و گسترده‌تر از پیش معرفی شد. حالا شاهکارهای هنری از ۱۷۰موزه جهان را می‌توان دراین وب‌سایت دید. از موزه معروف رایکس درآمستردام گرفته تا گالری ملی هنر در لندن، موزه هرمیتاژ در سن‌پترزبورگ و موزه هنرهای مدرن درسائوپولوی برزیل.

به‌راحتی و از پشت کامپیوترتان در خانه، به همان روشی که جان برگر پیش‌بینی می‌کرد؛ روشی بسیار انقلابی. حالا شما می‌توانید کارهای هنری را در ابعاد بزرگی که قبلاً برای بیننده تصورش غیر ممکن بود، مشاهده کنید. در واقع تجربه حسی و تخصصی یک کار هنری حالا دموکراتیک‌تر می‌شود. هر فرد قادر خواهد بود مثل یک متخصص موزه، یا یک مرمت‌کار آثار هنری و با چشمانی مانند دیدگان او و با یک میکروسکوپ به جزئیات ناپیدای یک نقاشی نگاه کند.

فرانس بانینگ کوک در «نگهبان شب» اثر رمبراند

واقعاً فوق‌العاده است اگر بتوانی در تابلوی عظیمی به نام «نگهبان شب»، شاهکار رمبراند نقاش هلندی (۱۶۶۹- ۱۶۰۶) یک ذره کوچک را در گوشه چشم راست فرانس بانینگ کوک ببینی؛ یا ته‌ریش ناپیدای مردی را دریک پرتره از یان فان آیک بلژیکی (۱۳۹۰- ۱۴۴۱) و یا در عکسی که سارا لوکاس (۱۹۶۲) از خودش گرفته گوشه سوخته تخم‌مرغ نیمرو شده‌ای را بر روی پستان‌های او ببینی. عالی است که حالا توی بیننده می‌توانی از توی خانه‌ات در وب سایت گوگل آرت مثل یک جهانگرد از راهروها و سالن‌های یک موزه بگذری و از یک نقاشی به سوی نقاشی بعدی قدم برداری. این سفر دیچیتالی تو را به شوق می‌آورد و دانش و دانسته‌هایت را هم بیشتر می‌کند. یعنی درواقع یک‌ جور آمادگی قبلی پیدا می‌کنی تا سروقت به دیدن آن موزه بروی.

وقتی که جان برگر درسال ۱۹۷۲ به این مسئله پرداخت، به طورخاص او از یکی از آخرین وسائل ارتباطی یعنی تلویزیون حرف می‌زد که در واقع یکی از ماشین‌ها برای بازتولید آثار هنری‌ست.

اما روش خاصی که برگر از آن به عنوان « راه‌های دیدن» یاد می‌کرد، از زمانی که یک کار هنری در ابعاد بزرگ عکاسی و در هزاران نسخه تولید و پخش شد، وجود داشت. علاقه‌مندان می‌توانسند تصاویر کارهای هنری را در کتاب ها ببینند، بدون آنکه هرگز نسخه اصلی را از نزدیک دیده باشند.

والتر بنیامین، فیلسوف آلمانی

فیلسوف آلمانی والتر بنیامین در سال ۱۹۳۶کتابی مشهور در این مورد نوشت؛ کتابی درباره آثار هنری در عصری که تکنیک قابلیت بازتولید آن‌ها را ممکن ساخته است. تحقیق بنیامین از زمان انتشارش به عنوان یکی از کتاب‌های مرجع درباره هنر شناخته می‌شود. برای اولین بار بود که درباره پیامدهای عکاسی در بازتولید کارهای هنری تحقیق می‌شد. بنیامین به این نتیجه‌ رسید که با تولید و انتشار بی‌حد و مرز یک شاهکار هنری به اشکال مختلف (تصاویر، چاپ روی پارچه و غیره) قدرت جادویی و جوهره ذاتی آن، ناپدید می‌شود و همچنین ارزش یک نقاشی و یا مجسمه به عنوان یک اثر منحصر به فرد و اصیل تضعیف خواهد شد. این فرآیند البته اصالت تجربه حسی بیننده را هم دربرمی‌گیرد.

در این ادعای بنیامین نکته‌ای نهفته بود. نمی‌توان ویژگی خاص و شورانگیز دیدن و لمس یک اثر هنری را با هیچ‌یک از تکنیک‌های عکاسی تقلید کرد. بوی رنگ روغن، لذت دست کشیدن بر مرمر صیقلی، یا حضور فیزیکی و تماشای یک کار هنری، کیفیت‌هایی هستند که تو تنها وقتی نزدیک آن اثر ایستاده‌ای، حسش خواهی کرد.

سارا لوکاس و گوشه سوخته تخم مرغ نیمرو شده

اگرچه در برخورد با این کیفیت‌ها هم می‌توانی به گونه‌ای دیگر بیندیشی و با آن برخورد کنی. کسی که کلیسای سن پیر در واتیکان و یکی از گنبدهای معروف آن را با نقاشی های میکل آنژ دیده باشد، می‌تواند ادعا کند که یک شاهکار بی‌نظیر را دیده است. اما آیا بیننده واقعاً توانسته به چهره‌های آدم و حوا و بقیه حواریون دراین نقاشی ها خوب نگاه کند؟ بدون شک نه، چرا که سقف این گنبد خیلی بلند است.

همین مسأله در مورد فرد دیگری هم صادق است، اگر ادعا کند که تابلوی مونالیزای داوینجی درموزه لوور پاریس او را واقعاً تحت تأثیر قرار داده ، چرا؟ چون که تدابیر ایمنی پیرامون این تابلوی خیلی کوچک بسیار شدید است و همیشه هم تعداد زیادی توریست درمقابل آن ایستاده‌اند، و بیننده باید با یک نگاه به این شاهکار ایتالیایی آن هم از فاصله راضی باشد. واقعاً هیچ بازدیدکننده معمولی نمی‌تواند ادعا کند که توانسته ارتباطی مستقیم و چشم در چشم با مونالیزای اصلی در موزه لوور داشته باشد. به این دلیل ساده که نمی‌توان به آن نزدیک شد تا بتوان کیفیت رنگ و ویژگی‌های دیگر آن را با دقت بررسی کرد.

با توجه به این نکات باید باز دوباره به یاد جان برگر و یا گوگل آرت افتاد، اگر مسأله تجربه حسی و زیبایی شناسی یک اثر هنری باشد، تنها حضور در مقابل آن همیشه کافی و قانع‌کننده نیست. اگر چه از سوی دیگر با جدیدترین تکنیک‌ها هم نمی‌توان اصالت و میدان جاذبه شاهکاری را تکرار و تقلید کرد.

ته‌ریش ناپیدای یک مرد در اثری از یان فان آیک

با این حال با بازتولید کارهای هنری می‌توان دانش مورد نیاز در این زمینه را گسترش داد و همچنین تجربه حسی و درکی بیننده را به اشکال دیگر و با شدت ایجاد کرد. مثلاً می‌توانیم به فردی فکر کنیم که سال‌ها سیگارش را از جعبه‌ای بیرون می‌آورد که بر روی آن نقاشی معروف رمبراند، «نگهبان شب»، کار شده است. یا کسی که از بچگی شکر را با قاشقی توی قهوه‌اش ریخته که روی دسته‌اش تصویر برجسته یکی از افراد نقاشی رمبراند، «فرانس بانینگ کوک» نقش بسته است. یا کسی را مجسم کنیم که پازلی دو هزار تکه‌ای از همان تابلوی «نگهبان شب» را در دست دارد. آیا او هر تکه از این پازل را بارها با دقت نگاه نکرده و با قطعات دیگر مقایسه نکرده تا بتواند آن را درست سر جایش بگذارد؟ او در مواجه شدن با اصل تابلو قادر خواهد بود که مثلاً ببیند رمبراند چگونه از رنگ روی پارچه استفاده می‌کرد. و یا می‌تواند ببیند که قسمت‌های تیره در این نقاشی جزئیات بی‌شماری دارد که در یک نظر دیده نمی‌شوند.

نمی‌توان ادعا کرد که دیدن این اثر درگوگل آرت باعث در حاشیه قرار گرفتن این شاهکار رمبراند در موزه خواهد شد، بلکه بدون شک اهمیتش دو چندان خواهد شد. در اینجا باید به این اصل توجه کرد.

هرچقدر بیشتر بدانی،بیشتر خواهی دید. گوگل آرت دانش و کنجکاوی بررسی آثار هنری را در بیننده بیشتر خواهد کرد. علاقه‌مندان به هنر از این به بعد به آنچه در موزه هست قانع نبوده و قادر هستند بررسی یک اثر هنری را شخصاً شروع کنند. به این معنی گوگل آرت با تجربه حسی، مقدس و فردی که والتر بنیامین درمورد آن تبلیغ می‌کرد، به نوعی تسویه‌حساب می‌کند. تجربه‌ای شبیه به اینکه انسان‌ها در مقابل یک اثر هنری بی‌نظیر باید هوش از سرشان می‌پرید. خُب، چنین چیزی الان هم اتفاق می‌افتد. فکر کن به مونالیزا، به سقف کلیسای واتیکان و یا به نقاشی های میکل آنژ. بدون آنکه مردم بدانند به چیزی نگاه می‌کنند، یک اثر واقعی و یا تصویر آن، ولی همه تحت تاثیر قرار خواهند گرفت و خواهند گفت که این یک شاهکار است. در چنین شرایطی لازم نیست که زیاد درباره آن کار هنری بدانی چون فقط دیدنش یک تجربه منحصر به فرد است.

با این همه خوب است که با دقت نگاه کنی و از خودت بپرسی این گردی کوچک کنار چشم فرانس بانینگ (درتابلوی «نگهبان شب» ) واقعاً یک جسم خارجی است، یا یک قطره رنگ که از سر قلم نقاش چکیده است؟

منبع: فولکس‌کرانت ۲۰ آوریل ۲۰۱۲

در همین زمینه:

::فروغ تمیمی در زمانه::

ویدئو: از گوگل آرت چگونه می‌توان استفاده کرد؟ (به انگلیسی)