۱۳۹۰

سینمای ایران در نیمه دوم سال ۱۳۹۰

Mon, 19 Mar 2012 17:54:46 +0000

تقویم رویدادهای سینمایی ایران در نیمه دوم سالی که گذشت

مجتبا یوسفی‌پور

مجتبا یوسفی‌پور - سال ۱۳۹۰ سال مهمی برای سینمای ایران بود، سال تلخ و شیرین. از سویی سینماگران ایرانی خانه خود را از دست دادند و از سوی دیگر سینمای ایران موفق شد در عرصه جهانی موفقیت‌های تازه‌ای کسب کند و فیلم «جدایی نادر از سیمین» برای نخستین‌بار دو جایزه مهم گلدن گلوب و اسکار را برای ایرانیان به ارمغان آورد.

در دو گزارش ویژه، نگاهی داریم به مهم‌ترین اتفاق‌های یک سال گذشته سینمای ایران. بخش دوم و پایانی این گزارش اختصاص دارد به شش ماه دوم سال ۱۳۹۰.

[ لینک: سینمای ایران در نیمه نخست سال ۱۳۹۰]

مهر

اما در اواخر شهریور و اوایل مهرماه تهدیدهای معاونت سینمایی جنبه عملی پیدا کردند و شش تن از مستندسازان به اتهام همکاری با شبکه‌های معاند بازداشت شدند، هرچند مسئولان سینمایی اعلام کردند نقشی در این اتفاق نداشته‌اند و «بازداشت‌ها خارج از حوزه اختیارات آنهاست.» کتایون شهابی، مجتبی می‌رطهماسب، ناصر صفاریان، هادی آفریده، مهرداد زاهدیان و محسن شهرنازدار شش مستندسازان بازداشت شده بودند. بعد از حدود سه هفته، ناصر صفاریان، محمد آفریده و محمد شهرنازدار با قید وثیقه آزاد شدند.

در این میان این تنها خانه سینما بود که با صدور بیانیه‌ای بازداشت این مستندسازان را محکوم کرد خواستار برخورد منصفانه و رعایت حقوق قانونی بازداشت‌شدگان شد. این بیانیه باعث شد تا معاونت سینمایی با استناد به آن بار دیگر حمله به خانه سینما را آغاز کرده و با توسل به وب‌سایت‌ها و سینماگران نزدیک به خود، سعی در به زیر سوال بردن خانه سینما بکند. برخی این بازداشت‌ها را «پرونده‌ای سیاسی و ضد امنیت ملی» خواندند و ورود خانه سینما به این موضوع را اشتباه عنوان کردند. این فشار‌ها تا آنجا بالا گرفت که مدیران خانه سینما مجبور به صدور بیانیه دومی شدند و با محکوم کردن هرگونه استفاده از این بیانیه توسط رسانه‌های معاند، تاکید کردند که تنها بر اساس وظیفه صنفی خواستار «رعایت حقوق بازداشت‌شدگان و مراعات کامل مفاد آیین دادرسی» هستند.

کتایون شهابی، مجتبی میرطهماسب، ناصر صفاریان، هادی آفریده، مهرداد زاهدیان و محسن شهرنازدار به اتهام همکاری با شبکه‌های معاند بازداشت شدند.

اما این بیانیه دوم هم تأثیری نداشت و باز حملات «کیهان» و دیگر سایت‌های اصولگرا به خانه سینما ادامه داشت و در ‌‌نهایت فشار‌ها محمدمهدی عسگرپور، مدیرعامل خانه سینما را بار دیگر واداشت با نوشتن نامه‌ای به انجمن مستندسازان، سعی در تلطیف فضا کند. او در این نامه بر غیرقانونی بودن فروش آثار به شبکه‌های ماهواره‌ای تأکید کرد و از فیلمسازان خواست «از افتادن در دامی مشابه برحذر باشند.»

اما این ماه چند خبر جنجالی دیگر نیز داشت. اول اعلام ساخت فیلمی با موضوع زندگی «کوروش کبیر» بود. ابتدا علی معلم و مسعود جعفری جوزانی خبر از نگارش فیلمنامه این فیلم دادند و چند روز بعد عزیزالله حمیدنژاد نیز ادعا کرد که او نیز سال‌هاست به دنبال ساخت فیلمی بر اساس این موضوع است و نمی‌شود همزمان دو گروه به یک موضوع بپردازند. با گذشت شش ماه، هنوز خبری از تولید این فیلم‌ها منتشر نشده است و به گفته علی معلم، با وجود تقاضای پروانه ساخت، هنوز وزارت ارشاد اقدامی برای صدور این پروانه نکرده است.

دیگر خبر جنجالی این ماه، شایعه حضور آنجلینا جولی، سوپراستار زن سینمای آمریکا در فیلمی ایرانی بود. این شایعه هرچند به سرعت تکذیب شد اما تا چند روز حاشیه‌هایش ادامه داشت و از فیلمسازی چون مسعود ده‌نمکی تا علیرضا رئیسیان از پیشنهاد حضور جولی در فیلمشان توسط یکی از تهیه‌کنندگان سینمای ایران سخن گفتند.

و سرانجام در این ماه حکم محکومیت جعفر پناهی به شش سال حبس و ۲۰ سال محرومیت از فیلمسازی در دادگاه تجدید نظر قطعی شد. مرضیه وفامهر بازیگر فیلم «تهران من، حراج» نیز به یک سال حبس و ۹۰ ضربه شلاق محکوم شد که با اعتراض وکیل او، حکم به دادگاه تجدید نظر ارسال شد.

آبان

آبان ۹۰ با سخنان جنجالی ابراهیم حاتمی‌کیا و حمله او به فیلم «جدایی نادر از سیمین» و اصغر فرهادی آغاز شد. حاتمی‌کیا با انتشار یادداشتی به بهانه تجلیل از فیلم «یه حبه قند» نیش و کنایه‌هایی را نثار فرهادی کرد که با واکنش‌های بسیاری روبرو شد. برخی سخنان حاتمی‌کیا را تعبیر به حسادت او کردند و برخی دیگر در مقام پاسخ به او دست به قلم بردند و مطالبی را منتشر کردند. از سوی دیگر، رسانه‌های اصولگرا با استقبال از یادداشت حاتمی‌کیا، بر حملات خود به فیلم «جدایی نادر از سیمین افزودند و این جدال چنان بالا گرفت که سرانجام حاتمی‌کیا از آن به عنوان «بسیج ارتش سایبری» علیه خود نام برد.

شورای عالی تهیه‌کنندگان سینما ایران با انتشار نامه‌ای هرگونه همکاری با شبکه‌های ماهواره‌ای را ممنوع اعلام کرد و نوشت: «هرگونه همکاری با شبکه‌های ماهواره‌ای فارسی‌زبان مخالف قانون است و در کشور با متخلف برخورد خواهد شد. ضمناً تیزر آنان از شبکه‌های سیما پخش نخواهد شد.»

برگزاری جشنواره سینما حقیقت در این ماه خبرساز شد. بعد از انتشار اسامی فیلم‌های حاضر در این جشنواره، نخست مسئولان جشنواره بین‌المللی فیلم آمستردام با انتشار بیانیه‌ای در محکوم کردن بازداشت فیلمسازان در ایران، خواستار تحریم این جشنواره شدند. بعد از آن برخی از مستندسازان شناخته شده خارجی نیز با اعلام حمایت از حقوق فیلمسازان، خواستار خروج فیلم‌هایشان از این جشنواره شدند. در مقابل دبیر جشنواره با انتشار نامه‌ای بازداشت فیلمسازان را «امری طبیعی دانست که در هر کشوری ممکن است اتفاق بیافتد» و در ‌‌نهایت مسئولان جشنواره اعلام کردند که بعد از اعلام اسامی آثار، امکان خروج از جشنواره میسر نیست و تنها فیلم‌ها را از بخش مسابقه خارج کرده و در بخش جنبی به نمایش درمی‌آورند. دبیر جشنواره در بخش دیگری از نامه خود، این اقدام مستندسازان خارجی را «تحت تأثیر فشار لابی‌های صیهونیستی» عنوان کرد.

«راه آبی ابریشم» فیلمی فاخر با هزینه تولید هفت میلیارد تومانی که در اکران عمومی شکست خورد.

در همین روز‌ها بار دیگر بحث تأسیس سازمان سینمایی کشور توسط معاونت سینمایی مطرح شد. این موضوع باعث شد فیلمسازانی چون محمدمهدی عسگرپور، رضا میرکریمی و بهمن فرمان‌آرا با انتشار یادداشت‌هایی در رسانه‌ها، از عملکرد معاونت سینمایی انتقاد کنند. عسگرپور، حملات ماه‌های گذشته به خانه سینما بعد از انتشار بیانیه حمایت از مستندسازان را زمینه‌چینی برای تعطیل کردن خانه سینما خواند و فرمان‌آرا، درد اصلی سینمای ایران را نه نیاز به تشکیل سازمان سینمایی که «ندانم‌کاری‌های معاونت سینمایی» عنوان کرد.

اما در این ماه حضور سینماگران در عرصه تئا‌تر حاشیه‌ساز شد و اعتراض برخی از اهالی تئا‌تر را برانگیخت. انجمن بازیگران تئا‌تر با انتشار بیانیه‌ای، حضور بازیگران سینما در تئا‌تر را عملی از سر تفنن نامید و نوشت: «اگر زمانه با سینما و سینماگران سازگار نیست، چرا ایشان فرصت فراغت خود را در تئاتر می‌جویند؟» در این بیانیه با گله از اختصاص بهترین سالن‌های تئاتری کشور به آثاری که ستارگان سینما در آن‌ها حضور دارند، با پیشنهاد پنج بند برای حضور سینماگران در تئا‌تر، از آن‌ها خواست «از توان و استعداد خود برای احیای تالارهای ناشناخته بهره گیرید و این سه چهار تالار حرفه‌ای را که هنرمندان تئاتر برای حضور در آن سال‌ها در صف می‌مانند به ایشان واگذارید.»

بالاخره در این ماه جشنواره فیلم کودک و نوجوان بعد از مدت‌ها سرگردانی و اعلام نام شهرهای مختلف به عنوان محل برگزاری، به زادگاه خود شهر اصفهان بازگشت و از روز ۲۳ آبان آغاز به کار کرد.

«جدایی نادر از سیمین» موفق شد جایزه بهترین فیلم خارجی بی‌بی‌سی را از آن خود کند.

اما در این ماه سرانجام مرضیه وفامهر، بازیگر سینما بعد از حدود چهار ماه بازداشت آزاد شد. در حکم نهایی او، شلاق به جریمه نقدی تبدیل شد و یک‌سال زندان به سه ماه و یک روز تقلیل یافت.

اما از حاشیه‌های این ماه اعلام خبر هزینه ساخت فیلم فاخر «راه آبی ابریشم» بود. این فیلم که با بودجه‌ای هفت میلیارد تومانی ساخته شده بود، در اکران شکست خورد و نتوانست به فروش مناسبی دست یابد. این مسئله انتقادهای بسیاری برانگیخت و بسیاری از سینماگران از هزینه کردن بودجه‌های کلان توسط دولت بدون برنامه‌ریزی درست انتقاد کردند.

آذر

از اوایل این ماه تکاپو‌ها برای برگزاری جشنواره فیلم فجر آغاز و محمد خزاعی به عنوان دبیر این دوره از جشنواره معرفی شد. او در نشست مطبوعاتی خود پایان آذرماه را مهلت نهایی فیلمسازان برای ارسال فرم تقاضانامه شرکت در جشنواره اعلام کرد.

داوری تهمینه میلانی در کنار یک داور اسرائیلی در جشنواره فیلم گوا هند جنجال‌آفرین شد. میلانی ابتدا با تأکید بر فرهنگی بودن این اتفاق، سعی کرد در جشنواره حاضر شود، اما سرانجام فشار‌ها به حدی بالا گرفت که او ترجیح داد از داوری در این جشنواره کناره‌گیری کند.

تهمینه میلانی از داوری در جشنواره فیلم گوا هند کناره‌گیری کرد.

محمد نوری‌زاد، رخشان بنی‌اعتماد و جعفر پناهی با انتشار نامه‌ای سرگشاده به رئیس قوه قضائیه خواستار آزادی مجتبی میرطهماسب و و اعاده حیثیت و دلجویی از فیلمسازان بازداشت شده و خانواده‌هایشان شدند.

هفته‌ای بعد از انتشار این نامه، مجتبی میرطهماسب، مستندساز بازداشتی سرانجام با قید وثیقه آزاد شد. او از ۲۶ شهریورماه به اتهام همکاری با شبکه فارسی «بی‌بی‌سی» بازداشت شده بود.

محسن محسنی‌نسب از بازی فرزان دلجو، ستاره سینمای پیش از انقلاب در فیلم «بابای ایرانی من» خبر داد. اما این خبر با واکنش اداره ارشاد اسلامی روبرو شد و علیرضا سجادپور، مدیرکل اداره نظارت و ارزشیابی از عدم موافقت این اداره با حضور این بازیگر در این پروژه خبر داد.

سرانجام فیلم «اسب حیوان نجیبی است» ساخته عبدالرضا کاهانی پس از مدت‌ها درگیری با اداره نظارت و ارزشیابی وزارت ارشاد، با انجام حدود پنج دقیقه اصلاحات اکران شد.

«جدایی نادر از سیمین» جایزه بهترین فیلم داستانی جشنواره سینما پاسیفیک را از آن خود کرد. این فیلم همچنین طاووس نقره‌ای جشنواره فیلم گوا هند و جایزه بهترین فیلم خارجی جوایز مستقل بریتانیا را به دست آورد. اما در کنار این جایزه‌ها، حاشیه‌های فیلم نیز ادامه داشتند و کماکان رسانه‌های اصولگرا با انتشار مطالبی به فیلم حمله کردند. در این ماه نام این فیلم به عنوان یکی از پنج نامزد دریافت جایزه گلدن گلوب بهترین فیلم خارجی اعلام شد.

دی

دی ماه درگیری میان معاونت سینمایی و خانه سینما وارد مرحله تازه‌ای شد و شکل جدی‌تری به خود گرفت. در هفته اول این ماه معاونت حقوقی وزارت ارشاد از خانه سینما شکایت کرد. به موجب این شکایت «وزارت ارشاد خواستار صدور دستور موقت مبنی بر جلوگیری از فعالیت مؤسسه خانه سینما به علت اساسنامه غیر قانونی شده، بر این اساس همچنین خواستار ابطال اساسنامه مصوب مجمع عمومی فوق‌العاده مورخ ۲۰ خرداد ماه ۸۷ هم شد.»

خانه سینما دی‌ماه ۱۳۹۰ تعطیل شد.

بر اساس این شکایت دو طرف دعوا می‌بایست در تاریخ ۲۱ دی‌ماه برای ارائه توضیحات در دادگاه حاضر می‌شدند. این شکایت با واکنش سینماگران روبرو شد و کانون کارگردانان سینمای ایران با انتشار بیانیه‌ای به آن اعتراض کرد. از آن سو معاونت سینمایی و سینماگران نزدیک به آن در حمایت از اقدام ارشاد، واکنش سینماگران و کانون کارگردانان را «شتابزده و در جهت انحراف اذهان عمومی» عنوان کردند.

یک هفته‌ بعد از این ماجرا، شورای فرهنگ عمومی نیز وارد این درگیری شد و بعد از برگزاری جلسه‌ای با حضور معاونت سینمایی، حکم به غیرقانونی بودن خانه سینما داد. مدیران‌ خانه سینما نیز در پاسخ با فاقد ارزش قانونی خواندن این حکم، خواستار رسیدگی به پرونده در دادگاهی صالح شدند.

از سوی دیگر وزیر ارشاد اسلامی نیز در حمایت از معاونت سینمایی سخن گفت و غیر قانونی بودن خانه سینما را تأیید کرد. بعد از آن وزارت ارشاد با ارسال نامه‌ای به خانه سینما توسط پیک، حکم به تعطیلی آن مکان ظرف ۴۸ ساعت داد. ماجرا گسترده‌تر شد و حتی نمایندگان مجلس نیز به اظهار نظر در این زمینه پرداختند. هیأت مدیره خانه سینما همچنان بر نیاز به داشتن حکم قضایی برای تعطیلی خانه سینما تأکید کردند و از آمادگی خود برای رفتن به دادگاه سخن گفتند. در ‌‌نهایت به تصمیم هیأت مدیره، خانه سینما تا زمان برگزاری دادگاه تعطیل اعلام شد.

«جدایی نادر از سیمین» اولین جایزه گلدن گلوب سینمای ایران را از آن خود کرد.

اما یک روز پیش از برگزاری دادگاه وزارت ارشاد شکایت خود را پس گرفت و نمایندگان آن در دادگاه حاضر نشدند. وزارت ارشاد دلیل پس گرفتن شکایت خود را یافتن «ساز و کارهای قانونی در درون خود وزارت ارشاد برای پیگیری تخلفات و انحلال احتمالی خانه سینما» عنوان کرد و اعلام کرد از نظر این وزارتخانه خانه سینما منحل شده و پرونده بسته است و به زودی گرو‌ه‌هایی برای ساماندهی به اصناف سینمایی آغاز به کار می‌کنند.

و بدین ترتیب در دی‌ماه ۱۳۹۰ خورشیدی، خانه سینما منحل شد.

اما با پایان آذرماه، آخرین مهلت برای شرکت در جشنواره فیلم فجر، کار بازبینی آثار رسیده به جشنواره آغاز شد. به گفته دبیرخانه جشنواره، امسال ۹۰ فیلم مستند و ۹۳ فیلم داستانی برای شرکت در جشنواره فرم پر کرده و ۵۵۳ فیلم خارجی نیز برای شرکت در بخش بین‌الملل به دفتر این جشنواره ارسال شده بودند.

در هفته آخر دی‌ماه نیز بنا به برنامه‌ریزی از پیش اعلام شده، فهرست فیلم‌های راه‌یافته به بخش‌های مختلف سی‌امین جشنواره فیلم فجر اعلام شدند، فهرستی که به نوعی ۹۰ درصد آثار تولید یکسال قبل سینمای ایران را در بخش‌های گوناگون و پرتعداد این جشنواره جای داده بود. هرچند چون سال‌های گذشته، این انتخاب‌ها حاشیه‌هایی داشت و برخی از فیلمسازان از عدم راه‌یابی فیلمشان به بخش مسابقه سینمای ایران جشنواره گله کردند.

اتحادیه تهیه‌کنندگان سینما از مقدمات تصویب قانونی برای جلوگیری از فعالیت همزمان سینماگران بویژه بازیگران در دو پروژه خبر داد.

اما در آخرین روزهای این ماه فیلم» جدایی نادر از سیمین «موفق شد تا جایزه مهم گلدن گلوب بهترین فیلم خارجی را از آن خود کند و یک گام دیگر به اسکار نزدیک شود.

بهمن

بهمن‌ماه در حالی آغاز شد که سینمای ایران همچنان از دریافت نخستین جایزه گلدن گلوب خود شادمان بود. در روزهای بعد از برگزاری این مراسم، سینماگران مختلف با انتشار یادداشت‌هایی در رسانه‌ها، ضمن تبریک به اصغر فرهادی و سینمای ایران خوشحالی خود را ابراز کردند. در این میان برخی نیز فرصت را غنیمت شمرده و ضمن سخن گفتن از موفقیت این فیلم، بار دیگر موضوع انحلال خانه سینما را پیش می‌کشیدند و از این موفقیت به عنوان «یک شیرینی در روزهای تلخ انحلال خانه سینما» سخن ‌گفتند.

«روزهای زندگی» ساخته پرویز شیخ‌طادی موفق‌ترین فیلم جشنواره سی‌ام فجر

مدیران سینمایی نیز بعد از چند روز تأخیر در تبریک گفتن این اتفاق بزرگ سینمای ایران، شروع به سخن گفتن در ارتباط با آن کردند و سعی نمودند به شکلی خود را شریک موفقیت‌های فیلم نشان دهند. در این میان دسته سوم، یعنی اصولگرایان چون همیشه به فیلم و سازنده‌اش حمله کردند و با زیر ذره‌بین قرار دادن اتفاقاتی چون «دست دادن فرهادی با یک بازیگر زن» و یا حتی «خنده او در شب مراسم هنگام نشستن در کنار جودی فاستر» سعی کردند این موفقیت را بی‌ارزش نشان دهند.

یک هفته بعد از این ماجرا نامزدهای نهایی جایزه اسکار امسال اعلام شدند و «جدایی نادر از سیمین» در دو بخش بهترین فیلم غیر انگلیسی زبان و بهترین فیلمنامه غیر اقتباسی نامزد این جایزه شد.

از روز چهارشنبه ۱۲ بهمن، سی‌امین جشنواره فیلم فجر با برگزاری مراسم افتتاحیه در تالار وحدت تهران آغاز به کار کرد. در مراسم افتتاحیه این جشنواره از پنج سینماگر، داوود رشیدی، جمال شورجه، علیرضا زرین‌دست، حسین زندباف و محمد بزرگ‌نیا تقدیر شد.

در ‌‌نهایت پس از ده روز نمایش فیلم در سینماهای تهران و همچنین برخی از شهرستان‌ها، اختتامیه این جشنواره در تالار وحدت تهران برگزار شد. در بخش بین‌الملل فیلم «عمر قاتل من است» از فرانسه سیمرغ بلورین بهترین فیلم را برد. در بخش مسابقه سینمای ایران نیز دیپلم افتخار بهترین فیلم به طور مشترک به فیلم‌های «روزهای زندگی» و «ضد گلوله» اهدا شد. «روزهای زندگی» در ۱۴ رشته نامزد دریافت جایزه بود و سرانجام توانست در رشته‌های کارگردانی، بهترین بازیگر زن، بهترین فیلمبرداری، بهترین جلوه‌های ویژه میدانی، بهترین چهره‌پردازی و بهترین صداگذاری موفق به دریافت جایزه از این جشنواره شود.

جایزه هانری لانگ‌لوا به فاطمه معتمدآریا بازیگر ایرانی اهدا شد.

اما در سایه خبرهای موفقیت فیلم» جدایی نادر از سیمین «و همچنین آغاز جشنواره فیلم فجر، سازمان سینمایی بی‌سروصدا آغاز به کار کرد و طی راسمی ویژه جواد شمقدری، معاونت سینمایی سابق به عنوان رئیس این سازمان معرفی شد. همچنین گروهی به ریاست حسین زندباف و با حضور ابوالقاسم طالبی، ضیاء هاشمی، پرویز شیخ‌طادی، پوران درخشنده، عباس بابویهی، علیرضا رئیسیان، جمال شورجه و جهانگیر الماسی مسئولیت ساماندهی امور صنفی سینماگران ایرانی بعد از انحلال خانه سینما را عهده‌دار شدند.

فاطمه معتمدآریا، بازیگر ایرانی موفق شد جایزه هانری لانگ‌لوا را «به پاس تلاش‌ در راستای ارتقای حرفه سینما، تعهد و حفظ حرمت هنر و تلاش‌های فرهنگی» دریافت کند.

و بالاخره احمد میرعلایی، مدیرعامل بنیاد سینمایی فارابی خبر از تنظیم ضوابطی ویژه برای برای حضور و همکاری سینماگران ایرانی در پروژه‌های خارجی داد.

اسفند

اولین و مهم‌ترین خبر سینمایی اسفندماه، بردن اولین جایزه اسکار سینمای ایران توسط فیلم «جدایی نادر از سیمین» بود. به اعتقاد بسیاری این مهم‌ترین جایزه سینمایی است که تاکنون سینمای ایران دریافت کرده است. بالطبع این موفقیت بار دیگر نه تنها سینماگران، بلکه دیگر هنرمندان را نیز واداشت با ارسال پیام‌هایی آن را به فرهادی و مردم ایران تبریک بگویند. در این میان مسئولان دولتی نیز سعی کردند به اشکال مختلف خود را شریک این موفقیت نشان دهند: برخی از انتخاب فیلم فرهادی توسط هیأت خود سخن گفتند، برخی حمایت دولت برای ساخت فیلم را عنوان کردند و حتی مدیری عضویت فرهادی در انجمن سینمای جوان در سال‌های دور را پایه‌گذار این موفقیت خواند!

با نزدیک شدن به روزهای تعطیل عید نوروز، بحث اکران نوروزی سینما‌ها یکی از اصلیترین بحث‌های سینمایی اسفندماه بود. برخی از سینماگران و منتقدان با توجه به آثار نمایش داده شده در جشنواره فیلم فجر، سال ضعیفی را برای سینمای ایران پیش‌بینی کردند. به اعتقاد این دسته، فیلم‌های تولیدی سال ۹۰ از کیفیت پائین‌تری نسبت به سال قبل برخوردار هستند و نه در فروش و جذب مخاطب و نه در عرصه موفقیت‌های بین‌المللی در جشنواره‌ها نمی‌توان امید چندانی به سال ۹۱ بست.

اصغر فرهادی نخستین جایزه اسکار را برای سینمای ایران به ارمغان آورد.

از سوی دیگر زمزمه‌هایی مبنی بر دخالت دولت در تعیین آرایش اکران نوروزی سینما‌ها و اختصاص آن به آثار مورد تأیید و حمایت دولت در بین سینماگران مطرح شد. روزنامه «بانی فیلم» با انتشار فهرستی برخی فیلم‌ها را به عنوان گزینه‌های اصلی اکران نوروزی معرفی کرد. بعد‌تر این فهرست توسط مسئولان سینمایی تکذیب شد. سپس شورای صنفی نمایش در اقدامی تازه، ۱۵ فیلم را به عنوان گزینه‌های اکران نوروزی معرفی کرد و از سینماگران خواست از میان آن‌ها پنج فیلم را برای نمایش در نوروز ۹۱ برگزینند. سرانجام بعد از یک هفته فهرست نهایی فیلم‌های اکران نوروز مشخص شد، فهرستی که تقریباً تفاوت چندانی با پیش‌بینی‌ها نداشت و اصلی‌ترین فیلم‌های مورد حمایت دولت در آن قرار داشتند. پنج فیلم «زندگی خصوصی»، «قلاده‌های طلا» ، «گشت ارشاد»، «انتهای خیابان هشتم» و «فتیله و ماه پیشونی» فیلم‌های اکران نوروز ۹۱ هستند.

اما دیگر خبر مهم این ماه، دوبرابر شدن قیمت بلیط سینما‌ها در سال جدید بود. بنا به این خبر «با تصمیم شورای صنفی نمایش و تأیید اداره کل نظارت و ارزشیابی از ابتدای سال ۹۱ قیمت بلیط سینما‌ها در پنج پردیس فرهنگ، جوان، آزادی، زندگی و ملت تا شش هزار تومان افزایش پیدا خواهد کرد و قیمت بلیط سینماهای ممتاز نیز چهار هزار تومان و سینماهای درجه یک سه هزارتومان می‌شود.»

و سرانجام در آخرین روزهای اسفند ۹۱، اصغر فرهادی بعد از ۸۰ روز سفر به دور دنیا و شرکت در جشنواره‌های گوناگون، به ایران بازگشت.

در همین زمینه:
::گزارش‌های مجتبا یوسفی‌پور از سینمای ایران در جهان در رادیو زمانه::

سینمای ایران در نیمه نخست سال ۱۳۹۰

Sun, 18 Mar 2012 00:43:01 +0000

تقویم رویدادهای سینمای ایران در شش ماه نخست سالی که گذشت

مجتبا یوسفی‌پور

مجتبا یوسفی‌پور - سال ۹۰ سال مهمی برای سینمای ایران بود؛ سالی تلخ و شیرین. از سویی سینماگران ایرانی خانه خود را از دست دادند و از سوی دیگر سینمای ایران موفق شد در عرصه جهانی موفقیت‌های تازه‌ای کسب کند و فیلم «جدایی نادر از سیمین» برای نخستین‌بار دو جایزه مهم گلدن گلوب و اسکار را برای ایرانیان به ارمغان آورد.

در دو گزارش ویژه، نگاهی داریم به مهم‌ترین اتفاق‌های سال گذشته در سینمای ایران. بخش نخست این گزارش اختصاص دارد به شش ماه نخست سال ۱۳۹۰.

فروردین

مهم‌ترین ماجرای فروردین‌ماه، بحث اکران نوروزی بود که در ‌‌نهایت به رقابت دو فیلم «جدایی نادر از سیمین» و «اخراجی‌ها ۳» انجامید. از روز‌ها پیش از آن‌که این دو فیلم روی پرده بروند، دسته‌بندی‌ها برای حمایت از یکی از این دو فیلم شکل گرفت و یک فیلم تبدیل شد به نماینده جنبش ایران و دیگری فیلم نماینده طبقه حاکم. طرفداران هر دو جناح برای فیلم محبوبشان تبلیغ کردند و کار به شبکه‌های اجتماعی و وبلاگ‌ها نیز کشیده شد، نسخه‌های قاچاق فیلم‌ها به بازار آمدند و برخی بار‌ها به تماشای یک فیلم رفتند تا بتوانند بر آمار فروش آن بیفزایند. از آنجایی که پخش هر دو فیلم در دست یک پخش‌کننده سینمایی بود، برخی این پخش‌کننده را به دامن زدن به این بازی برای جذب بیشتر مخاطب متهم کردند. در ‌‌نهایت هر دو این فیلم‌ها با فروشی میلیاردی توانستند نام خود را به فهرست سه فیلم پرفروش سال ۹۰ وارد کنند و اگرچه جنگ طرفداران دو فیلم در ‌‌نهایت پیروزی نداشت، اما تهیه‌کنندگان، پخش‌کننده و صاحبان سینما‌ها از این بازی راضی بودند.

«جدایی نادر از سیمین» و «اخراجی‌های ۳» دو فیلم در جدال اکران نوروزی ۹۰

به هرحال، فروش خوب این دو فیلم باعث شد تا آغاز سال ۹۰ برای سینماگران و سینماداران سودآور باشد.
اما در نخستین‌روزهای بعد از تعطیلات نوروزی، محمد حسینی، وزیر ارشاد اسلامی در دیدار نوروزی با همکارانش در جمع خبرنگاران خبر از راه‌اندازی سازمان سینمایی در سال ۹۰ داد. او با اشاره به نیاز به سرمایه‌گذاری بیشتر در این زمینه از تلاش این وزارتخانه برای راه‌اندازی این سازمان سخن گفت.

اردیبهشت

در این ماه نخستین جرقه‌ها برای دخالت بیشتر دولت در مسائل سینما زده شد. ماجرا از یک اتفاق ساده آغاز شد. خبر دستمزد یک میلیارد تومانی یکی از بازیگران سینما حاشیه‌ساز شد و بسیاری از سینماگران از رفتن برخی تهیه‌کنندگان به سوی پرداخت دستمزدهای کلان به برخی ستارگان سینما اظهار نگرانی کردند. این ماجرا چنان بالا گرفت که بالاخره معاونت سینمایی نیز وارد داستان شد و علیرضا سجادپور، مدیرکل اداره نظارت و ارزشیابی از لغو این قرارداد میلیاردی خبر داد و اعلام کرد که تهیه‌کننده و بازیگر طرف قرارداد توبیخ خواهند شد.

در‌‌ همان زمان برخی از سینماگران چون منیژه حکمت و سیروس تسلیمی از دخالت دولت در امور صنفی انتقاد کردند. منیژه حکمت در این زمینه پیشنهاد داد که «اگر مشکلاتی این چنینی به‌وجود آید، باید صنوف به صورت مستقل تصمیم بگیرند.» سیروس تسلیمی نیز دخالت دولت در امور صنفی را غیرقانونی خواند و تنها صنف تهیه‌کنندگان را دارای صلاحیت برای تصمیم‌گیری در این زمینه دانست.

هرچند این ماجرا در‌‌ همان زمان فیصله یافت، اما ماجرای دخالت دولت در امور صنفی چنان ادامه یافت که سرانجام به تعطیلی خانه سینما، بزرگ‌ترین تشکل صنفی سینماگران ایران در ماه‌های آخر سال انجامید.
در پایان این ماه، با آغاز به کار جشنواره فیلم کن فرانسه و حضور دو فیلم از ایران در آن، این جشنواره در کانون توجه قرار گرفت و بحث‌های بسیاری برانگیخت. معاونت سینمایی که پیش‌تر اعلام کرده بود از این پس بر روند ارسال فیلم‌ها به جشنواره‌های خارجی نظارت خواهد کرد و اجازه نخواهد داد فیلم‌های موسوم به «سیاه‌نما» در خارج از ایران به نمایش درآیند، تعدادی فیلم را برای شرکت در این جشنواره برگزید و ارسال کرد که هیچ‌کدام در این جشنواره پذیرفته نشدند. در مقابل اعلام نام دو فیلم «این فیلم نیست» و «به امید دیدار» و راه‌یابی آن‌ها به جشنواره فیلم کن حاشیه‌ساز شد.

«این یک فیلم نیست» ساخته جعفر پناهی و مجتبی می‌رطهماسب با راه یافتن به جشنواره فیلم کن حاشیه‌ساز شد.

نخست اعلام شد فیلم «به امید دیدار» بدون مجوز ساخته شده است، این خبر توسط علیرضا سجادپور مدیرکل اداره نظارت و ارزشیابی تکذیب شد و او اعلام کرد هنوز درخواستی از سوی محمد رسول‌اف، کارگردان فیلم برای شرکت در جشنواره فیلم کن دریافت نشده است. چند روز بعد اما سجادپور اعلام کرد درخواست رسول‌اف به اداره ارشاد آمده و در دست بررسی است و این همه زمانی اتفاق می‌افتاد که جشنواره فیلم کن به شکل رسمی اعلام کرده بود این فیلم در آن جشنواره به نمایش درمی‌آید!

در این ماه، مجید مجیدی از ساخت فیلم «پیامبر اکرم» با استفاده از تعدادی از شناخته‌شده‌ترین سینماگران جهان خبر داد. این فیلم که اعلام شد با بودجه‌ای ۵۰ میلیارد تومانی ساخته می‌شود، به عنوان گران‌ترین فیلم تاریخ سینمای ایران شناخته می‌شود.

همچنین در این ماه خبری بر روی خبرگزاری‌ها قرار گرفت بر این اساس که داریوش مهرجویی نیز قرار است بر اساس رمان «کیمیا خاتون» نوشته سعیده قدس، فیلمی پرخرج با حضور عوامل بین‌المللی جلوی دوربین ببرد. تا امروز خبر دیگری از این پروژه منتشر نشده است.

خرداد

در خرداد سینمای ایران همچنان درگیر حاشیه‌های جشنواره فیلم کن بود. بعد از راه‌یابی و نمایش دو فیلم «این فیلم نیست» ساخته جعفر پناهی و مجتبی می‌رطهماسب و «به امید دیدار» ساخته محمد رسول‌اف در این جشنواره، و به دنبال آن ممنوعیت خروج این فیلمسازان از کشور و حضورشان در جشنواره فیلم کن، ماجرا گسترده‌تر شد و مخالفان و موافقان بسیاری پیدا کرد. بسیاری از رسانه‌های اصولگرا حضور این دو فیلم و به‌ویژه فیلم پناهی را در راستای اهداف ضد ایرانی جشنواره‌های غربی دانستند و حملاتی را به این فیلم‌ها آغاز کردند. از سویی بعد از این انتقاد‌ها، معاونت سینمایی ساخت فیلم «به امید دیدار» را به خود منتسب کردند و از ساخته شدن آن تحت نظارت این معاونت خبر دادند.

«به امید دیدار» ساخته محمد رسول‌اف دیگر نماینده سینمای ایران در جشنواره فیلم کن سال گذشته.

اما آخرین ماجرای حاشیه‌ای جشنواره فیلم کن، ماجرای نامه نوشتن جواد شمقدری، معاونت سینمایی وقت به ژیل ژاکوب در دفاع از آزادی بیان و سخنان جنجالی لارس فون‌تریه در این جشنواره بود. ماجرایی که در روزهای بعد دست‌آویز بسیاری از طنزپردازان شد و حتی خود فون‌تریه نیز با تاکید بر اشتباه خود، سخنان شمقدری را بی‌معنا خواند. بعد از این انتقاد‌ها به نامه‌نگاری شمقدری به ژاکوب، معاونت سینمایی سابق منتقدان خود را «وکیل مدافعان کن» در ایران خواند و علیرضا سجادپور نیز در دفاع از این عمل، آن را «افشای چهره کن به عنوان بخشی از سیاست‌های غربی و استکباری» خواند.

همچنین در این ماه نخستین کلید طرح خرید و اکران فیلم‌های خارجی زده شد و نخستین زمزمه‌ها برای آغاز این طرح به گوش رسید. این طرح در ماه‌های پایانی سال سرانجام به اجرا درآمد و اکنون یکی دو ماهی است که برخی از آثار برگزیده سینمای جهان در سینماهای تهران به نمایش در‌می‌آیند.

در این ماه رضا عطاران مقدمات ساخت اولین فیلم بلندش با نام اولیه «هیچ‌کس فرشته نیست» را آغاز کرد. فیلم سرانجام با نام «خوابم می‌یاد» در جشنواره فیلم فجر به نمایش درآمد و جوایزی را نصیب گروه سازنده‌اش کرد.

دیگر فیلمی که در این ماه فیلمبرداری خود را آغاز کرد «قلاده‌های طلا» ساخته ابوالقاسم طالبی است که از آن به عنوان سیاسی‌ترین فیلم تاریخ سینمای ایران نام برده می‌شد. این فیلم در نوروز ۹۱ در سینما‌ها به نمایش در آمد.

خرداد همچنین ماه اکران فیلم سینمایی «مرهم» ساخته علیرضا داوودنژاد بود. فیلم با استقبال نسبتاً خوب تماشاگران روبرو شد و بعد از «جدایی نادر از سیمین» دومین فیلمی بود که بسیاری از سینماگران در حمایت از آن دست به قلم بردند و تماشاگران را به دیدن آن تشویق کردند. در‌‌ همان زمان، داوودنژاد در مصاحبه‌هایش از معاونت سینمایی انتقاد کرد که تمامی تلاش خود را کرده است تا این فیلم به نمایش عمومی درنیاید.

«مرهم» ساخته علیرضا داودنژاد، فیلمی که سینماگران را به حمایت از خود واداشت.

دیگر فیلمی که در این ماه به نمایش عمومی درآمد «پایان‌نامه» فیلم جنجالی حامد کلاهداری بود که با ضرب و زور جایزه‌های گوناگونی چون سکه و ماشین و دادن بلیط نیم‌ب‌ها و تخلف در اکران نیز نتوانست فروش قابل توجهی به دست آورد.

همچنین از اواخر این ماه فیلم «جدایی نادر از سیمین» ساخته اصغر فرهادی نخستین نمایش عمومی خود در خارج از کشور را با نمایش در سینماهای کشور فرانسه آغاز کرد.

آخرین اتفاق این ماه، زمزمه شایعاتی مبنی بر بازگشت گلشیفته فراهانی به ایران و حضورش در فیلمی از محسن محسنی‌نسب بود، اتفاقی که بعد‌ها توسط مسئولان سینمایی تکذیب شد و سرانجام به نقطه‌ای رسید که کلاً هرگونه امید به افتادن این اتفاق منتفی شد.

تیر

در این ماه بار دیگر سینمای ایران مورد حمله مدیران دولتی قرار گفت. در اولین مورد محمد حسینی، وزیر اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی از وضعیت «حجاب و عفاف» در آثار سینمایی انتقاد کرد و از توقیف فیلم‌ها به عنوان داشتن مشکلاتی از این دست حمایت کرد. به دنبال آن سایت‌های اصولگرا نیز این ماجرا را ادامه دادند و با آوردن مصداق‌هایی، از برخی از فیلم‌ها و فیلمسازان انتقاد کردند. فیلمسازان نزدیک به دولت چون فرج‌الله سلحشور، جمال شورجه و حبیب‌الله بهمنی نیز در این زمینه وارد بحث شدند و در گفت‌وگوهای رسانه‌ای انتقاداتی را به وضعیت حجاب در فیلم‌ها و سینماگران ایرانی ابراز کردند.

در ادامه این ماجرای توقیف، در این ماه علیرضا سجادپور، مدیرکل اداره نظارت و ارزشیابی از عدم نمایش عمومی برخی از فیلم‌ها خبر داد و تأکید کرد آثاری که از تاریخ ساخت آن‌ها بیش از سه سال می‌گذرد، بختی برای راه یافتن به سینما‌ها ندارند و بهتر است به دنبال راه بهتری چون عرضه در شبکه نمایش خانگی باشند. او همچنین در گفت‌وگویی در همین ماه به تأکید گفت: «بار‌ها گفته‌ایم و باز هم می‌گوییم که هر فیلمی با معیارهای ما در وزارت ارشاد همخوانی داشته باشد از آن حمایت خواهیم کرد و پشتش خواهیم ایستاد.» این سخنان مقدمه‌ای شد تا در طول سال معاونت سینمایی با تمام توان از تولید و نمایش برخی آثار خاص حمایت کند و آخرین نمونه‌های این حمایت همه‌جانبه را در ترکیب فیلم‌های اکران نوروزی امسال می‌توان دید.

علیرضا سجادپور از حمایت همه جانبه معاونت سینمایی از فیلم‌های نزدیک به معیارهای مورد نظر این معاونت خبر داد.

در نیمه‌های این ماه و با نزدیک شدن به زمان برگزاری جشن خانه سینما، درگیری‌های میان معاونت سینمایی و خانه سینما وارد مرحله تازه‌ای شد. مدیران خانه سینما از حضور و به قضاوت نشستن تمامی تولیدات سینمای ایران در این جشن سخن گفتند و مدیران سینمایی بر نیاز به داشتن مجوز اکران از اداره نظارت و ارزشیابی برای حضور فیلم‌ها تاکید کردند. از این نقطه درگیری میان معاونت سینمایی و خانه سینما به شکلی جدی در سال ۹۰ آغاز شد و دو طرف در گفتگوهای رسانه‌ای شروع به انتقاد کردن از یکدیگر کردند.

از فیلم‌های مهم سال گذشته، دو فیلم «نارنجی‌پوش» ساخته داریوش مهرجویی و «گشت ارشاد» ساخته سعید سهیلی در تیر ماه پیش‌تولید خود را آغاز کردند.

مرداد

خبر اول رسانه‌ای در این ماه بازداشت دو بازیگر زن سینما، پگاه آهنگرانی و مرضیه وفامهر بود. مرضیه وفامهر به جرم بازی در فیلم «تهران من، حراج» بازداشت شد. یکی از اتهامات او، ساخت این فیلم بدون مجوز از وزارت ارشاد اسلامی بود، اتهامی که بعد‌تر با پیگیری‌ها مشخص شد که از پایه غلط است و این فیلم با مجوز اداره ارشاد ساخته شده است.

مرضیه وفامهر بازیگر فیلم «تهران من، حراج» بازداشت شد.

همچنین با نزدیک شدن به زمان برگزاری جشنواره فیلم کودک، حرف و حدیث‌ها در ارتباط با مکان برگزاری این جشنواره ادامه داشت و تا این تاریخ همچنان مسئولان از شهرهای مختلفی چون همدان، تهران و اصفهان به عنوان مکان برگزاری این جشنواره نام می‌بردند.

علیرضا سجادپور در این ماه از تشکیل هیأتی ویژه برای انتخاب نماینده سینمای ایران برای معرفی به آکادمی علوم و هنرهای سینمایی آمریکا خبر داد. او با اشاره به مشکل سال قبل و انتخاب نماینده ایران توسط معاونت سینمایی وعده داد تا امسال این اتفاق نیافتد و رضایت سینماگران را جلب کند.

در اکران این ماه «ورود آقایان ممنوع» ساخته رامبد جوان توانست با عبور از مرز فروش ۳ میلیارد و ۷۷۰ میلیون تومان، رکورد فروش سال را بشکند و از فیلم «اخراجی‌ها ۳» پیش بیافتد.

در این ماه پیش‌تولید دو فیلم «بی‌خداحافظی» ساخته احمد امینی با حضور رضا صادقی و «پل چوبی» ساخته مهدی کرم‌پور آغاز شدند. هر دو این فیلم‌ها در جشنواره فیلم فجر به نمایش درآمدند.
اما از حاشیه‌های این ماه صحبت‌های اکبر عبدی، بازیگر مجموعه فیلم‌های «اخراجی‌ها» بر علیه مسعود ده‌نمکی کارگردان این مجموعه بود. او با اشاره به اینکه بسیاری از ایده‌های او در فیلم‌های اخراجی‌ها استفاده شده است، اما هیچ کجا نامی از او برده نشده است دلیل حضور خود در قسمت سوم این مجموعه را تنها دریافت پول عنوان کرد و بس.

شهریور

در این ماه بحث انتخاب نماینده سینمای ایران برای حضور در اسکار بالا گرفت. در اولین حرکت، جمال شورجه فیلمساز نزدیک به دولت با انتقاد از موفقیت‌های فیلم «جدایی نادر از سیمین» در جشنواره‌های خارجی و عدم اکران بین‌المللی فیلم «اخراجی‌ها» در گفت‌وگویی اعلام کرد: «اصلاً چه لزومی دارد که فیلم‌هایمان را برای اسکار بفرستیم؟ مگر اسکار چه افتخاری دارد؟» او از نخستین کسانی بود که حمله به فیلم «جدایی نادر از سیمین» را آغاز کرد و دلیل موفقیت آن در خارج از ایران را «همسویی آن با آرمان‌های کشورهای متخاصم» دانست. در این ماه «خبرگزاری فارس» نیز با مطرح کردن فیلم «یه حبه قند» به عنوان یکی از فیلم‌های شایسته برای معرفی به اسکار، سعی کرد تا در راه فیلم فرهادی سنگ‌اندازی کند. برخی دیگر نیز چون احمد می‌رعلایی، مدیرعامل بنیاد سینمایی فارابی و جهانگیر الماسی، بازیگر سینما از فیلمی چون «آلزایمر» به عنوان یکی از گزینه‌های اصلی برای معرفی به آکادمی اسکار نام بردند.

«جدایی نادر از سیمین» جایزه بهترین فیلم آخرین جشن سینمای ایران را از آن خود کرد.

از سوی دیگر برخی از سینماگران هم در حمایت از فیلم «جدایی نادر از سیمین» سخن گفتند. بهمن فرمان‌آرا یکی از فیلمسازانی بود که با انتشار یادداشتی در روزنامه «روزگار»، از احتمال انتخاب فیلمی چون «پایان نامه» برای معرفی به اسکار خبر داد و نوشت «انتخاب هر فیلم دیگر به جز «جدایی نادر از سیمین» اتلاف وقت است.» البته معاونت سینمایی به این اظهارنظر واکنش نشان داد و آن را «ساده و عوامانه» خواند، هرچند در پایان سال مشخص شد نظر «ساده و عوامانه» فرمان‌آرا چه اندازه درست بوده است!

همزمانی این ماه با ماه رمضان و طرح اکران رمضان، باز حاشیه‌ساز شد. با شکست کامل نمایش عمومی فیلم «یوسف پیامبر» ساخته فرج‌الله سلحشور، این فیلمساز ارزشی از حزب‌الله کمک خواست تا به دیدن فیلمش بروند و «از جبهه مذهبی در برابر جبهه ابتذال حمایت کنند.»

بحث توقیف فیلم‌ها در این ماه همچنان ادامه پیدا کرد. فیلم‌های چون «پاداش» ساخته کمال تبریزی، «خانه پدری» ساخته کیانوش عیاری، «گزارش یک جشن» ساخته ابراهیم حاتمی‌کیا، «زادبوم» ساخته ابوالحسن داوودی و «خیابان‌های آرام» ساخته کمال تبریزی از تولیدهای سال قبل بودند که در نمایش عمومی دچار مشکل شدند. در این ماه مدیرکل اداره نظارت و ارزشیابی خبر از «عدم داشتن مشکل» برای فیلمهایی چون «خیابان‌های آرام» و «گزارش یک جشن» و «نیاز به انجام اصلاحات جزئی برای رسیدن به اکران» برای فیلم‌هایی چون «خانه پدری» و «زادبوم» داد. جواد شمقدری نیز با حضور در برنامه‌ای تلویزیونی خبر از رفع مشکل فیلم «گزارش یک جشن» داد. با توجه به وعده‌های علیرضا سجادپور و جواد شمقدری، به نظر می‌آمد که این فیلم‌ها بتوانند در جدول اکران عمومی شش ماه دوم سال ۹۰ جایی برای خود باز کنند، اما تا پایان سال ۹۰ هیچکدام از این فیلم‌ها نتوانستند رنگ پرده را ببینند و به مرور فراموش شده و به دیگر فیلم‌های توقیفی سال‌های اخیر سینمای ایران پیوستند.

شهریور، ماه ممنوعیت‌های سینمای ایران بود. نخستین روزهای این ماه مصادف بود با آخرین روزهای ماه رمضان و به روال معمول برگزاری‌های میهمانی‌های افطار گوناگون توسط مدیران و مسئولین. در میهمانی افطار مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی، جواد شمقدری، معاونت سینمایی وقت در سخنانی از پخش آثار مستندسازان ایرانی از «شبکه‌هایی که عناد آن‌ها با ما کاملاً مشهود است» انتقاد کرد و از علیرضا سجادپور خواست با صدور دستورالعملی مانع این اتفاق شود. این پیش‌درآمد شمقدری در ‌‌نهایت به فاصله چند هفته، به بازداشت برخی از مستندسازانی که آثارشان را به شبکه «بی‌بی‌سی‌ فارسی» واگذار کرده بودند منجر شد.

اما کانون پخش‌کنندگان سینمای ایران نیز اعلام کرد که از طریق مراجع حقوقی در تلاش هستند تا مانع از پخش غیرقانونی آثار سینمایی از شبکه‌های ماهواره‌ای شوند. به گفته این کانون بیشتر این شبکه‌ها بدون خرید حقوق قانونی نمایش فیلم، آن‌ها را پخش می‌کنند. از سوی دیگر معاونت سینمایی نیز اعلام کرد فروش آثار سینمایی به شبکه‌های ماهواره‌ای غیر قانونی است و با متخلفان برخورد می‌شود. به هر حال، با گذشت حدود ۶ ماه و پایان سال، هنوز خبر تازه‌ای از اقدامات دولت و یا سینماگران در این زمینه منتشر نشده است و گویا این اقدام همچنان در مرحله تهدید باقی مانده است.

از دیگر ممنوعیت‌های این ماه، ممنوعیت برگزاری مراسم فرش قرمز برای فیلم‌های ایرانی بود. در این ماه صدا و سیما نخستین‌بار از خبرنگارانش خواست تا از پوشش خبری آن خودداری کنند. این اتفاق زمینه‌ای شد تا چندی بعد مسئولان سینمایی نیز وارد ماجرا شوند و از تعیید ضوابطی برای برگزاری مراسم فرش قرمز فیلم‌ها سخن بگویند.

رضا بدیعی، فیلمساز قدیمی ایرانی و ساکن آمریکا در این ماه در سن ۸۱ سالگی درگذشت.

و بالاخره در ۲۵ شهریور، برابر با روز ملی سینما جشن سینمای ایران برگزار شد و سینماگران ایرانی از برگزیدگان خود تقدیر کردند. در این دوره فیلم «جدایی نادر از سیمین» به عنوان بهترین فیلم شناخته شد و فیلم «اینجا بدون من» ساخته بهرام توکلی نیز با دریافت ۶ تندیس، بیشترین جوایز این جشن را از آن خود کرد. با توجه به انحلال خانه سینما به عنوان متولی برگزاری این جشن، شاید باید این جشن را آخرین جشن سینمای ایران نامید.

در همین زمینه:
::گزارش‌های مجتبا یوسفی‌پور در رادیو زمانه::

فرهنگ و ادبیات ایران در سال ۱۳۹۰

Sat, 17 Mar 2012 03:15:36 +0000

فرهنگ و ادبیات ایران در سالی که گذشت

احمد مرادی

احمد مرادی - در سال ۱۳۹۰ جهان فرهنگ و ادبیات ایران بستر اتفاقات بی‌توضیح زیادی بود، از جمله جمع‌آوری آثار برخی نویسنده‌ها در نمایشگاه کتاب تهران، تعلیق نشر‌های چشمه و ثالث، ممیزی «خسرو و شیرین» بعد از ۹ قرن، و منتشر نشدن رمان محمود دولت‌آبادی در موطنش.

بیست و چهارمین نمایشگاه کتاب تهران، به عنوان بزرگ‌ترین اتفاق فرهنگی کشور مثل همیشه پُر سر و صدا و پُر حاشیه برگزار شد. بحث‌هایی که بر سر مکان دائمی نمایشگاه در گرفت و هم‌چنین اخباری که از جمع‌آوری آثار برخی نویسندگان در غرفه‌های مختلف به گوش رسید، مهم‌ترین حاشیه‌های این رویداد خبرساز را شکل دادند.

انتقاد‌ها بر سر برگزاری نمایشگاه در مصلا هر سال شنیده می‌شود. این در حالی‌ست که در ابتدای برگزاری دوره‌ی بیست و چهارم، محمد حسینی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی به نقل از رئیس‌جمهور گفت که زمینی برای مکان دائمی نمایشگاه کتاب اختصاص داده شده است. بعد از گذشت ۱۰ ماه، بررسی‌های وزارت ارشاد هم‌چنان ادامه دارد و نمایشگاه کتاب در بهترین حالت می‌تواند بیست و ششمین دوره‌ی خود را جایی بیرون از مصلا برگزار کند. وضعیت ترافیکی تهران و کمبود منابع شهری وزارت ارشاد را با مشکل روبه‌رو کرده و هیچ‌کدام از گزینه‌های اولیه‌ی انتخابی برای مکان دائمی نمایشگاه کتاب، مورد توجه قرار نگرفته‌اند.

نشر مرکز: به ما توصیه شده بود کتاب‌هایی را در نمایشگاه عرضه نکنیم؛ از جمله کتاب‌های شهریار مندنی‌پور. (عکس: شهریار مندنی‌پور ، نویسنده.) [ن. ک به گفت و گو با شهریار مندنی پور، دفتر خاک(+لینک)]

تقریباً هر سال در جریان برگزاری نمایشگاه پیش می‌آید که تعدادی از کتاب‌های منتشر شده توسط ناشران از غرفه‌های آنان جمع‌آوری شود، اما چیزی که بیست و چهارمین دوره را از این نظر متفاوت کرد، حجم آثار جمع‌آوری‌شده بود. نه فقط ناشران ادبی، که ناشرانی مثل «پرسش» با کتاب‌هایی در حوزه‌ی فلسفه نیز مورد برخورد قرار گرفتند.

جمع‌آوری همه‌ی کتاب‌های علی‌اشرف درویشیان، «شمایل تاریک کاخ‌ها» نوشته‌ی حسین سناپور، «نگران نباش» نوشته‌ی محسا محب‌علی و «بطالت» نوشته‌ی احسان نوروزی از برخوردهای خبرساز در جریان نمایشگاه بود. همه‌ی این آثار را نشر چشمه منتشر کرده است. از غرفه‌ی «نشر آبی» کتاب «خانواده‌ی نیک‌اختر» نوشته‌ی ایرج پزشک‌زاد جمع شد. از غرفه‌ی «نشر ثالث» کتاب «از چاله به چاه» نوشته‌ی بهمن فرزانه برداشته شد. چند مجموعه شعر از تازه‌های نشر «سخن‌گستر»، از جمله مجموعه‌ی «پرنده کوچولو نه پرنده بود نه کوچولو» سروده‌ی مهدی موسوی و «چگونه زارفه را توی یخچال بگذاریم» سروده‌ی محمد حسینی‌مقدم از غرفه‌ی این انتشارات جمع‌آوری شدند. هم‌چنین یکی از فروشندگان نشر مرکز در گفت‌و‌گو با ایسنا از توصیه‌هایی به این ناشر در روزهای پیش از نمایشگاه خبر داد: «به ما توصیه شده بود کتاب‌هایی را در نمایشگاه عرضه نکنیم؛ از جمله کتاب‌های شهریار مندنی‌پور را، و ما هم نیاوردیم و برای همین تا‌کنون کتابی را از غرفه‌ی ما جمع نکرده‌اند.»

همه‌ی این آثار دارای مجوز انتشار از سوی وزارت ارشاد بودند و مجید حمیدزاده، مدیر کمیته‌ی نظارت و ارزش‌یابی بر نمایشگاه دلیل جمع‌آوری آن‌ها را «چاپ در قبل از سال ۱۳۸۵» اعلام کرد. ناشران صحت این گفته را رد می‌کنند. در‌‌ همان روز‌ها فروش آثار ممنوعه‌ی نمایشگاه، در کتاب‌فروشی‌های سطح تهران بالا گرفت.

سانسور «خسرو و شیرین» اثر جاودانه نظامی گنجوی پس از ۹۰۰ سال: چو مست از جام می‌ نگذاشت باقی و وازه‌هایی مانند «به آغوش کشیدن» را حذف کنید. [درین زمینه ن ک به «تیغ سانسور بر گردن شیرین»، کتاب زمانه (+لینک)]

«جانستان کابلستان» احتمالاً پُر فروش‌ترین کتاب نمایشگاه بود. تازه‌ترین اثر رضا امیرخانی، نویسنده‌ی پرفروش شاخه‌ی ادبیات داستانی، سفرنامه‌ای‌ست به افغانستان که توسط «نشر افق» در نمایشگاه ارائه شد. این کتاب درباره‌ی تجربه‌های شخصی نویسنده در برخورد با کشور افغانستان و تأثیرات این سفر بر اوست. هم‌چنین مجموعه شعر «حفره‌ها» سروده‌ی گروس عبدالملکیان در‌‌ همان روزهای نمایشگاه به چاپ دوم رسید. ناشر این کتاب چشمه بود. «لب بر تیغ» رمان حسین سناپور، کتاب‌های احمدرضا احمدی و آثار پل استر از دیگر پُر فروش‌های نمایشگاه بودند.

تلطیف، ممیزی، سانسور

در سال گذشته دایره‌ی دخالت‌های ممیزان وزارت ارشاد در نوشته‌های ادبی تا آنجا کشیده شد که حتی متون کلاسیک هم از ممیزی به‌دور نماندند. منظومه‌ی «خسرو و شیرین» اثر نظامی گنجوی، پس از ۹۰۰ سال در وزارت ارشاد با سانسور، و یا به‌قول مسئولان این وزارت‌خانه با ممیزی مواجه شد. فریبا نباتی، مدیر «نشر پیدایش» در گفت‌و‌گو با مهر - در حالی که متعحب و گلایه‌مند بود- به طرح ایراداتی پرداخت که وزارت ارشاد از منظومه‌ی «خسرو و شیرین» گرفته بود. «نشر پیدایش» تصمیم داشت این شاهکار ادبی را برای بار هشتم و این‌بار در قطع تازه‌ای وارد بازار کتاب کند، که به شکل غیرمنتظره‌ای با سد ممیزی روبه‌رو شد. حذف مصرع «چو مست از جام می‌ نگذاشت باقی» از خواسته‌های وزارت ارشاد بود. هم‌چنین واژه‌هایی مانند «به آغوش کشیدن» باید از کتاب حذف می‌شدند.

این مصاحبه تا آن حد موجب واکنش شد که در چند نوبت، معاون فرهنگی وزارت ارشاد و حداقل در یک نوبت، شخص وزیر مجبور به پاسخ‌گویی شدند، و مهم‌تر از همه بیانیه‌ی مکتوبی بود که از طرف این وزارت‌خانه منتشر شد. ارشاد کتاب مورد بحث را نه متعلق به نظامی که نوعی اقتباسِ آمیخته با نثر، ویژه‌ی گروه سنی نوجوان دانست، و با این حساب ممیزی‌های خود را قانونی خواند. هم‌چنین در بند هفتم این بیانیه آمده بود: «بدیهی است وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به دلیل انتشار اکاذیب از سوی ناشر، پیگیری موضوع را از مراجع ذی‌صلاح حق قطعی و قانونی خود تلقی می‌نماید.» بر این اساس خبر دیگری از سرنوشت این کتاب در اختیار رسانه‌ها قرار نگرفت.

محمد حسینی، وزیر ارشاد در یک نشست خبری نام منظومه‌ «خسرو و شیرین» را «ناصر خسرو» اعلام کرد و گفت «بحث ممیزی منظومه‌ی ناصرخسرو از اساس کذب بود.» [ن. ک به: وزیر ارشاد، خسرو و شیرین سانسور نشده، بخش خبر، رادیو زمانه (+ لینک)]

با این‌که ناشر به سکوت تن داد اما دیگرانی به حرف آمدند. مهم‌تر از همه، مصطفا رحمان‌دوست بود که اعلام کرد وزارت ارشاد پیش از این «مثنوی معنوی» را هم سانسور کرده است و او سند این کار را در اختیار دارد.

و از همه جالب‌تر، کنفرانس خبری بالا‌ترین مقام فرهنگی ایران، محمد حسینی بود که در مقابل خبرنگاران و هنگام تکذیب خبر ممیزی کتاب حکیم نظامی، نام منظومه‌ی «خسرو و شیرین» را «ناصر خسرو» اعلام کرد: «بحث ممیزی منظومه‌ی ناصرخسرو از اساس کذب بود.»

ممیزی‌های وزارت ارشاد فقط در موارد اندکی خبرساز می‌شوند. بسیاری از نویسنده‌ها مایل نیستند که به خبرگزاری‌ها چیزی بروز بدهند. اما حذف شدن کلماتی مثل «سیگار»، «خوک»، «کافه» و حذف اسامی نوشیدنی‌های مختلف از تازه‌ترین ممیزی‌هایی بود که بر متون داستانی و حتی تاریخی نویسنده‌ها و مترجمان ایرانی وارد شد.

«کلنل» باید اجازه بگیرد

در این سال، شاخه‌ی آسایی جایزه‌ی «من‌بوکر» برای اولین‌بار ادبیات ایران را هم به حلقه‌ی خود راه داد تا تعداد کشورهای آسیایی حاضر در این جایزه به ۳۴ برسد. چند کشور دیگر از جمله ترکیه هم از سال ۲۰۱۱ به جمع حاضران در «من‌بوکر» پیوستند. در میان نامزدهای اولیه، معروف‌ترین اثر، کتاب «۱Q۸۴» نوشته‌ی هاروکی موراکامی بود، که در میان پنج نامزد نهایی جای نگرفت. اما اتفاق مهم‌تر برای ما، قرار داشتن رمان «کلنل» اثر محمود دولت‌آبادی در میان ۱۰ نامزد اولیه بود. «کلنل» هم به جمع پنج کتاب نهایی راه پیدا نکرد، اما محمود دولت‌آبادی، یکی از معدود نویسندگان حرفه‌ای ایران را دوباره در مرکز توجه قرار داد.

این اثر بعد از سال‌ها توانست راه ادبیات ایران به جوامع برون‌مرزی را باز کند و اندکی هم به بازارهای بین‌المللی نزدیک شود. ادبیات ایران به تماشاگران تازه‌ای نیاز دارد و موفقیت‌های بین‌المللی تنها راه خروج آن از دنیای کوچکی‌ست که در آن روزگار می‌گذراند. محمود دولت‌آبادی، شهریار مندنی‌پور و امیرحسین چهل‌تن، سه نویسنده‌ای هستند که در چند سال اخیر آثارشان به زبان انگلیسی ترجمه شده است، اتفاقی که می‌تواند ادبیات ایران را یک گام به جلو بکشاند.

جایزه‌ «من‌بوکر» برای اولین‌بار ادبیات ایران را هم به حلقه‌ خود راه داد. [عکس: محمود دولت‌آبادی، نویسنده رمان «کلنل»، ن.ک به گزارش کتاب زمانه از جایزه من بوکر(+لینک)]

توجه محافل جهانی به این آثار باعث شد دوباره بحث انتشار «کلنل» در موطن نویسنده بر سر زبان‌ها بیفتد. اما وزارت ارشاد با کتاب دولت‌آبادی مشکلات «محتوایی» دارد و چندان مایل نیست که نسخه‌ی فارسی آن در ایران به چاپ برسد. چند ماه پیش بهمن درّی در اظهار نظری عجیب اعلام کرد: «این کتاب چون در خارج از کشور منتشر شده است ضرورتی ندارد در ایران منتشر شود.» «کلنل» به انگلیسی و آلمانی ترجمه شده است.

آسمانِ راه‌راه خاکستری

در سال ۱۳۹۰ چند روزنامه‌نگار دستگیر و روانه‌ی زندان شدند. در آخرین روزهای سال احمد غلامی به یک سال حبس تعلیقی محکوم شد. مرضیه رسولی و پرستو دوکوهکی دستگیر و پس از چند هفته به قید وثیقه آزاد شدند. هم‌چنین محمد سلیمانی‌نیا، مترجم کتاب «عطر سنبل، عطر کاج» محبوس شد. روزنامه‌های اعتماد و روزگار توقیف شدند. چند روزنامه تذکر گرفتند و بقیه هم محافضه‌کار‌تر شدند.

بهترین و بد‌ترین نشرهای سال

در ماه‌های پایانی سال مجوز چند ناشر بزرگ ادبی در خطر ابطال قرار گرفت. بنا به دلایلی که هم‌چنان روشن نشده، نشر چشمه تا اطلاع ثانوی تعلیق شد. وزارت ارشاد این تعلیق را تأیید کرد و به شایعه‌ها خاتمه داد. در حالی که کمی بعد خبر از رفع مشکل چشمه شنیده می‌شد، اما نه تنها این خبر تأیید نشد، بلکه نشر ثالث هم به دردسری مشابه دچار گشت. این دومین ناشر معتبر ایرانی بود که در طول چند هفته معلق می‌شد. اهالی ادبیات نگران ادامه پیدا کردن چنین جو تنش‌زایی هستند. با توجه به نزدیک بودن بیست و پنجمین نمایشگاه کتاب، شاید رونق معمول این رویداد تحت‌تأثیر قرار بگیرد. در این سال هم‌چنین ناشران دیگری مثل «طرح‌نو»، «نی» و «آهنگ دیگر» در چند مقطع با مشکلاتی از سوی وزارت ارشاد مواجه شدند.

بهمن درّی در اظهار نظری عجیب اعلام کرد: «کلنل چون در خارج از کشور منتشر شده است ضرورتی ندارد در ایران منتشر شود.» [بهمن دری در رادیو زمانه (+لینک)]

می‌توان «انتشارات شباویز» را بهترین ناشر ایرانی در سال ۱۳۹۰ دانست. شباویز از نشرهای ویژه‌ی ادبیات کودک است و امسال توانست برای بار چهارم جایزه‌ی بولونیای ایتالیا را در بخش افق‌های تازه به دست بیاورد. شباویز پیش از این در سال‌های۲۰۰۴ ، ۲۰۰۶ و ۲۰۱۰ به این جایزه‌ی معتبر رسیده بود. بولونیا این‌بار به‌خاطر کتاب «شنیدار پندار»، نوشته‌ی فریده‌خلعت‌بری به شباویز رسید. این کتاب برگرفته از مثنوی معنوی‌ست و تصویرگری آن‌ را علی بوذری انجام داده است. شباویز هم‌چنین از معدود نشرهای ایرانی بود که حضور موثری در جشنواره‌ی فرانکفورت داشت.

اما بد‌ترین ناشر ایرانی در سال ۱۳۹۰ بدون شک «نوح نبی» بود. در اتفاقی عجیب مدیر نشر نوح نبی پس گرفتن مبالغی از چند شاعر متواری شد. نوح نبی از نشرهای جوانی بود که بیشتر در عرصه‌ی شعر و نمایش‌نامه فعالیت می‌کرد. چندین شاعرِ جوان برای چاپ اولین کتابشان با این ناشر قرارداد امضا کرده و مبالغی را برای این کار پرداخته بودند. گرفتن پول از صاحب ‌اثر در ایران برای نشرهای درجه چند نوعی رسم عادی‌ست. ناشرانی هم هستند که پولی از صاحب‌ اثر نمی‌گیرند، اما خبری از حق‌التألیف هم نیست، و البته ناشران درجه اولی وجود دارند که به صاحبان اثر مطابق با عرف موجود حق‌التألیف می‌پردازند.

جایزه ندادن‌های «گلشیری» و «کتاب فصل»

در این سال جایزه‌ی «گلشیری» برندگان خود را نصفه و نیمه شناخت. در حالی که هیچ رمانی به عنوان اثر برگزیده انتخاب نشد، گلشیری در شاخه‌های مجموعه داستان و مجموعه داستانِ اول دو اثر را به صورت مشترک به عنوان آثار برگزیده‌ی سال اعلام کرد. در حالی این اتفاق افتاد که برخی معتقدند اهدا نکردن جایزه در یک بخش و اهدای جایزه‌ی مشترک بر خلاف اساس‌نامه‌ی بنیاد است. «آدم‌ها» نوشته‌ی احمد غلامی، «کتاب ویران» اثر ابوتراب خسروی، «پرتره‌ی مرد ناتمام» مجموعه داستان امیرحسین یزدان‌بد، «خواب با چشمان باز» نوشته‌ی ندا کاووسی‌فر و رمان «زیر آفتاب خوش‌خیال عصر» نوشته‌ی جیران گاهان منتخبان یازدهمین دوره از جایزه‌ی غیر دولتی «گلشیری» بودند.

زنده‌یاد غلامرضا بروسان: سهم من از جنگ/ کشته‌ی پدرم بود. [یادنامه بروسان در کتاب زمانه (+لینک)]

جایزه‌ی رمان متفاوت، «واو» هم امسال مطابق با چند سال اخیر بدون حاشیه برگزار شد و جایزه‌ی نخستش را به کتابی گم‌شده در هیاهوی آثار پُر فروش اهدا کرد: «مهبوط» نوشته‌ی مرتضا فخری. «واو» هم‌چنین از نشر افراز به‌خاطر حمایتش از آثار متفاوت تقدیر به عمل آورد.

مهم‌ترین جایزه‌ی دولتی ایران، «کتاب سال» با تبلیغات فراوان برگزار شد. این جایزه امسال ادبیات داستانی را بررسی نکرد که همین موجب تعجب و انتقاد برخی شد، از جمله مسئولان برگزاری دیگر جایزه‌ی مهم دولتی ایران، «شهید غنی‌پور» به این تصمیم اعتراض کردند. در جایزه‌ی «شهید غنی‌پور» رمان‌های «شاه بی‌شین» نوشته‌ی محمدکاظم مزینانی و «سوران سرد» نوشته‌ی جواد افهمی برگزیده شدند.

مرگ‌های سال

غلام‌رضا بروسان و الهام اسلامی در حادثه‌ی رانندگی جان خود را از دست دادند. این زوج از شاعران آینده‌دار دهه‌ی اخیر بودند. میرصالح حسینی شاعر دیگری بود که امسال بدرود حیات گفت. عبدالحمید روح‌بخشان، فریدون فریاد و ابراهیم یونسی از مترجمان بزرگی بودند که در سال ۹۰ درگذشتند. اما در روزهای پایانی سال خالق «سووشون» هم ما را ترک کرد. سیمین دانشور، اولین نویسنده‌ی حرفه‌ای زن ایران در ۹۰ سالگی بدرود حیات گفت. آثار برخی از چهره‌های درگذشته در نمایشگاه کتاب سال بعد تجدید چاپ خواهد شد.

در همین زمینه:
:: مقالات احمد مرادی در کتاب زمانه::