مهشب تاجیک

خشونت در سایه

society — Sat, 24 Nov 2012 13:24:41 +0000

نگاهی به خشونت علیه زنان

مهشب تاجیک - یکی از تناقض‏ های عریان تمدن در زمان حاضر، خشونتی است که در بسته‌های دلفریب و زیبا افراد را به‌سوی خود فرامی‌خواند و از طریق گفتمان‌های رسمی و‌ گاه غیر رسمی تلاش می‌کند تا هر شکلی از خشونت را پدیده‏ ای نابه‌هنجار بنمایاند.

واقعیت اما گونه‌ها و شکل‌های بسیار متفاوتی از خشونت را فراروی ما می‌نشاند و تا جایی پیش می‌‌رود که به‌درستی نمی‌توان یک رفتار واحد در شرایط گوناگون را در یک‌سوی مرز قرار داد. برای نمونه نمی‌توان رفتار یک مرد را در برابر یک زن، به‌منظور حفاظت از او لزوماً رفتاری خیرخواهانه و دور از خشونت محسوب کرد؛ چراکه این کار به‌طور قطع و در شرایط به‌سامان نباید بر عهده فرد دومی باشد.

«خشونت علیه زنان» اصطلاحی تخصصی برای توصیف اعمال خشونت‌آمیز علیه زنان است. این اصطلاح اگرچه طبق تعریف خود می‌تواند انواع ملموسی از خشونت را در بر بگیرد ولی نمی‌تواند تعریفی جامع برای تمامی شکل‌های خشونت باشد. این شکل از خشونت علیه گروهی از مردم اعمال می‌شود که جنسیت ایشان در آن نقش مهمی ایفا می‌کند.

بر اساس آ‌نچه در اعلامیه ۲۰ دسامبر ۱۹۹۳ آمده است، هرگونه عمل خشونت‌آمیز مبتنی ‌بر جنسیت که باعث بروز یا احتمال بروز صدمات و آسیب‌های جسمی – جنسی یا روانی شود، مصداق خشونت شناخته می‌شود. در واقع، آنچه در این تعریف آمده است دربرگیرنده‌ این معنی می‌تواند باشد که هر نوع آزار زنان چه در شکل فیزیکی آن و چه به‌شیوه‌ تهدید و تحقیر و توهین یا حتی جلوگیری از ورود آن‌ها به محیط‌های اجتماعی، مصداق کامل خشونت به شمار می‌آید. این بیانیه خواستار حذف خشونت علیه زنان است و در آن، مسئله خشونت علیه زنان به‌عنوان خشونت علیه بشر و گونه‌ای از جنایت علیه زنان به حساب می‌آید. آنچه در کنفرانس جهانی زنان به سال ۱۹۹۵ تصویب شد، مسئله خشونت علیه زنان را به‌مثابه یکی از ۱۲ مسئله بحرانی برشمرد که نیاز به توجه ویژه دولت‌ها و مجامع بین‌المللی دارد.

گونه‌های متفاوت خشونت

اگر بخواهیم گونه‌های متفاوت خشونت را در یک تقسیم‌بندی کلی بیاوریم، می‌توانیم از خشونت جسمی، جنسی، روانی، مالی و سیاسی نام ببریم.

گاهی خشونت به زبان‌های گوناگونی به سخن می‌آید. درست‌‌ همان زمان که ما قادر نیستیم خود را برای مقابله یا خنثی کردن راه‏ های رفته تجهیز کنیم؛ درست‌‌ در همان زمان که مرزهای حافظه‌ موروثی، ما را تنها می‌گذارند، خشونت دست به کار می‌شود. در خانه‌ها، در مدرسه‌ها، در خیابان‌ها و حتی هنگام عشق‌ورزی‌های شبانه هم همیشه خشونت حضور خود را آشکار ساخته است.

هرکدام از این عنوان‌ها تعریفی را شامل می‌شوند و لزوما این دسته‌بندی به معنی آن نیست که خشونت دیگری با شیوه‌ دیگری و در دسته‌بندی متفاوتی اعمال نمی‌شود. آنچه در این مقاله زیر عنوان «خشونت در سایه» از آن نام برده می‌شود، می‌تواند در نقطه‌هایی با هرکدام از انواع خشونت همپوشانی و اشتراک داشته باشد. منظور از خشونت در سایه در این نوشتار، لزوماً گونه‌ای از خشونت پنهان نیست. هرچند می‌تواند در آن طبقه‌بندی هم جای گیرد ولی هدف از این تفکیک، سخن گفتن از نوعی خشونت هست که فرد خشونت‌دیده به‌لحاظ جایگاه اجتماعی و مواردی دیگر که ذکر آن خواهد رفت، دست به روشنگری درباره آن نمی‌زند. به همین دلیل این نوع از خشونت را جدا کردیم؛ چراکه فرد خشونت‌دیده نسبت به خشونت روا داشته‌شده بر خود آگاه است. علاوه‌ بر آن فرد مذکور برای رفع خشونت و آثار آن در جایی خارج از زیست فردی خود کوشش می‌کند.

در هر حال، گزارش سازمان بهزیستی ایران حکایت از خشونتی فراگیر دارد که سهم زنان از آن بیشتر از هر گروه دیگری در اجتماع است. این خشونت، هیچ مرزی از طبقه گرفته تا تحصیلات و فرهنگ و شغل و فعالیت حقوق بشری نمی‌شناسد.

انسان امروزی گاهی با واقعیت‌های بی‌پرده‌ای سروکار دارد که در دنیای کنونی لزوماً خاستگاه مشترکی با حقیقت ندارند. واقعیت برحسب ماهیت خود، پرداخته ذهن الگوپذیر ماست و حقیقت در مرتبه‌ای متمایز از واقعیت‏‌ها پدیدار می‌شود. گاهی خشونت به زبان‌های گوناگونی به سخن می‌آید. درست‌‌ همان زمان که ما قادر نیستیم خود را برای مقابله یا خنثی کردن راه‏ های رفته تجهیز کنیم؛ درست‌‌ همان زمان که مرزهای حافظه‌ موروثی، ما را تنها می‌گذارند، خشونت دست به کار می‌شود. در خانه‌ها، در مدرسه‌ها، خیابان‌ها و حتی هنگام عشق‌ورزی‌های شبانه هم همیشه خشونت حضور خود را آشکار ساخته است.

ریشه‌یابی خشونت

پرداختن به ریشه‌ بسیاری از خشونت‌ها، تعارض‌ها و بی‌ثباتی‌ها بیش از روند و فرآیند جاری شدن آن‌ها در جامعه، دارای اهمیت است و به ما کمک می‌کند تا هر نوع خشونت را ردیابی کنیم و بدانیم معضل اصلی پیرامون آسیب‌پذیری در برابر خشونت و ناتوانی در پیوند با جلوگیری از بروز آن، "ساده‏ انگاری"، "سطحی‏ نگری" و "یک‌سویه‏ نگری" چه در مقام طرح مسئله و چه در مقام توصیف و تحلیل آن است.

خشونت نخست در ذهن شکل می‌گیرد و بر اساس گفتمان فرهنگی جامعه بنیان نهاده می‌شود. در واقع هویت و ریشه‌یابی خشونت‌ورزی را باید در ساختار فکری‌ و ‌فرهنگی جامعه ردیابی کرد. اگرچه خشونت در مناسبات اجتماعی و فردی انسان‌ها خود را نشان می‌دهد، اما بیش از آن در الگوی رفتاری و ساختار فرهنگی جامعه به رسمیت شناخته می‌شود و بر پایه‌ انسان‌شناسی و فلسفه‌ اجتماعی هر جامعه و البته تجربیات تاریخی یک تمدن خاص بنا می‌شود.

خشونت نخست در ذهن شکل می‌گیرد و بر اساس گفتمان فرهنگی جامعه بنیان نهاده می‌شود. در واقع هویت و ریشه‌یابی خشونت‌ورزی را باید در ساختار فکری‌ و ‌فرهنگی جامعه ردیابی کرد. اگرچه خشونت در مناسبات اجتماعی و فردی انسان‌ها خود را نشان می‌دهد، اما بیش از آن در الگوی رفتاری و ساختار فرهنگی جامعه به رسمیت شناخته می‌شود و بر پایه‌ انسان‌شناسی و فلسفه‌ اجتماعی هر جامعه و البته تجربیات تاریخی یک تمدن خاص بنا می‌شود.

تفاوت خشونت‌های تدافعی، مجازات‌های قانونی و غیر قانونی، رفتارهای اجباری، اعمال نمادین و نارسایی‌ها در تفکیک بحث و نتایج آن است. به‌علاوه اینکه کنشگران در این زمینه، همواره گرفتار ضعف‏ نگرش استراتژیک به مسئله هستند و درست به همین دلایل، گفتمان علمی و عملی و حتی ژورنالیستی در حوزه‌ مربوط به خشونت و نقد شیوه‌ آن، با سهل‌انگاری و ساده‌گیری مواجه است و گاهی این شیوه‌ عملکرد از سوی جامعه و نهادهای مربوط به آن، مشروعیت می‌یابد و گاهی هم افراد تک‌به‌تک در پدیداری زمینه‌ این شقاوت مسئول هستند.

درحالی‌که آمار اعدام در ایران، به‌عنوان یک نوع از خشونت حکومتی در رتبه‌های آغازین جدول جهانی قرار دارد، درحالی‌که خشونت علیه زنان در دین اسلام موجه دانسته می‌شود و به تجاوز خانگی با عنوان حق تمکین، مشروعیت داده شده است و خشونت به‌طور سازمان‌یافته و نظام مند از سوی حاکمیت بر بدنه‌ نحیف اجتماع فرود می‌آید، هنوز کنشگران مدنی و فعالان حقوق بشر بر سر بسیاری از مسائل به اجماع نرسیده‌اند.

به دلیل فرهنگ پنهانکاری در جامعه ما، نمی‌توان مستنداتی دقیق درباره خشونت علیه زنان به دست آورد ولی بر پایه یافته‌های تحقیق ملی «بررسی پدیده خشونت خانگی بر زنان در ۲۸ مرکز استان کشور» انجام شده در سال ۱۳۸۲، ۸۳۷ درصد زنان ایرانی از اول زندگی مشترک خود خشونت فیزیکی را تجربه کرده‌اند و ۵۲/۷ درصد از اول زندگی مشترک تا زمان تحقیق تحت خشونت‌های روانی و کلامی قرار گرفته‌اند. همچنین ۲۷/۷ درصد تحت خشونت‌های ممانعت از رشد اجتماعی، فکری و آموزشی بوده‌اند.[۱]

خشونت در سایه

پذیرش مسئولیت و ره‌آورد تقسیم‌بندی این مسئولیت در قبال پدیده‌ خشونت، بایستی همیشه در همه افراد یک جامعه در جریان باشد، یعنی اینکه هر فرد انسانی در هر اجتماعی، پیش از هر کنش جمعی و حق‌خواهی مدنی، باید به خود نگاه کند و از چشم‌انداز هستی خود، به آسیب‌شناسی زیست فردی‌اش بپردازد تا نسبت به پیشبرد سلامت رفتاری خود اقدام کند.

گاهی ما فکر می‌کنیم، پدیده‌ خشونت همواره و به ضرورت به‌صورت شفاف و علنی مانند ضرب و شتم، خشونت‌های کلامی و برخوردهای فیزیکی بازنمود پیدا می‌کند، ولی مسئله این است که خشونت سازمان‌یافته و رایج در یک جامعه به‌خصوص در جامعه‌ای با گفتمان‌ ریشه‌ای و دیرپای مردسالارانه همچون کلیتی پاره‌پاره و چند تکه است که اگر تکه‌های آن کنار هم جمع شوند، پازل خشونت تکمیل می‌شود.

حقیقت این است که این وظیفه هیچ‌گاه از انسان‌ها ساقط نمی‌شود. گاهی ما فکر می‌کنیم، پدیده‌ خشونت همواره و به ضرورت به‌صورت شفاف و علنی مانند ضرب و شتم، خشونت‌های کلامی و برخوردهای فیزیکی بازنمود پیدا می‌کند، ولی مسئله این است که خشونت سازمان‌یافته و رایج در یک جامعه به‌خصوص در جامعه‌ای با گفتمان‌ ریشه‌ای و دیرپای مردسالارانه همچون کلیتی پاره‌پاره و چند تکه است که اگر تکه‌های آن کنار هم جمع شوند، پازل خشونت تکمیل می‌شود و ما خواهیم دید که تا چه اندازه خشونت‌های روا شده در قبال افراد جامعه، خشونت‌های در سایه‌ای بوده‌اند که در درازمدت آشکار شده‌اند.

پرداختن به خشونت در سایه آنجا اهمیت پیدا می‌کند که در مورد این خشونت سعی در ندیدن آن و پنهانکاری با خشونت پنهان متفاوت است و درست به همین خاطر است که جماعت فعال در حوزه‌ زنان مدام سعی دارد تا آن را به دیگری، به خارج از هستی خود ارجاع دهد و اگر درمانی سراغ دارد، آن درمان را بیرون از مرزهای زیست خود امتحان کند چرا که نمی‌تواند و نمی‌خواهد درد را در جایی در مرزهای زیست خود بیابد.

عدم توجه به بستر بروز اعمال خشونت‌آمیز ‌از عواملی است که منجر به تحلیلی ناقص از این پدیده‌ می‌شود که در واقع باید با توجه به شرایط مکانی و زمانی و همچنین با توجه به‌‌ همان زمینه معنا شود و چنانچه در شرایطی خاص، این معناپذیری تغییر پیدا کند، مصداق‌های بارز آن و همینطور گونه‌های خشونت تعریف‌پذیر در این دایره‌ معنایی تغییر پیدا خواهند کرد. برای لمس بهتر ضرورت در نظر گرفتن زمینه، می‌توان به آسیب‌پذیری قشرهای مختلف یک جامعه در برابر یک خشونت واحد اشاره کرد؛ اینکه مثلاً خشونت کلامی در سطح‌های گوناگون اجتماعی چگونه بارز می‌شود و در هر سطح چه معنایی دارد، به ضرورت به ماهیت خشونت وارده برنمی‌گردد؛ اگرچه ماهیت خشونت هم به‌خودی‌خود موثر است، ولی بیش از آن، خاستگاه بروز چنین خشونتی مطرح است؛ چراکه معناپذیری و تاثیر آن، در همه‌ گروه‌ها و شرایط یکسان نیست.

اگر تجربه‌ها را کنار هم بگذاریم و در ‌‌نهایت به یک بسته‌ آگاهی‌دهنده برسیم، به این نتیجه خواهیم رسید که خشونت به‌مثابه استثمار و برده‌کشی است و فرد مورد خشونت قرار گرفته، دچار نوعی سرسپردگی و عدم باور به خود است. این فرد در جایگاهی قرار گرفته است که بدون تهاجم یا حتی دفاع با خنثی بودن مطلق و در واقع به‌نوعی حذف خود، از زندگی در محور خشونت بسنده می‌کند.

قشرهای آسیب‌پذیر و گروه‌های اجتماعی کم‌توان‌تر

خشونت در شرایط مختلف معنا‌ها و شکل‌های گوناگون دارد. خشونت در جامعه‌ ما چنان پررنگ و انکارناپذیر است که اگر بخواهیم هم نمی‌توانیم بر آن چشم فروببندیم. انواع خشونت در میان قشرهای آسیب‌پذیر و گروه‌های اجتماعی کم‌توان‌تر بیشتر جلوه می‌کند، ولی شکل‌هایی از خشونت هستند که از چشم پنهان می‌مانند و حول محور آنها یکی از مواردی که نیاز به بررسی دارد، پیگیری چرایی سکوت در برابر آن‌هاست.

خشونت در شرایط مختلف معنا‌ها و شکل‌های گوناگون دارد. خشونت در جامعه‌ ما چنان پررنگ و انکارناپذیر است که اگر بخواهیم هم نمی‌توانیم بر آن چشم فروببندیم. انواع خشونت در میان قشرهای آسیب‌پذیر و گروه‌های اجتماعی کم‌توان‌تر بیشتر جلوه می‌کند، ولی شکل‌هایی از خشونت هستند که از چشم پنهان می‌مانند و حول محور آنها یکی از مواردی که نیاز به بررسی دارد، پیگیری چرایی سکوت در برابر آن‌هاست.

شاید صحبت از خشونت جاری و ساری در میان گروهی که خود از فعالان مبارزه با خشونت علیه زنان هستند، غریب به نظر برسد، اما این موضوع هم از آن‌ دسته حقیقت‌هایی است که عموماً از آن غفلت می‌شود. این مهم را می‌توان از نبود آمار دقیق و قابل پیگیری دریافت. آیا سکوت پیرامون این مسئله، اتفاقی است یا اینکه از یک قاعده‌ حذف و تعدیل پیروی می‌کند؟

این پرسش زمانی مطرح می‌شود که نخستین گروه منکر چنین خشونتی یا کسانی که این خشونت را فرو می‌کاهند و صحبت از آن را به تعویق می‌اندازند تا باقی خشونت‌ها از میان برود، خود گروهی از بدنه‌ مردم هستند که در گروه‌های دفاع از حقوق بشر و کنشگران مبارزه علیه خشونت فعال هستند.

سکوت فعالان مدنی و اجتماعی و جامعه‌شناسان درباره‌ خشونت در این طبقه‌ خاص، می‌تواند حاکی از پنهان کردن چیزی باشد که نباید به دید غیر آید و از طرفی می‌تواند اصرار بر ادامه این توهم همیشگی باشد که همواره این قشر از چنین مواردی مصون دانسته شده‌اند. تحلیل این رویکرد به مسئله‌ حاضر، از اتفاق آن‌چنان دارای اهمیت است که تا به این نوع از خشونت نپردازیم، در لایه‌های دیگر اجتماعی نمی‌توان گونه‌های دیگر چنین رفتاری را آسیب‌شناسی کرد.

مسائل یاد شده در مورد طبقه الیت یا برجسته‌ جامعه، به این ‌دلیل ساده‌ در پرده قرار می‌گیرد که انتظار خشونت از ایشان، امری غیرقابل درک و تصور است و از طرفی، این طبقه همیشه در مورد بازگویی خشونت و ارزیابی رفتار خود محتاط عمل کرده است. این احتیاط چه از سوی فرد در معرض خشونت و چه از سوی فرد اعمال‌گر خشونت، به پایداری و گسترش این پدیده یاری رسانیده است. این‌گونه است که بازخورد طرح هر نوعی از خشونت پیرامون این قشر و همچنین در میان گذاشتن این مسئله با دیگر افراد، مدارا و گاهی ناباوری و طرد را در فضای عمومی در پی خواهد داشت.

افراد جاگیرشده در یک رابطه خشونت‌آمیز این‌چنینی، در پاره‌ای از موارد، به‌راستی قادر به درک خشونت موجود در رابطه نیستند چراکه ایشان هم مانند عموم مردم، نمی‌‌دانند که خشونت لزوماً در لایه‌های بیرونی جریان پیدا نمی‌کند و صرفاً در قالب‌های کلیشه‌ای سابق بر این نمی‌گنجد؛ چراکه این طبقه در مقابل خود و آن تصویری که از خود برای خویش برساخته است، گاهی چنان متعصبانه و جزم‌اندیش برخورد می‌کند که یادآور تصویر کاملا شناخته‌شده‌ای از سرحد افتراق و تولیدکننده بیگانگی بین طبقاتی است، چنان‌چه نوعی تفکر را به وجود می‌آورد که ریشه‌های یکسان طبقات را از اساس نفی می‌کند.

این ایده که خشونت در اعماق طبقه‌های فرودست جامعه ریشه دوانیده است، می‌تواند سبب این شود که طبقه‌ به اصطلاح روشنفکر، نشانه های آن را در میان طبقه خود نفی کند. به همین دلیل است که خشونت و تبعات آن در این قشر خاص از اجتماع همواره در لایه‌ احتیاط، از تیررس نگاه دیگری مصون بوده است.

جنبش‌های اعتراضی در مواجهه با خشونت

هر کدام از جنبش‌های اعتراضی در مواجهه با خشونت، درجه‌ای از رواداری را لحاظ می‌کنند و سطح برنامه‌ها، خواسته‌ها، اولویت‌ها و حتی آکسیون‌هایشان در مرزی نامرئی تعیین سطح می‌شود.

زنان طبقه‌ روشنفکر که گاهی در نقش یک کنشگر ظاهر می‌شوند، وقتی خود را در طبقات دیگر با تصویر قرینه‌ خشونت از جمله، خشونت‌های بدنی، کلامی و فرم‌های این‌چنینی روبه‌رو می‌بینند، خشونت‌های خاص طبقه خود را پنهان می‌کنند؛‌‌ همان خشونت‌های برگرفته از ذهن مردسالارانه‌، باعث می‌شود خود و خشونت‌های روا رفته بر خویش را به فراموشی بسپارند.

پیوستگی‌ در این جنبش‌ها معنایی ندارد و کم کم هدف‌ها متفاوت می‌شوند و زنان طبقه‌ روشنفکر که گاهی در نقش یک کنشگر ظاهر می‌شوند، وقتی خود را در طبقات دیگر با تصویر قرینه‌ خشونت از جمله، خشونت‌های بدنی، کلامی و فرم‌های این‌چنینی روبه‌رو می‌بینند، خشونت‌های خاص طبقه خود را پنهان می‌کنند؛‌‌ همان خشونت‌های برگرفته از ذهن مردسالارانه‌، باعث می‌شود خود و خشونت‌های روا رفته بر خویش را به فراموشی بسپارند. این‌‌ همان دید از بالا به پایینی است که همواره تمام مصائب را متوجه به قشر فرودست می‌داند. این مقایسه باعث می‌شود حقایق هرگز افشا نشوند. از طرف دیگر، این شیوه‌ رفتاری به کنار زدن مطالبات این گروه می‌انجامد و آنچه جایگزین این حق گمشده می‌شود، متصل‌سازی بی‌اصول یک‌سری کنش‌ها و رفتار‌ها برای حصول امر موهوم است.

خواه‏ ناخواه در هر جامعه‌ای «تناقض‌های طبقاتی» حضور دارند. همه‌ جنبش‌ها و فعالان بسته به کنترل قدرتی که می‌توان در آن‌ها سراغ گرفت، رفتارهایی از خود بروز می‌دهند که که خاستگاه‌شان بر فرد پوشیده می‌ماند. در نتیجه بیانیه‌های مختلف، خواست‌ها و کنش‌ها به‌جای تولید راهکار و رسیدن به نتیجه‌ مطلوب، زنجیره‌ای از فرم‌های صوری را به‌هم می‌بافند. واقعیت این‌گونه برخورد‌ها، جز یک مفصل‌بندی ناقص چیز دیگری نمی‌تواند باشد؛ آن‌گونه که نمی‌توان به‌هیچ عنوان تعادل چیدمانی استانداردی برقرار کرد. اصلاح درک‌ها، فرم‌ها و جنبش‌ها، به اثرگذاری مستقیم و بدون واسطه نیاز دارد و گاهی تغییر علیت‌هایی که ما را به‌سمت یک کلیت رهنمون می‌کنند، یاری‌رسان خواهد بود. به‌واقع مسئله‌ دارای اهمیت، قرار داشتن در مکان احراز حق است نه در توهم موقعیت خود در برابر دیگری. به این معنی که فرد کنشگر خود را در جایگاه آسیب‌ناپذیری نگذارد و بتواند و اجازه داشته باشد تا به مسائل خود نیر نگاهی بیندازد، بدون آن‌که ترس از این داشته باشد که قدرت و مسئولیتش با برون‌آیی و آشکارسازی، از میان برود و به این طریق از صلاحیت ساقط شود.

پانویس:

پروژه مشترک مرکز امور مشارکت زنان ریاست جمهوری و معاونت اجتماعی وزارت کشور با همکاری وزارت علوم در سال ۱۳۸۲

در جست‌وجوی قطعه گمشده

arezoo — Mon, 23 Jul 2012 15:45:16 +0000

مهشب تاجیک

مهشب تاجیک - وقتی از زن و حقوق بدیهی زنان حرف می‌زنیم، به‌تحقیق از کدام زن و از کدام حقوق سخن می‌گوییم؟

شاید این پرسشی است که برای گروهی از فعالان حوزه‌ زنان، آنقدرها دارای اهمیت نباشد، ولی واقعیت این است که در هیچ زمانی، جنبش‌های زنان در سطح جهان با این خوشبینی همراه نبوده‌اند که بتوانند زنان به معنای تمامی زنان را در خود جمع کنند. به عبارت دیگر، آنچه زیر عنوان جنبش‌های حق‌خواهی زنان در مسیر برابری‌خواهی حرکت کرده است، دستاوردی جز برای گروه‌های تعیین‌شده‌ای از زنان نداشته است.

مهرانگیز کار در مصاحبه‌ای چنین می‌گوید که «در شرایط کنونی به فرض که ۹۹ درصد زنان ایران دوستدار و پایبند به حجاب باشند، حق آن یک درصد غیر پایبند چه می‌شود؟»

اینکه رسیدن به یک نقطه‌ مشخص در یک جنبش بتواند ما را همزمان نسبت به دستیابی به نقطه‌هایی از این دست که با نقطه‌ مذکور همپوشانی دارند توانا سازد، آن‌چنان امیدوارکننده نخواهد بود. به‌عبارت‌دیگر، گروهی از حقوق، زیرمجموعه‌ گروهی دیگر هستند و دستیابی به زیرمجموعه‌ها لزوماً ارزشگذاری نمی‌شود؛ چراکه به‌طور خودبه‌خودی با دستیابی به سرشاخه‌ها حاصل خواهند شد. بنابراین نمی‌توان چنین استنباط کرد که اگر دریافت حقی برای قشری از زنان به دست آمده است و قشرهای دیگر زنان نیز ذی‌حق بوده‌اند، لزوماً این به معنی در شمار آوردن قشرهای دیگر است.

بر عکس، به این معنی می‌تواند باشد که ایشان را چونان در شمار نیاورده‌ایم که حق‌شان زیرمجموعه‌ دیگری قرار گرفته است. برای نمونه، اگرچه حق اختیار تن را برای زنان دریافت کرده باشیم، این به ضرورت، به معنی درخواست چنین حقی برای تن زنان روسپی نیست، چراکه از همان آغاز آنها را در تعریف زن در معنای همان زنی که حقوق انسانی دارد، نیاورده‌ایم. پس ایشان را زیرمجموعه‌ای قرار داده‌ایم که از مجموعه‌ مادر تغذیه می‌کند بدون اینکه لزومی به اثبات رابطه‌ خونی باشد.

احقاق حقوق زنانی از نوع دیگر

سال‌ها فعالیت جنبش زنان در راه آزادی‌های جنسی، کمتر راهبردی برای زنان همجنسگرا در خود داشته است تا اینکه خود آنها در بدنه‌ جنبشی دیگر در پی احقاق حقوق خود به عنوان زنانی از نوع دیگر برآمدند. درواقع همجنسگرایان وقتی توانستند به حقوق خود بیاندیشند که در مقابل جنبش زنان خود را به یک دیگری بدل سازند و برای تعریف خود به‌جای قرار گرفتن در مجموعه کلان، به یک عبارت اضافی بسنده کنند.

زنان کارگر، زنان خانه‌دار، زنان معلول، زنان آسیب‌دیده‌ جنسی و زنانی از این دست که به عبارت‌های اضافی کوچانده شدند، کمتر در فعالیت‌های کلان جایی داشته‌اند. مسئله بر سر در شمار آمدن نیست، مسئله به‌طور خاص پیگیری تولید «دیگری‌»هایی در دل «نیروهای هم‌بسته» است؛ آن‌زمان که در دل همین نیروهای هم‌بسته فرد یا جمعی از افراد، حس بیگانگی و دور افتادگی می‌کنند و نمی‌توانند با کلیت تشکل اجتماعی موجود، همذات‌پنداری و هم‌دردی داشته باشند مانند زمانی که زنان محجبه و متدین نمی‌توانند جای خود را در تشکل زنان ترقی‌خواه بیابند خود را از مجموعه پیشرو به مجموعه دیگری روانه می‌کنند تا بتوانند زیر عنوان روشن‌تری به خواسته‌های خود دست یابند.

زنان کارگر، زنان خانه‌دار، زنان معلول، زنان آسیب‌دیده‌ جنسی و زنانی از این دست کمتر در فعالیت‌های کلان جایی داشته‌اند. مسئله بر سر در شمار آمدن نیست، مسئله به‌طور خاص پیگیری تولید دیگری‌هایی در دل نیروهای هم‌بسته است؛ آن‌زمان که در دل همین نیروهای هم‌بسته فرد یا جمعی از افراد، حس بیگانگی و دور افتادگی می‌کنند و نمی‌توانند با کلیت تشکل اجتماعی موجود، همذات‌پنداری و هم‌دردی داشته باشند.

به همین دلیل به نظر می‌رسد لازم است فعالان جنبش زنان در ایران ‌دقت بیشتری روی گفتار خود به‌منظور جلوگیری از تولید و تکثیر «دیگری‌»ها داشته باشند. برای نمونه، شیرین عبادی در گفت‌وگویی در پاسخ به اینکه «شما سال‌ها در مورد حقوق زنان فعالیت کرده‌اید. جایگاه زنان کارگر در فعالیت‌های شما کجا بوده؟»، چنین پاسخ می‌دهد: «زنان کارگر یکی از محروم‌ترین زنان این اجتماع هستند برای اینکه هم زن هستند و هم کارگر. درواقع واجد دو صفت محرومیت هستند. هم زن هستند و باید تمام تبعیضات قانونی یک زن را تحمل کنند و هم…» درواقع او با اعتبار دو گزاره‌ جدا از هم، به تولید یک گزاره‌ دو وجهی کمک می‌کند. او با قسمت کردن زنی که کارگر است به یک کارگر و یک زن، او را از هر دوی این‌ها ساقط می‌کند و به این ترتیب زن کارگر در جداافتادگی ماهیتی از جنبش عمده‌ زنان سبقت می‌گیرد.

این حقوقدان و فعال حقوق زنان سپس اضافه می‌کند: «قانون کار امتیازات خاصی برای زنان کارگر قائل شده. مثلاً مرخصی زایمان یا اینکه پیش‌بینی شده در کارگاه‌هایی که تعداد کافی کارگر زن دارند کارفرما باید حتماً مهدکودک دائر کند و حتی اگر زنانی از اقلیت‌ها باشند باید مربیان مهدکودک‌ها از اقلیت‌ها باشند. زنانی که بچه شیرخوار دارند باید هر سه ساعت به آنها مرخصی داده شود تا بچه را شیر بدهند. اینها در مجموع امتیازات خوبی است که ظاهراً قانون کار برای زنان کارگر درنظر گرفته...»

او به درستی از ظرفیت‌های حقوقی یاد کرده است، اما این را درحالی می‌گوید که اشاره‌ای به این نکته‌ مهم نمی‌کند که وجود قانون آن هم در این سطح که کف خواسته‌ها را دربر می‌گیرد، تضمینی برای عملی شدن آن نیست.

خانم عبادی همه این نکات را مطرح می‌کند بدون اینکه به این نکته نظر داشته باشد که ضرورت ایجاد کمپین یک میلیون امضا در حکومت اسلامی، ازجمله آشنا کردن مسئولان و مجریان قانون، با قوانینی بود که خود وضع کرده بودند و از سوی دیگر، آگاهی‌رسانی به زنانی بود که حتی به قوانین حداقلی هم دسترسی نداشتند. حال در چنین شرایطی ایشان امایی که برای ضمانت اجرایی حقوق زنان کارگر می‌آورد این است که توجه ما را به این نکته جلب کند که «تمام این امتیازات را قانون می‌خواهد از جیب کارفرما به زنان کارگر بدهد در نتیجه کارفرمایان (که معمولاً فقط به سود می‌اندیشند) ترجیح می‌دهند که کارگر زن استخدام نکنند و فقط از مردان استفاده کنند که درگیر چنین مشکلاتی نشوند»

در صورتی که در بسیاری از موارد کارفرمایان از کارگران و کارمندان زن استفاده می‌کنند صرفاً به این دلیل که حقوق ایشان به همان دلیل مضاعفی که خانم عبادی در آغاز مطرح می‌کند، قابلیت پایمال شدن

ساده‌تری دارد و از آن گذشته «تعداد زیادی از شاغلان زنخارج از چارچوب مشخص قوانین و قراردادهای كار قرار دارند و معمولاً در آمارهای اقتصادی از آنان تحت عنوان خانه‌دار و غیر شاغل یاد می‌شود».

بحث در اینجا پیرامون آنانی نیست که به شغل‌های سیاه مشغول هستند؛ بلکه حتی در بدنه‌ رسمی کار نیز زنان شاغل با توجه به قوانین موجود مورد استثمار قرار می‌گیرند. بر اساس «آمار دولتی، زنان حدوداً ۱۳ درصد نیروی کار شاغل در ایران را تشکیل می‌دهند که این شامل کارگران شرکت‌های تولید مواد غذایی فراوری‌شده، داروسازی‌ها، صنایع مونتاژ کالاهای الکتریکی و الکترونیکی و تولید پوشاک و غیره می‌شود».

واقعیت این است که اگر نخواهیم به هر بهانه‌ای جماعت زنان را در یک کلیت بی‌شکل غیر قابل تعریف، در یک ظرف نامتعین بگنجانیم، ضرورت حضور هرکدام از بخش‌های متعین در این مجموعه را از دست می‌دهیم و به تکثیر دیگری‌های نادیده‌انگاشته‌شده می‌پردازیم. مسئله‌ زنان کارگر تنها به عنوان یک نمونه، به چگونگی رشد دیگری‌ها در ساز و کار درون‌گروهی جنبش زنان اشاره دارد. درواقع پرسش اساسی اینجاست که چقدر جنبش زنان با گروه‌های این‌چنین جداافتاده از خود فاصله دارد که نمی‌تواند به توضیح و تشریح موقعیت این‌زمانی آن‌ها بپردازد و با ایشان همدردی و هم‌ذات‌پنداری داشته باشد؟

پاک شدن صورت مسئله‌ها

شیرین عبادی مسئولیت را متوجه دولت می‌داند بدون اینکه مسائل یک زن در محیط کار را با مسائل یک زن به مثابه زن، دارای هم‌پوشانی فرض کند.

خانم عبادی در سال ۱۳۸۵ در گزارشی نوشته توماس اردبرینک (Thomas Erdbrink) درباره وضعیت همجنسگرایان در ایران که در روزنامه هلندی NRC HANDELSBLAD منتشر و توسط صبا راوی به فارسی ترجمه شد، پیرامون اینکه آیا همجنسگرایان ایرانی می‌توانند بدون مشکل به ایران مراجعه کنند، می‌گوید: "اگر من به قانون ایران نگاه کنم،‌ امکانش هست. دست کم در صورتی که توسط یک دادگاه در ایران ثابت نشده باشد که عمل دخول انجام گرفته. اگر دخول اثبات نشده باشد،‌ آنها به‌راحتی امکان بازگشت دارند... آنها با اینکار هیچ قانونی را زیر پا نگذاشته‌اند.»

اگرچه او در این گزارش به نسبت قدیمی، از ظرفیت‌های قانونی سخن می‌گوید و نه از نگاه شخصی‌اش به مسئله، اما در این نوع برخورد با رسانه‌ها گاه صورت‌مسئله‌ها پاک می‌شوند و نه در بافت جنبش زنان، بلکه در تشریک مساعی این جنبش با هر جنبش حق‌خواهی پیش از هر چیز- خواسته یا ناخواسته- دیگری‌هایی جان می‌گیرند و رونمایی می‌شوند.

شاید جست‌وجوی قطعه گمشده در هر مسیر حق‌خواهی‌، بتواند افتادگی‌های جنبش زنان را پیش روی نهد و شاید این امر ما را به‌سوی این حقیقت رهنمون کند که دادن تعریف حداقلی به ماهیتی به نام زن، می‌تواند عرصه را برای دیدار این افتادگی‌ها تنگ کند.

آن دیگری قابل ذکر، اگرچه برای هر یک از زیرمجموعه‌های خود برسازنده‌ دیگری‌ دیگرگونه است، ولی از یکسو در ماهیت امر، یک توده‌ ناشناخته و ناکامل را می‌ماند که هیچگاه زن را درون خود آنطور که هست جای نداده است و از سوی دیگر، در هر جداسازی، دیگری‌ای را برمی‌سازد که می‌تواند طیفی از موجودیت زنانه را به نمایش بگذارد که سویه‌ای از او در هر جهت‌گیری دچار افتادگی شده است. به‌ این‌ترتیب، شاید جست‌وجوی قطعه گمشده در هر مسیر حق‌خواهی‌، بتواند افتادگی‌های جنبش زنان را پیش روی نهد و شاید این امر ما را به‌سوی این حقیقت رهنمون کند که دادن تعریف حداقلی به ماهیتی به نام زن، می‌تواند عرصه را برای دیدار این افتادگی‌ها تنگ کند.

اگر ما آن دال متکثر و جامع‌الشرایطی که چتر معنابخشی را بر سر هر مصداق خود نگاه داشته است، صورت مثالی زن بنامیم و از آن‌طرف، آن مصداق جدامانده از قافله‌ حق‌خواهی و تظلم را که قربانی برسازی یک دال همگن شده است، قطعه‌ گمشده بنامیم، در واقع، دیگر با صورت مثالی از پدیده‌ مشمول حق‌خواهی روبه‌رو نیستیم، ما با صورت ناکامل و ثانویه‌ای روبه‌رو هستیم که برای انطباق با آنچه می‌خواهد، می‌باید در هر رهگذر، به‌دنبال قطعه‌ گمشده خود بگردد؛ البته اگر قائل به این باشیم که این تلاش هیچ مازاد یا فقدانی را در پی نخواهد داشت. در حقیقت قبول کمال پس از نزدیکی به قطعه‌ گمشده، می‌تواند نقطه‌ خروج از رویکرد اندیشگانی‌ای باشد که مصادیق را الزاماً در تبعیت از دال خود معنی نمی‌کند و آن‌ها را بیش از آن‌که می‌خواهد یا می‌پندارد، سیال و در نوسان می‌یابد.

این سیالیت بسته به خواسته‌ ما از کلیت این ساختار، می‌تواند ارزشگذاری شود و ماهیت کارکردی خود را آشکار سازد، ولی همواره باید این موضوع را تذکر دهد که نمی‌توان انتظار کمال را از خود دور کرد مادامی که مازاد هر ساختار را فراموش کنیم. این پدیده لزوماً به این علت اتفاق نمی‌افتد که ساختار موجود، مدام زیرمجموعه‌های خود را در مسیر در عقب و یا در جلو نگاه می‌دارد، بلکه ضرورت چنین زیستی، اینگونه ایجاب می‌کند که مازاد را در نظر بگیریم.

جزئی از کل

قطعه‌ گمشده از آنجایی که جزئی از کل تلقی می‌شود، کم اتفاق می‌افتد که نبود کلیت را در نظر آورد و به آن آگاه باشد، از سویی دیگر، به این دلیل که نقصان را درنمی‌یابد، در نتیجه به‌دنبال کلیت نقصان‌یافته نیز نمی‌گردد، ولی آن صورت مثالی نقصان‌یافته، همواره چه خودآگاه و چه به‌صورت ناخودآگاه، از نبود قطعه‌ گمشده دچار سرگردانی است و تضمین حیات خود را در اضطرار یافتن آن قطعه می‌داند.

سال‌ها فعالیت جنبش زنان در راه آزادی‌های جنسی، کمتر راهبردی برای زنان همجنسگرا در خود داشت تا اینکه خود آنها در بدنه‌ جنبشی در پی احقاق حقوق خود به عنوان زنانی از نوعی دیگر برآمدند. هیچ گاه زنان کارگر یا زنان خانه‌دار، زنان معلول، زنان آسیب‌دیده‌ جنسی و زنانی از این دست در فعالیت‌های کلان جایی نداشته‌اند.

البته کم اتفاق می‌افتد که قطعه را بیابد و در اغلب موارد سازه‌ اضافه‌شده، عدم قطعیت در کمال را برای همیشه با خود به ارمغان می‌آورد. بگذارید از زاویه‌ دیگری به موضوع نگاه کنیم؛ از آنجا که باید نسبت به این مسئله آگاه بود که هیچ سازوکار کاملی نمی‌تواند موجودیت مطلق و نامتناهی داشته باشد و اگر هم چنین بوده باشد، همواره در هراس عدم قطعیتی است که انگاره‌ همان نبود تکامل است. در هر حال، اگر بخواهیم به گونه‌ عینی‌تری به سوژه‌ مورد نظر بپردازیم، باید چنین در نظر بگیریم که زن‌بودگی در بدو امر می‌تواند محل اختلاف قرار بگیرد چراکه این دال، مصداق‌های عینی و دقیقی پیرامون خود ندارد و اگر چنین تصور کنیم، راه به خطا رفته‌ایم، دوم اینکه آنچه در حوزه‌ جنبش زنان به آن پرداخته می‌شود، همواره دچار افتادگی قطعه‌هایی است که در هر زمان هراس از نبود این قطعه‌ها، سازه موجود را دچار بحران هویت می‌کند و از سوی دیگر، قطعه‌های جایگزین، مازادها یا خلاهایی را تولید می‌کنند که کلیت امر به‌واسطه‌ برهم‌کنش با آنها دچار بحران‌های گوناگونی می‌شود.

مسئله‌ بعدی، کارکرد سازوکار در جهت رسیدن به هدف‌های تعیین‌شده یا مقطعی است که به‌واسطه حضور و یا غیاب قطعه‌های برسازنده کلیت، می‌تواند دچار آشفتگی شود و سرانجام مسئله‌ فهم کلی از موضوع دارای تداخل با سایر حوزه‌هایی قرار می‌گیرد که از قرار قبلی کلیت نامبرده به‌مثابه یک جنبش با آن‌ها تولید موضع کرده است. باید دانست برای فعالیت در هر زمینه‌ای پیش از هر کاری، تولید زبان و تعاریف راهبردی راهگشا خواهد بود چراکه عمل استوار بر پایه تئوری پیش‌رو می‌نشیند به معنایی دیگر، لزوم صحبت از معضل‌ها و تولید راهکار و رفتار در جهت عمل، نمی‌تواند و نباید ما را به مقصد برساند، بلکه هر رفتار منجر به نتیجه‌ای باید بر پایه‌های نظری پویا و قدرتمند استوار باشد.

حجاب، همچون اهرم مهار

Tue, 03 Jul 2012 11:15:00 +0000

مهشب تاجیک

مهشب تاجیک - تاریخ نشان می‌دهد که زنان و فعالان حقوق زن، با وجود تمام تلاش‌ها و کنش‌هایشان هیچگاه نتوانسته‌اند برای زنان وضعیتی با‌ ثبات فراهم بیاورند و حقوق آن‌ها را تفویض کنند.

آن‌ها موفق به برون‌رفت از معضل اعاده‌ حق نشده‌اند، زیرا نتوانسته‌اند ایفای حقوق خود و همچنین کارکرد عام آن را به‌عنوان نقطه‌ اتصالی به هزار و یک موقعیت گوناگون دیگر ثابت کنند. هرچند نوع نگاه مرسوم به مسائل مرتبط با زنان براساس آنچه تاکنون وجود داشته همواره متضمن نوعی از ارتجاع در برابر وضعیت‌های موجود بوده است، به این دلیل که ضرورت هر اتصال به موقعیت زن‌بودگی مبتذل شمرده می‌شود و امور در پیوست با زنان، همیشه امر جزئی و خصوصی برشمرده شده و رسیدگی به آن‌ها در برابر امور کلی و جهان‌شمول مفروض در زیست مردانه، از درجه‌ اعتبار کمتری برخوردار بوده است. در همین زمینه، اگر زنانی حتی به‌دنبال بیان مسائل خود بودند زمانی موفق به این کار می‌شدند که خود را وارد گفتمان عقلانی متعلق به زیست مردانه کنند؛ اگرچه در این مسیر همیشه از اولویت دوم یا چندم برخوردار می‌شدند.

حجاب در چشم‌انداز و افق‌های گوناگون

حجاب در جامعه‌ امروز ما یکی از مباحث پررنگی است که از چشم‌انداز و افق‌های گوناگونی می‌تواند مطرح شود، ولی نباید فراموش کرد که این بحث هم مانند هر بحثی که بویی از زنانگی را با خود دارد، دچار فروکاهیدگی در اهمیت و موجودیت شده است.

امور در پیوست با زنان، همیشه امر جزئی و خصوصی برشمرده شده و رسیدگی به آن‌ها در برابر امور کلی و جهان‌شمول مفروض در زیست مردانه، از درجه‌ اعتبار کمتری برخوردار بوده است. در همین زمینه، اگر زنانی حتی به‌دنبال بیان مسائل خود بودند زمانی موفق به این کار می‌شدند که خود را وارد گفتمان عقلانی متعلق به زیست مردانه کنند؛ اگرچه در این مسیر همیشه از اولویت دوم یا چندم برخوردار می‌شدند.

گروه‌های مختلف در برابر حجاب، مواضعی گرفته‌اند که اگرچه متفاوت به نظر می‌رسد ولی همه‌ این گروه‌ها به‌اتفاق در یک راستا عمل کرده‌اند. برای نمونه می‌توان مواضع روحانیت و روشنفکران به‌ویژه چپ‌ها را در سیر تاریخی از مشروطیت تا به امروز مورد بررسی قرار داد و آنگاه به این واقعیت آشکار رسید که این دو گروه به‌ظاهر متخاصم به‌طور خاص در مورد مسئله‌ زنان و به‌طور عام در بسیاری از موارد با هم اتفاق نظر دارند. این اتفاق نظر ضرورتاً آگاهانه یا با موضعگیری آشکار نبوده است، بلکه گاه ضرورت خارج از دسترس مشترکات فکری هر دو گروه به‌طور ناآگاهانه آن‌ها را به پشت یک خاکریز فرا می‌خواند.

نخستین اعتلاف عمده‌ این دو قشر مربوط به سال ۱۲۷۰ خورشیدی است که بر سر بحران تنباکو به اتفاق نظر رسیدند. نمونه‌ بعدی مربوط به حوزه‌ زنان را می‌توان سال ۱۲۸۵ مصادف با تصویب قانون اساسی‌ای دانست که زنان را فاقد حق رای می‌دانست و ایشان را در این قانون، در کنار مجنونان و نابالغان می‌نشاند. اینگونه زیست متداخل در مرحله‌های دیگری از تاریخ معاصر ایران نیز خود را نشان داده است و همچنان این هشدار را زنده نگاه می‌دارد که تخفیف موقعیت سرکوب زنان، تضییع حق و اعمال خشونت‌ علیه ایشان هیچ چاره‌ای میان این دو گروه باقی نمی‌گذارد و هیچ راهکاری به کمک ایشان نمی‌تواند بیابد، مادامی که هر دوی آنها از حیث زاویه نگاه و اندیشه از یک آبشخور تغذیه می‌کنند درحالی‌که چیزی جز این جلوه کرده است.

ضرورت پیوستن به گفتمان مسئله‌ حجاب

ضرورت پیوستن به گفتمان مسئله‌ حجاب آنجا رخ می‌نمایاند که نقطه‌های تمایز دیدگاه‌های افراد مختلف در بازه‌های زمانی متفاوت آشکار می‌شوند. برای نمونه می‌توان به سکوت محمد مصدق در برهه‌ای از تاریخ و پیگیری مسئله‌ حق رای در زمانی دیگر اشاره کرد.

مهم‌ترین گفتمان همیشه غایب در مباحث مربوط به جنبش‌ها به‌ویژه جنبش‌های اجتماعی عدم شفافیت در مواضع هر حوزه‌ای و وجود سیستم‌های تهاجمی به‌منظور نفی و انکار هر برنهاده‌ای در مقابل آنهاست. در این میان، جنبش زنان یکی از آن برنهاده‌های همیشه دچار آسیب و تهاجم و سوء استفاده است که همواره مورد بی‌مهری‌ دو چندان واقع شده است.

می‌توان برخورد چندین و چندگونه‌ شیرین عبادی را پیرامون مسئله‌ حجاب به یاد آورد. آن زمانی که او بر سر پوشش خود هم درمانده می‌نمود چگونه انتظار می‌رفت موضع قاطع و صریحی پیرامون یک مسئله‌ بسیار مهم صادر کند. چه رویکردهایی را باید برای هر فعال و کنشگری در این زمینه متصور شد تا با توجه به مفاهیمی چون عرف، قانون، اسلام و یا قانون‌شکنی و حبس و گفتار سرکوبگرانه‌ای که همیشه در پس مقوله حجاب و زنان جاری بوده است با این مضامین متداخل، امکان پاسخگویی به این مسئله را پیدا کند و با دیرینه‌‌شناسی اجزای این مقوله، کلیت این مفاهیم را در شرایط خاص بررسی کند.

مهم‌ترین گفتمان همیشه غایب در مباحث مربوط به جنبش‌ها به‌ویژه جنبش‌های اجتماعی عدم شفافیت در مواضع هر حوزه‌ای و وجود سیستم‌های تهاجمی به‌منظور نفی و انکار هر برنهاده‌ای در مقابل آنهاست. در این میان، جنبش زنان یکی از آن برنهاده‌های همیشه دچار آسیب و تهاجم و سوء استفاده است که همواره مورد بی‌مهری‌ دو چندان واقع شده است و با این‌که حدود صد و پنجاه سال از هستی مبارزات برابری‌خواهانه‌ زنان ایران می‌گذرد، دست کم در آغاز چنین به نظر آورده می‌شود که این نـوع از برابری‌خواهی زنان، اهدافی را دنبال می‌کند که طرفداری در میان مردم ندارد و هم‌چنین به درد عموم مردم نمی‌خورد. آنان به‌صورت عمده با طرح این ادعا که زنان در دل پروژه‌های مدرنیزاسیون واقع شده‌اند، به‌راحتی زنان را به حاشیه می‌رانند و به‌وسیله‌ سازوکارهای چندگانه‌ حبس و امتناع و نفی، ابژه‌های این گفتمان را از تمرکز در می‌آورند و به تملک خود می‌رسانند. مثال چنین رویکردی نسبت به جنبش زنان، در تاریخ سده‌ معاصر به فراوانی وجود دارد.

در آغاز انقلاب سال ۱۳۵۷ که هنوز حجاب اجباری نشده‌بود، رویارویی ساخت انقلابی موجود با زنان و ساخت فرهنگی برساخته‌شده تا به آنجا، چنان سطحی، کم‌مایه و مبتذل بود که با شعارهای عوامفریبانه و پارانوئیکی مانند زن غربی و عروسک‌های خانگی شکل گرفت و یا تحت لوای رهایی بخشیدن به بازتولید ایدئولوژی نگاه جنسی به زنان، کارکرد پدرسالارانه خود را مشروعیت می‌داد. اینگونه بود که رابطه میان سوژه جنسی و سرکوب زنان، نوعی بیماری همه‌گیر شد و در این راستا، آرای انقلابیون و چپگرایان (به عنوان ابزار درهم‌تنیده‌ انقلابی که از قضا اسلامی هم شد و موتور محرکه‌اش مبارزه با فساد و دفاع از ازدست‌رفته‌ها بود)، به یک هدف رهنمون شده بودند. در این رهگذر، بایسته بود تا زنان نیز در جایگاه نخستین قربانیان قرار گیرند تا باز هم تاریخ، درس خود را داشته باشد.

آنگاه که زنان برای حق خود مبنی بر آزادی انتخاب پوشش به خیابان‌ها آمدند همه متفق بودند که زنان برای اعاده حق خود منتظر بمانند چراکه مسائل مهم‌تری در راس امور قرار دارد اگرچه حکایت انتظار و اتفاق نظر بر آن، در خفا به وفاق بر سر فقدان حقی به نام زن تبدیل شده بود. چه خامدستانه شور انقلاب چشم‌ها را بار دیگر بست تا تداخل حقوق حقه زنان با حقوق شهروندی و سایر موارد به چشم نیاید، به‌ویژه در ساختاری که تفاوت‌ میان عینیت و ذهنیت در مورد زنان در‌‌ همان زیست‌بوم حجاب است که خود را در سازوکارهای دیگر اجتماعی تکثیر می‌کند؛ چنان‌چه این تکثر به بازتولید مضاعف می‌انجامد و در ‌‌نهایت خود را به‌صورت تعبیرهای‌ تازه‌ای به جامعه و به‌ویژه زنان تحمیل می‌کند و نمودار تـازه‌ای بـا رویـه‌های زن‌ستیزانه‌، رویکردهـای تحلیـل‌های سنتی اسلامی و ارزیابی‌های زن‌ستایانه با نگاهی فرازمینی نمایا‌نگر سقوط از وجوه انسانی می‌شود. در همین نمودار است که فمینیسم اسلامی تعریف می‌شود به گونه‌ای که زنان را باز هم به حاشیه می‌راند و مبحث پیش‌پا‌افتاده‌ای مانند حجاب، در لوای این‌گونه‌ عجیب‌الخلقه‌ فمینیسم مانند بهمنی بر سر مردم گرم از انقلاب فرو می‌نشیند که اصل اساسی امر خصوصی در مواجه با امر کلی زایل می‌شود. این در حالی است که برای مسئله‌ زنان و به‌خصوص آزادی پوشش ایشان هرگز زمان و موقعیتی موجود نبوده است و اگر هم بوده بافتن مهملات و بازنگری در اصول اساسی بیراهه ساخته است و مدام به بازتولید مکرر فرآیند تجدید نظرطلبی و جابه‌جا کردن و پس‌ و پیش کردن اعتباردهی به مقوله زن و حجاب مشغول بوده‌اند.

واکنش‌های محافظه‌کارانه و بی‌ربط

واکنش‌های محافظه‌کارانه و یا بی‌ربط به چنین مقوله نه آن‌چنان پیچیده‌ای به‌لحاظ لزوم تعیین موضع، از سوی روشنفکران و فعالان مدنی قرنطینه‌ای به‌وجود آورد که امروزه نه‌تن‌ها گریبانگیر زنان این سرزمین شده، بلکه معضل را در تمامی ساخت‌های اجتماعی متکثر کرده است.

در آغاز انقلاب سال ۱۳۵۷ که هنوز حجاب اجباری نشده‌بود، رویارویی ساخت انقلابی موجود با زنان و ساخت فرهنگی برساخته‌شده تا به آنجا، چنان سطحی، کم‌مایه و مبتذل بود که با شعارهای عوامفریبانه و پارانوئیکی مانند زن غربی و عروسک‌های خانگی شکل گرفت و یا تحت لوای رهایی بخشیدن به بازتولید ایدئولوژی نگاه جنسی به زنان، کارکرد پدرسالارانه خود را مشروعیت می‌داد.

همواره پرداختن به مقوله حجاب به‌منظور گزافه‌گویی‌های بی‌شمار مورد توجه دو گروه به‌ظاهر متخاصم و متمایز بوده است؛ گروه نخست به اسلام یا جمهوری‌اسلامی معتقدند و خواهان خوانشی جدید از حجاب و حقوق مربوط به زنان در‌‌ همان راستای مورد عنایت خود هستند. این گروه با تفسیر حجاب به ارزش‌های نمایشی، آیینی و قومی دست به عایق‌سازی بدنه تقوای خود می‌زند و یا به تفسیری دیگر، در صدد تهیه روکشی برای پوشاندن مفصل‌های پوسیده خود بر می‌آید. گروه دوم اما افرادی را در خود جای می‌دهد که لزوماً به اسلام یا جمهوری اسلامی معتقد و ملتزم نیستند، ولی برای ماندگاری در ساخت قدرت و تداوم حیات، در محدوده‌ای قدم می‌گذراند که حکم بی‌چون و چرای روابط حاکم بر جامعه‌ای اسلامی آن محدوده را تعیین می‌کند. گروه نخست با انتظار یک زیست معنوی در لوای ساحت اجتماعی امروزین، پدیده حجاب را واقعیتی گاه روشن و ‌گاه نهفته برای رستگاری تعریف می‌کنند و با تمام حس تصاحبی که در آئین‌مند کردن این موضوع دارند، مواضع شفاف و روشنی اتخاذ می‌کنند، اما گروه دوم با آگاهی عمیقی که نسبت به این مسئله دارند، در فعالیت‌های عملی و تئوریک خود چنان کنش منفعلی از خود نشان می‌دهند که از سهل‌انگاری یا نبودن مسئله‌ای به نام حقوق زنان خبر می‌دهند؛ آن‌ها به گونه‌ای به جابه‌جایی واقعیت و میل می‌پردازند که گویی تنها مهارتشان در بازنمون واقعیت به‌سوی فروکاهیده شدن مداوم است.

ایـن گروه در این راستا با چنان شتابی حرکت می‌کنند که خود نخستین احکام بی‌چون و چرای ایدئولوژی جاری را به اجرا در می‌آورند. برخلاف تصور و برداشت‌ متداول، زنان ایران از سال‌های آغازین قرن بیستم برای احقاق حقوق خود در تلاش بوده‌اند.

مدارک تاریخی در دسترس خبر از این تلاش می‌دهد. زنان در آغاز انقلاب امیدهای خود را برباد رفته یافتند و تلاش‌های آنـان با یاس و سرخوردگی روبه‌رو شد. اکنون تنها امید رهایی از بن‌بست موجود حرکت از سویه فعالیت‌های تئوریک به‌جانب واقعیت برهنه‌ای است که نه‌تن‌ها حق زنان را از او گرفته است، بلکه قصد دارد موجودیت زن را بی‌اعتبار کند و پیرامون شناخت زمان، هم‌اندیشی و هم‌سویی مدنی و عملکرد بازآفرینی انسان ازدست‌رفته اغتشاش بیافریند. اتمسفر مذهبی جامعه ما از ما می‌خواهد تا بر جامعه‌ حجاب بپوشانیم، چراکه آن‌چه به دیده نیاید، امر متصور است و دیری است تولید ذهنیت را نهادهایی بر عهده گرفته‌اند که با تولید ناموس، غیرت و ضرورت حجاب اهرم‌های قدرت مهار را در دست گرفته‌اند. انگیزه‌های مبهم فعالیت در هر سازوکاری از‌‌ همان مواردی است که اهرم‌ها را در دستان سرکوبگر استوار می‌کنند، فعالیت‌های انفرادی و تک‌روی با شکستی بی‌چون و چرا مواجه خواهد شد. الگوی همسان‌سازی بسیاری از حرکت‌ها شکاف‌های ریشه‌ای را هم از بین خواهد‌ برد و ما را برای چرخشی که باید، مهیا خواهد ساخت؛ درست همان‌چیزی که انسان را برمی‌گرداند.

اغواگری کالا

Sun, 03 Jun 2012 16:46:52 +0000

مهشب تاجیک

مهشب تاجیک - سرمایه‌داری و جهان کالامحور، این توانایی و پتانسیل را دارد تا هر چیزی را در خود فرو ببرد و از طرفی وارد چرخه عرضه و تقاضا و تولید و مصرف کند. این واقعیتی است که حتی دشمنان و رقبای سرمایه‌داری را نیز در بر می‌گیرد و در این ساختار مبتنی ‌بر پسند بازار گرفتار می‌آورد.

بیهوده نیست که هر ایدئولوژی یا ساختاری در هر زمان که پا به میدان نظر یا عمل می‌گذارد، پیش از هر کار یا اتخاذ هر رویکردی، در آغاز به‌اجبار در صدد رفع اتهام از خود برمی‌آید تا دامن خود را از آلودگی به این چرخه پاک بداند. در هرحال، سرمایه‌داری این قابلیت را در خود دارد تا هر مقوله‌ای را مادامی که به‌سوی قدرتمندی پیش می‌تازد در خود فرو ببرد و قواعد خود را بر آن تحمیل کند و اگر آن مقوله از چرخه قدرت فاصله بگیرد، بنا بر قواعد دنیای سرمایه، زیست خود را در این چهارچوب از دست می‌دهد. گویی در مسیری قرار داده شده است که چاره‌ای جز تن‌ در دادن به جهان سرمایه وجود ندارد.

دنیا کوچک شده است

جهان سرمایه‌داری برای هرچه قدرتمند‌تر شدن، وابسته به بازتعریف مداوم تعریف‌های خود است تا از این رهگذر بتواند تا آنجایی که می‌تواند پیش برود و هر آنچه را که مقدور است به کالای مصرفی یا مصرف‌کننده کالا تبدیل کند. حال اگر کالای مصرفی به حوزه وجودی فرد بازگردد، خود می‌تواند در عین حال مصرف‌کننده کالا هم باشد. این فرآیند پیچیده تا به آنجا هدایت می‌شود که فرد مصرف‌کننده خود را به‌مثابه کالا مورد استفاده قرار دهد و بدون اینکه نسبت به آن آگاه باشد، بهای آن را نیز پرداخت کند. کار به این‌جا ختم نمی‌شود و حتی باور‌ها، سبک زندگی و هویت فرد نیز در دست «تولید» و «مصرف» قرار می‌گیرد و اینگونه است که فرهنگ‌سازی مصرف، از حیطه قدرتمند تبلیغات و ارزشگذاری‌های رسانه‌ای پا را فرا‌تر می‌نهد و خود را از هر فرد انسانی به فرد دیگر در اجتماع انتقال می‌دهد. در همین زمان است که چیستی حضور فردی و به‌تبع آن، حضور هر فرد در اجتماع، به چگونگی و استمرار مصرف آن فرد بازمی‌گردد و اینگونه القا می‌شود که تداوم این چرخه، تعادل اجتماع را تنظیم خواهد کرد.

جهان سرمایه‌داری برای هرچه قدرتمند‌تر شدن، وابسته به بازتعریف مداوم تعریف‌های خود است تا از این رهگذر بتواند تا آنجایی که می‌تواند پیش برود و هر آنچه را که مقدور است به کالای مصرفی یا مصرف‌کننده کالا تبدیل کند.

در روزگاری که دنیا به دلایل گونا‌گون کوچک‌تر جلوه می‌کند و مردمانش قرابت بیشتری با هم حس می‌کنند و از دیگر سو امکان ارتباطی و تبادل اطلاعاتی بیش از پیش میسر شده است، پی‌ریزی الگوهای همگن برای تسلط بیشتر روی بازار جهانی مقرون به صرفه خواهد بود.

حتی اگر سطح مصرف در کشورهای مختلف متفاوت باشد، بازهم ضرورت کار، لزوم توجه به تغییر ساختارهای فکری- روانی و کنترل عملکرد به‌صورت خودبه‌خودی است. جهانی شدن الگوهای مصرف به‌منظور ایجاد تغییر در فرهنگ ملت‌ها در جهت هموار کردن مسیر سرمایه‌داری برنامه‌ریزی می‌شود؛ چراکه از طریق فرآیند مصرف می‌توان قدرت را در جهان چنان تقسیم کرد که اگرچه تولید و مصرف در همه‌جا امکان حضور دارد، ولی انباشت سرمایه در یک مکان اتفاق می‌افتد. به این شکل، مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگان بدون اینکه خود نیز آگاه باشند، به تابعی برای تولید قدرت و ثروت بدل می‌شوند بدون اینکه از این دو سود جویند و از طرفی برای ادامه حضور تجهیز می‌شوند.

پیام‌های اغواکننده نظام سرمایه‌داری

با وجود پیشفرض‌های طرح‌شده، افراد اجتماع در این نظام نه تنها به مصرف تشویق می‌شوند، بلکه از سویی مصرف تمام زاویه‌ها و گوشه‌کنارهای زندگیشان را پر می‌کند و از سوی دیگر، این عمومیت مصرف کالای خودبه‌خودی، ‏ کیفیت ذاتی و ارزش زیبایی‌شناختی کالا‌ها را در یک جامعه به زیر سئوال می‌برد. این عام‌بودگی چیزی را از قلم نمی‌اندازد؛ حتی اگر کالای مورد نظر در آغاز در ذات هستی‌شناختی خود، فرآورده‌ای علمی یا هنری بوده باشد و کارکردش چیزی نه در مسیر چرخه بیمار می‌نمود.

فرآیندی که طی آن فرهنگ مصرف‌گرایی جهانی می‌شود تابعی از فرآیند جهانی‏شدن نظام سرمایه‏داری جهانی است. نظام سرمایه‌داری با کمک رسانه‌ها با پیام‌های اغواکننده خود، مردم را به سمت فرهنگ مصرفی سوق می‌دهد و آن‌ها را تشویق می‌کند که بیش از نیازهای زیستی خود مصرف کنند.

تحت تاثیر این القائات و تاثیر رسانه‌ها موج عظیمی به راه افتاده است که به همین سادگی قابل کنترل نیست و با نگاهی صادقانه‌تر کسی هم درصدد نیست که بخواهد آن را کنترل کند. مردم هویت زیستی خود را در لابه‌لای خرید کالا‌ها و خدماتی می‌بینند که هر روز با گستره بیشتری به آن‌ها عرضه می‌شود. این نگرش افتخار زندگی خاصی است که شروع کرده‌اند، بدین معنی که چیزهایی را می‌‌خرند که نیازی به آن‌ها ندارند و صرفاً بر اساس نیاز کاذبی که در فرهنگ آن‌ها به وجود آمده است دست به خرید می‌زنند. نیازهای واقعی و کاذب انسان‌ها بر اساس آنچه «هربرت مارکوزه» بین آن‌ها تفاوت قایل شد و گزند رسانه‌ها را در این زمینه و نفوذ بلامنازع آن‌ها یادآور شد.

زنان و مصرف‌گرایی

مسئله مهمی که همیشه در مصرف‌گرایی نادیده گرفته می‌شود، نوک پیکانی است که در اکثر مواقع به سمت زنان نشانه رفته است. آیا واقعاً تفاوت‌های رفتاری معناداری بین زنان و مردان در حیطه مصرف‌گرایی وجود دارد؟

نظام سرمایه‌داری با کمک رسانه‌ها با پیام‌های اغواکننده خود، مردم را به سمت فرهنگ مصرفی سوق می‌دهد و آن‌ها را تشویق می‌کند که بیش از نیازهای زیستی خود مصرف کنند. تحت تاثیر این القائات و تاثیر رسانه‌ها موج عظیمی به راه افتاده است که به همین سادگی قابل کنترل نیست و با نگاهی صادقانه‌تر کسی هم درصدد نیست که بخواهد آن را کنترل کند

اگر مصرف به عنوان نهایی‌ترین دال در درون اقتصاد سرمایه محور در جریان باشد، این اسراف‌کاری در یک بازی خواست قدرت و تن در دادن رضایتمندانه به آن به سمت جلو حرکت خواهد کرد. اگر در تفاوت میان مصرف‌گرایی زنان و مردان به معنا‌ها و محتواهای این رفتار توجه کنیم، متوجه خواهیم شد نوک پیکان ما ممکن است در این وادی معکوس نیز عمل کند. تفاوت‌ها و هویت‌های مصرف‌گرای غیر یکپارچه‌ای که تناقض‌های رفتاری را به‌وجود می‌آورد، به نوعی پیش‌آمدی است که در هویت به وجود آمده در مصرف بدون وانمودهای جنسیتی رنگ می‌بازد.

فریب، تغییر اذهان و مسئله گستردگی قدرت پنهان اقناع کردن مردم در زمینه مصرف به حدی گسترده است که مولدان این پیامد خود را از قید هرگونه زمان و مکانی آزاد کرده‌اند و به سوی جلو پیش می‌روند. این خصلت اما توده‌ای است و دخلی به جنسیت ندارد. این فرهنگ بر کیفیت زندگی ما اثر می‌گذارد، به این معنی که نتیجه‌ای اجتناب‌ناپذیر در این زمینه حاصل می‌شود که کیفیت زندگی به داشتن درآمد بالا و نداشتن آن به درآمدی پایین مربوط است هر چند که زندگی مصرفی برای تمام سطوح درآمد برنامه‌ریزی می‌کند، اما این مسئله همیشه به احساس داشتن کمتر منتج می‌شود. پس به دنبال آن افراد سخت‌تر و بیشتر کار خواهند کرد تا زندگی را به سطحی که از نظر آن‌ها استاندارد یک زندگی است وارد کنند، غافل از اینکه این توهم گریبان آن‌ها را خواهد گرفت که با هر قدمی به سمت استانداردسازی زندگی، این استاندارد یک قدم به عقب‌تر خواهد رفت که نتیجه آن تلاش سخت‌تر و طاقت‌فرسا‌تر خواهد بود.

مصرف‏گرایی، پیامد زندگی مدرن

مصرف‏گرایی یکی از پیامدهای زندگی مدرن و بر اساس‏ زیاده‌خواهی‌های فردگرایانه انسان است که به سرعت به مفاهیم رفتارهای‏ اجتماعی پیوند می‌خورد

امروز بسیاری از مفاهیم سیاسی در گرو این رفتارهای مصرف‌گرایانه و خواهندگی بیشتر و بیشتر است. بد نیست به شعارهای تبلیغاتی نامزدهای مختلف در احزاب متفاوت نگاهی بیندازیم. پس همانطور که در بالا گفته شد، اعلام آمار و ارقام مصرف‌گرایی، خریدهای حرص‌آلود و عدم ممانعت‌های ارادی سیستم‌ها به هیچ عنوان جنسیت را در برنمی‌گیرد. این ارتباطات برای بسیاری از مردم کاملاً عادی شده است و ذره‌ای نسبت به این روابط مشکوک نیستند و با طیب خاطر به آن می‌پردازند. این پندار فرا‌تر از همه چیز ما را در خطر قرار می‌دهد، اگر ما چنین بی‌محابا به مصرف‌گرایی ادامه دهیم، نتیجه‌ای جز «در خطر قرار گرفتن»، «ناامنی بیشتر جهان» و «استفاده بیشتر و بیشتر از منابع» نخواهد داشت و در ‌‌نهایت این فرایند به نابودی بشر می‌انجامد. حیطه پیش‌آمده برملاکننده دگردیسی بیرونی است که بشر به آن مبتلا شده است.

قطعه اما تمام

Maryam — Fri, 16 Mar 2012 09:03:45 +0000

مهشب تاجیک

نیمی از روزهای هر سال به عنوان‌هایی مزین شده‌اند که تاریخمان را به ما یادآور می‌شوند. این روز‌ها، تاریخی را به یاد ما می‌آورند که رویدادهایی را در خود گنجانده ‌است.

عنوان این روز‌ها بسته به شرایط فرهنگی- سیاسی و پیشینه‌مذهبی هر کشور و اجتماعی تغییر می‌کند. برای نمونه در کشورهای اسلامی، بسیاری از برگ‌های تقویم به وقایع دینی اختصاص دارند، در حالی‌که روزهای ملی انگشت‌شمارند و رویدادهای بین‌المللی به هیچ بخشی از این تقویم‌ها تعلق ندارند. چراکه حکومت‌های دینی، حکومت‌های بسته‌ای هستند که تقویم و مناسبت‌های خودشان را دارند. در این تقویم‌ها اگر روز مرد، روز زن و روز کودکی وجود داشته باشد طبق تعریف آن‌ها در تقویم جای گرفته است.

همانقدر که تصور ما از زنانگی تحت تاثیر جنبه‌های زایندگی، مادرانگی و لطافت جنس مونث قرار گرفته است، به‌‌همان میزان موجودیت زنانه را فارغ از پتانسیل‌های موجود در آن غیر قابل تصور کرده است

هر حکومت بسته‌ای خواه دینی یا غیر دینی از خوانش‌های جهانی فاصله می‌گیرد و دنیا را مطلقاً از دریچه‌چشمان خود می‌نگرد. در نقاطی از جهان که دنیا را از دریچه‌دیگری نگاه می‌کنند، روزهایی پاسداشته می‌شوند که مورد توافق جمع بیشتری از ساکنان زمین باشند. روزهایی که از تلاطم تاریخ گذشته‌اند و حالا روی برگ‌های تقویمی جهانی و نه فقط برای کشوری خاص آرام گرفته‌اند. روزهایی که جدا از دلبستگی‌های ملی‌گرایانه و تعصب‌های مانده در گذشته‌خواست‌ها و دغدغه‌های افراد بیشتری از هر ملیت و هر زبان را در برمی‌گیرند و خاستگاهی ژرف‌تر و پایه‌ای‌تر را در مسیر رشد بشر به سمت زندگی بهتر پی می‌گیرند. لازم به یادآوری است که آن‌چه مورد توافق اکثریت یک جامعه، حتی جامعه‌جهانی قرار می‌گیرد، صرفاً بهترین گزینه‌انتخاب نخواهد بود.

شبحی از یک پری‌واره

هشتم مارسِ هرسال را به عنوان نمونه بسیاری از فعالان حقوق بشر به مناسبت روز زن گرامی می‌دارند و برای این روز برنامه‌ریزی می‌کنند. آن‌ها هر سال که این روز از راه می‌رسد، بیانیه‌ها، نشست‌ها و تجمع‌های اعتراضی خودشان را دارند. در حالی‌که بسیاری از زنان در هر گوشه‌دنیا با هر هشت مارسی که از راه می‌رسد، این سئوال را می‌پرسند که اصلاً چرا روزی به نام روز زن وجود دارد؟

ضرورت پاسخ به این پرسش برای هر نهادی که در مسیر احقاق حقوق زنان فعالیت می‌کند راهگشا خواهد بود. اگرچه در پی این پرسش نقطه‌های مبهم دیگری آشکار خواهند شد که شاید این قدرت را داشته باشند تا تاریخچه‌جنبش‌های فمینیستی را به زیر سئوال ببرند. شاید تلاش برای آزادی زنان به حرکتی اگزیبیسیونیستی و نمایشی خامدستانه تبدیل شده است تا واقعیتی که توان تغییر را فراهم سازد.

آیا آن زن که در هشت مارس حضورش پاسداشته می‌شود، از‌‌همان دست زنانی است که ما در اطراف خود می‌بینیم یا از آن دسته‌دیگری است که ما کمتر آن‌ها را می‌بینیم ولی بیش از حضور در خیابان‌ها، رسانه‌ها و خانه‌ها در جایی حضور دارند که صرفاً ویترینی برای نگهداشتن زن در یک قالب خاص است؟ بهتر است پرسش را این‌گونه مطرح کنیم: آیا با تلاش برای فراروی از جامعه در شکل سنتی آن هنوز هم به دوتایی‌های زن- مرد و زنانگی- مردانگی احتیاج داریم یا نه؟ آیا آن دال که ما تمامی گونه‌ای از بشر را در آن جمع کرده‌ایم، می‌تواند مصداق‌های گوناگون آن‌گونه را در خود جای دهد یا فقط شبحی از پری‌واره‌ای را پیش روی ما قرار می‌دهد که رویای زن اثیری را در ذهن‌ها زنده نگه می‌دارد.

همانقدر که تصور ما از زنانگی تحت تاثیر جنبه‌های زایندگی، مادرانگی و لطافت جنس مونث قرار گرفته است، به‌‌همان میزان موجودیت زنانه را فارغ از پتانسیل‌های موجود در آن غیر قابل تصور کرده است. به عبارتی دیگر ما برای زن دانستن یک فرد انسانی خارج از فیزیولوژی او نقش‌پذیری او به عنوان جفت مکمل مرد، زاینده‌هستی و عضو ضعیف و لطیف اجتماع را متصور می‌شویم و اگر وجود یک زن چنین مصداق‌هایی را تایید نکند او را از دایره‌زنانگی به بیرون پرتاب می‌کنیم. با همه‌این تفاصیل و جدا از مسئله‌ای که مطرح شد، جستن زنانگی صرفاً در تنانه‌یک زن محل سئوال است. چه برسد به این‌که در تنانه‌یک زن نقش‌های برساخته‌و نسبت داده شده به زنانگی را بجوییم.

اقتصاد و قدرت

برای ذهن‌هایی که هنوز زنانگی را در تنانه‌یک زن به "اثیری" و "لکاته" تقسیم می‌کنند و در این راستا سود و زیان خود را دنبال می‌کنند، راه زیادی برای پذیرش جریان زنانه‌هستی در هر زیست ذی‌حیاتی در پیش است، اما فقط این پذیرش نیست که یک فرد با چنین تفکری به آن نیازمند است. در دنیایی که ما در آن به سر می‌بریم هر مقوله‌ای با دو پارامتر "قدرت" و "اقتصاد" سنجیده می‌شود و در جایگاه خود قرار می‌گیرد. بنابراین با نگاهی دقیق‌تر به رویکرد جوامع واپس‌گرا از یکسو، از سویی دیگر جوامع پیشرفته و در کنار آن‌ها جنبش‌های آزادی‌خواه و مردمان برابری‌طلب و مدافع حقوق زنان خواهیم دید که همه‌آن‌ها با وجود تفاوت در شکل ظاهری رفتار و نتیجه‌رفتارشان یک راه را در پیش گرفتند. آن‌ها هر کالایی را در چرخه‌مصرف و تولید قرار می‌دهند و از این "چرخه‌اقتصاد" در پی تولید "قدرت و سودجویی" در نزد خود هستند.

اجتماع بشر برای ایجاد نظم‌های بیرونی سعی در دسته‌بندی و تقسیم‌بندی خود طبق نُرم‌های سازگار با بافت قدرت دارد که در این رهگذر ناگزیر از تولید مازاد خود است

واقعیت این است که ما در هر جایگاهی و با توجه به زندگی در هر اجتماعی این روز را برای کنترل یک نوع قدرت در نظر می‌گیریم تا به این وسیله تسلط زنانگی دیگر حوزه‌ها را محدود کنیم. زنانگی اما بی‌کار نمی‌نشیند چرا که قدرت زنانگی از جنس دیگری است. زنانگی چه در تن‌های همجنس‌گرا‌ها، روسپی‌ها، زنان معلول و حتی هرمافرودیت‌ها و تن‌های از شکل افتاده‌ای چون قربانیان خشونت‌های جنسی و کارگر‌ها که به نوعی در حوزه‌تنانه‌زنانه تعریف می‌شوند خود را پخش می‌کنند و تسلط را از شبح پری‌واره‌ای که سعی در پاسداشت آن می‌شود، سلب می‌کنند. زنانگی چه در تن‌های زنانه و چه در اندام‌واره‌های خارج از تعریف زنانه خود را تکثیر می‌کنند و از موجودیت خود قدرت می‌گیرند. چرا که این قدرت با قدرت غالب در اجتماع چه در ساخت و چه در رفتار تفاوت دارد.

هر تقسیم‌بندی، جداسازی و یا ایجاد نظم بیرونی در یک زیست چاره‌ای جز تولید مازاد ندارد. اجتماع بشر برای ایجاد نظم‌های بیرونی سعی در دسته‌بندی و تقسیم‌بندی خود طبق نُرم‌های سازگار با بافت قدرت دارد که در این رهگذر ناگزیر از تولید مازاد خود است. تفاوتی ندارد که شما چه چیز را تقسیم‌بندی می‌کنید. شما می‌توانید در ساختار یک اجتماع به تقسیم ثروت دست بزنید. می‌توانید شهروندان یک کلونی انسانی را طبقه‌بندی کنید و حتی می‌توانید برگ‌های یک تقویم را میان مناسبت‌ها و بزرگداشت‌ها تقسیم کنید. اختصاص یک روز به زنان به ایشان قدرت نمی‌دهد و لزوماً حقی را در دسترس آنها نمی‌نهد. واگذاری روزی چون هشتم مارس به قسمت انتخاب شده‌ای از یک جامعه به منظور کنترل و مدیریت رفتار آن در جهت مطالبه‌ حقوقشان در مسیری ویژه برنامه‌ریزی می‌شود تا قسمت‌های جدا از هم افتاده‌ یک جامعه خود را در هر روز تقویم پراکنده نکنند.