مریخ

MAVEN: کاوشگر بعدی مریخ

arezoo — Fri, 01 Mar 2013 15:17:59 +0000

نانسی نیل‌-جونز (Nancy Neal-Jones)

برگردان:

احسان سنایی

نانسی نیل‌ جونز - این روزها متخصصین تأسیسات فضایی لاکید مارتین در حالی پروسه ساخت فضاپیمای «تحولات جو و گازهای فرار مریخ» (MAVEN) را به اتمام رسانده‌اند که هم‌اینک سه مدارگرد و دو سطح‌نشین در این سیاره مشغول به کاوش‌اند و هر روزه خبرهای تازه‌ای از گوشه‌گوشه این همسایه سرد و سرخ‌فام‌مان هم به گوش می‌رسد. MAVEN اولین مأموریتی‌ست که به بررسی جو فوقانی مریخ خواهد پرداخت.

گرچه پروسه ساخت فضاپیمای MAVEN تکمیل شده، اما این تازه نخستین خان سفر به سیاره سرخ است و این ماهواره آزمون‌های متعددی از جمله تحمل‌سنجی دماهای فوق‌العاده بالا، خلأ و ارتعاشات سنگین را پیش رو دارد. MAVEN هم‌اینک در «آزمایشگاه صوتی ِ پرانعکاس» ِ تأسیسات لاکید مارتین به سر می‌برد تا به مصاف بلندترین صداها و امواج تکانشی ِ ممکن حین پرتاب برود. خان بعدی، تست شوک لحظه جداسازی از پوشش محافظ موشک، ارتعاشات محلی، تداخل‌سنجی امواج الکترومغناطیس و تست مغناطیسی‌ست. این خان، با تست خلأ گرمایی، که شامل قرارگیری ماهواره در خلأ و دماهای فوق‌العاده سرد و گرم محیط فضاست، به پایان خواهد رسید.

گای بتلشیس (Guy Beutelschies)، مدیر پروژه MAVEN در شرکت سامانه‌های فضایی لاکید مارتین، با اشاره به پروسه تکمیل این ماهواره می‌گوید: "مونتاژ و راه‌اندازی MAVEN خیلی آهسته پیش رفت و بی‌صبرانه منتظر شش ماه تست محصول‌مان هستیم. آزمایشات محیطی، مجموعه‌عملیات تعیین‌کننده‌ای‌ست که تضمین می‌کند کاوشگرْ اوضاع سخت فضا را تاب خواهد آورد".

تیم علمی کاوشگر MAVEN مستقر در آزمایشگاه فیزیک اتمسفری و فضایی دانشگاه کلرادو-بولد

بروس جاکوسکی (Bruce Jakosky)، پژوهش‌گر ارشد MAVEN از آزمایشگاه فیزیک اتمسفری و فضایی دانشگاه کلرادو-بولدر نیز می‌گوید: "از اینکه گروه‌مان اقدام به طراحی و ساخت این فضاپیما و ادوات علمی‌ای کرده که بناست محاسبات‌مان را به ثمر برسانند، بسیار خوشحالم. هم‌اینک مأموریت فضایی مهیجی که طراحی شده بود، پیش ماست و آزمایشات محیطی هم تضمین خواهد کرد که دیگر آماده پرتاب و شروع مأموریت‌ایم".

قرار است فضاپیمای MAVEN در اوت سال میلادی جاری از تأسیسات لاکید مارتین به مرکز فضایی کندی ناسا منتقل شود و آخرین مراحل پیش از پرتاب را بگذراند. نوامبر ۲۰۱۳ تاریخی‌ست که برای پرتابش درنظرگرفته شده. این ماهواره قرار است به بررسی تأثیر فقدان تدریجی جو مریخ بر اقلیم بلندمدت این سیاره بپردازد. MAVEN با محاسبه آهنگ فعلی فرار گاز از این سیاره و جمع‌آوری داده در خصوص فرآیندهای مربوطه، قرار است از گذشته مریخ خبر بگیرد.

دیوید میچل (David Mitchell) مدیر پروژه MAVEN در مرکز پروازهای فضایی گادرد ناسا واقع در شهر گرین‌بلت مریلند، می‌گوید: "این فاز برنامه، بالاخص از بابت اینکه ارزیابی مناسبی از قابلیت‌های ماهواره تحت شرایط شبیه‌سازی‌شده محیط فضا صورت می‌دهد، اهمیت خاصی دارد. مهم این است که گرچه فضاپیما درست سر وقت به آزمایشات رسیده، ولی حفظ بودجه هنگفت و برنامه‌های بعدی‌اش همچنان خبر از مواجهه با شگفتی‌های فنی و راهبردی‌ای می‌دهد که ممکن است حین پروسه آزمایش، یا قبل از پرتاب پیش‌آمد کنند. برای آماده‌سازی فضاپیما جهت پرتابی که اواخر سال جاری پیش رو دارد و همچنین دریافت اطلاعاتی که یک سال بعدش خواهد فرستاد، خیلی مهم است که مطابق نقشه پیش برویم".

پژوهش‌گاه ارشد MAVEN، آزمایشگاه فیزیک اتمسفری و فضایی دانشگاه کلرادو-بولدر است. این دانشگاه، متولی عملیات علمی، نظارت بر کارکرد ادوات علمی ماهواره، و همچنین پیشبرد امور ترویجی ِ مرتبط به این مأموریت است. مرکز پروازهای فضایی گادرد ناسا مدیریت پروژه را به عهده دارد و دو ابزار علمی آن را هم فراهم آورده. شرکت لاکین مارتین، سازنده فضاپیما و همچنین مسئول عملیات میدانی MAVEN است. آزمایشگاه علوم فضایی دانشگاه کالیفرنیا-برکلی، ادوات علمی ماهواره را طراحی کرده. آزمایشگاه JPL ناسا مسئول امور ناوبری ماهواره است و شبکه‌آنتن‌های DSN و شرکت مخابراتی الکترا نیز امور سخت‌افرازی MAVEN را به عهده دارند.

منبع: NASA

توضیح تصویر:

۱ - طرحی از کاوشگر MAVEN / منبع: NASA

۲ - تیم علمی کاوشگر MAVEN مستقر در آزمایشگاه فیزیک اتمسفری و فضایی دانشگاه کلرادو-بولدر / منبع: دانشگاه کلرادو

زنون‌های زمین کجا رفته؟

arezoo — Fri, 12 Oct 2012 02:04:39 +0000

اون کالاوی (Ewen Callaway)

برگردان:

احسان سنایی

اون کالاوی - گاز زنون، تقریباً از جو زمین رخت بربسته؛ ولی دانشمندان آلمانی مدعی‌اند که می‌دانند کجا رفته است. مدرک‌شان هم همان هوایی‌ست که نفس می‌کشیم. زنون، در فهرست گازهای نجیب جدول تناوبی (یعنی گازهایی که تقریباً با هیچ عنصری در شرایط معمولی واکنش نمی‌دهند)، دومین عضو سنگین گروه محسوب می‌شود. اما فراوانی جوّی آن در نسبت با هم‌نوعان سبک‌ترش، فوق‌العاده کمتر از انتظارات است.

این معما، بیشتر به یک ماجرای علمی-جنایی می‌ماند. پژوهش‌گران حدس می‌زنند که این عنصر، در یخچال‌ها، گوشته یا حتی هسته زمین نفوذ کرده باشد. پروفسور هنس کپلر (Hans Keppler)، از ژئوفیزیکدانان دانشگاه بایروت آلمان، می‌گوید: "دانشمندان همیشه می‌گفتند زنون گم نشده است. درست است که در جو زمین پیدا نیست؛ ولی در جایی پنهان شده". او به اتفاق همکارش اسویاتسلاو شکا (Svyatoslav Scheka)، طی گزارشی که دیروز در نشریه علمی Nature انتشار یافت، آخرین دانشمندانی شده‌اند که به مصاف این معما رفته‌اند.

آن‌ها برای کشف پاسخ، ابتدا به سراغ کانی‌ها رفتند. سیلیکات پروسکایتِ منیزیم، از ترکیبات اصلی گوشته تحتانی زمین به شمار می‌رود – یعنی همان لایه‌ای از سنگ مذاب که مابین پوسته و هسته واقع شده و تقریباً نیمی از جرم سیاره‌مان را هم به خود اختصاص داده است. دانشمندان گمان بردند که زنون ممکن است به حباب‌های درون همین کانی‌ها خزیده باشد. به‌گفته کپلر، "کاملاً اطمینان داشتم که گازهای نجیب، می‌توانند در کانی‌های پروسکایت انباشته شوند. حدس می‌زدم که زنون هم همانجا باشد".

به همین خاطر، این پژوهش‌گران برآن شدند تا گاز زنون و آرگون را تحت دماهای بیش از ۱۶۰۰ درجه سانتیگراد و فشار بالغ بر ۲۵۰ اتمسفر، در پروسکایت حل کنند. در این شرایط دشوار – که بی‌شباهت به وضع گوشته تحتانی زمین هم نیست – کانی مزبور، آرگون را قورت داد، اما جای چندانی برای نفوذ زنون نگذاشت. شاید این نتایج، آنقدرها امیدوارکننده نبودند، اما کپلر و شیکا را به فکر بکری فروبرد: نکند زنون اصلاً جایی پنهان نشده باشد؟

بالغ بر چهار میلیارد سال پیش، زمین حالتی مذاب‌گونه داشت. بارانی از شهابسنگ‌ فرومی‌ریخت و بخش اعظم جو اولیه سیاره‌مان را می‌زدود. وقتی‌که زمین سرد شد، آرگون و دیگر گازهای نجیب، از پروسکایت نشت کردند و به جو وارد شدند. زنون، که تنها مقادیر ناچیزی از آن حل شده بود، درصد ناچیزی از جو زمین را هم به خود اختصاص داد.

بالغ بر چهار میلیارد سال پیش، زمین حالتی مذاب‌گونه داشت. بارانی از شهابسنگ‌ فرومی‌ریخت و بخش اعظم جو اولیه سیاره‌مان را می‌زدود. کپلر و شیکا می‌گویند اگرچه آرگون و دیگر گازهای نجیب، در پروسکایت حل می‌شدند، اما جایی برای زنون باقی نماند و این گاز، به فضا نشت کرد. کپلر در این‌باره می‌گوید: "این [فرضیه] کاملاً با چیزی که بقیه می‌گویند، فرق می‌کند. آن‌ها می‌گویند زنون همین‌جاست، اما خودش را جایی پنهان کرده است. ما می‌گوییم اصلاً اینجا نیست، چراکه در همان ابتدای عمر زمین هم جایی برایش نبوده".

وقتی‌که زمین سرد شد، آرگون و دیگر گازهای نجیب، از پروسکایت نشت کردند و به جو وارد شدند. زنون، که تنها مقادیر ناچیزی از آن حل شده بود، درصد ناچیزی از جو زمین را هم به خود اختصاص داد. این دانشمندان، در دفاع از فرضیه‌شان خاطرنشان کرده‌اند که سهم نسبی سه گاز نجیب – یعنی زنون، کریپتون و آرگون – از ترکیبات سازنده جو زمین، تقریباً مشابه سطح حلّالیت‌شان در کانی پروسکایت است.

ضمناً این فرضیه نشان می‌دهد که چرا ایزتوپ‌های سبک‌تر گاز زنون، بیشتر از ایزوتوپ‌هایش سنگین‌ترش از جو زمین خارج شده‌اند. کپلر می‌گوید: "هیچکس نمی‌توانست این مسأله را توضیح دهد". پیشنهاد او و شیکا این بود که بعد از گذشت میلیاردها سال، هنگامی‌که زنون داشته به فضا نشت می‌کرده، احتمال فرار ایزوتوپ‌های سبک‌ترش از دام جاذبه سیاره‌مان هم بیشتر بود.

یعنی باید هم‌اینک این معما را حل‌شده پنداشت؟

گاز بدجنس

کریستیل سانلوپ (Chrystele Sanloup)، از ژئوفیزیکدانان دانشگاه پیر و ماری کوری پاریس می‌گوید هنوز زود است. "گمان نکنم این کشف، ربطی به معمای زنون گم‌شده داشته باشد". او فرضیه کپلر و همکارش را نه برای توضیح زنون سنگین باقیمانده در جو زمین کافی می‌داند و نه برای توجیه جای خالی زنون افزوده‌ای که می‌توانسته ناشی از واپاشی اورانیوم و پلوتونیم موجود در سنگ‌های زمینی باشد.

از این گذشته، هر توضیحی که برای زنون گم‌شده زمین پذیرفته شود، در سیاره مریخ هم، که جو آن به‌همان اندازه فاقد گازهای نجیب است، بایستی صدق کند. کپلر و شیکا می‌گویند در مریخ هم زنون به فضا نشت کرده: میدان گرانشی ضعیف این سیاره، قابلیت نگه‌داری از این گاز را نداشته. در نتیجه، کل زنونی که هم‌اکنون در مریخ پیدا شده، همان مقدار ناچیزی‌ست که می‌توانسته در کانی‌های پروسکایت حل بشود.

از طرفی سانلوپ شک دارد که موجودی پروسکایتِ مریخ آنقدر باشد که بتواند این مشاهدات را توجیه کند. او می‌گوید تا زمانی‌ که معمای زنونِ گم‌شده‌ مریخ حل نشود، از پاسخ خرسندکننده‌ای برای معمای زنون گم‌شده در زمین هم خبری نخواهد بود.

منبع: Nature

در همین زمینه:

زمین، در تنگنای هلیوم

توضیح تصویر:

جایگاه عنصر زنون در جدول تناوبی عناصر / منبع: Science Picture Co/Science Faction/Corbis

کشف جدید مریخ‌نورد آپورچیونیتی

arezoo — Tue, 18 Sep 2012 02:04:16 +0000

ویکتوریا یاگارد (Victoria Jaggard)

برگردان:

احسان سنایی

ویکتوریا یاگارد - در حالی‌که مریخ‌نورد جدید ناسا، موسوم به کیوریاسیتی، سفر هیجان‌انگیزش را به بلندی‌های دهانه گِیل آغاز کرده، مریخ‌نورد کهنه‌کار «آپورچیونیتی» به یکی از عجیب‌ترین اهداف عمر هشت و نیم‌ ساله‌اش برخورده است. این کاوشگر، طی پویش اخیری که از برآمدگی‌های لبه غربی دهانه ایندیور داشته، تجمعی نسبتاً انبوه از گویچه‌های تیله‌مانند را بر سطح خارجی یک تخته‌سنگ آشکار کرده که دانشمندان هنوز توضیحی برایش ارائه نکرده‌اند.

دانشمندان ناسا ابتدا گمان کردند این گویچه‌ها هم از جمله عوارض میکروسکوپی جذابی موسوم به «زغال‌اخته‌های مریخی» باشند.* این گویچه‌های غنی از آهن را نخستین بار همین مریخ‌نورد در سال ۲۰۰۴ و حین پرسه در حوالی محل فرودش پیدا کرد. تصور می‌رود که قدمت‌ این گویچه‌ها به میلیون‌ها سال پیش و به هنگامی برسد که سیاره سرخ، برای میزبانی از آب مایع به قدر کافی گرم بوده است. در آن دوران، جریانات آبی بعضی از نواحی مریخ به‌ هنگام عبورشان از روی سنگ‌ها، رسوباتی را به جا می‌گذاشتند و به راه خود ادامه می‌دادند. این رسوبات، رفته‌رفته در معرض فرسایش فزاینده‌ای واقع می‌شدند و به تدریج حباب‌های به دام‌‌افتاده در خودشان را، مثل زغال‌اخته‌های روی کلوچه آشکار می‌کردند.

گویچه‌های مشابهی هم در ماسه‌سنگ‌های جنوب غرب ایالات متحده پیدا شده و بعضی دانشمندان معتقدند آن‌ها را می‌توان مدرکی برای وجود حیات میکروبی بر مریخ برشمرد.

اما وقتی‌ آپورچیونیتی با طیف‌نگار پرتو ایکس مستقر بر بازوی روبوتیک‌ خود نگاه دقیق‌تری به این عوارض انداخت، متوجه شد این گویچه‌ها «مزه» آن زغال‌اخته‌ها را نمی‌دهند. اولاً آهن چندانی نداشتند و ثانیاً تجمع‌شان متراکم‌تر از گویچه‌های قبلی بود و ضمناً شکننده‌تر از آن‌ها هم به نظر می‌رسیدند.

استیو اسکوایرز (Steve Squyres)، پژوهشگر ارشد آپورچیونیتی از دانشگاه کرنل نیویورک، می‌‌گوید: "[این گویچه‌ها] ظاهراً از بیرون خُرد شده‌اند و درون‌شان هم از بافت نرم‌تری شکل یافته. تراکم‌ و شکل ظاهری و ساختار شیمیایی‌شان هم فرق می‌‌کند و توزیع متفاوتی [نسبت به قبلی‌ها] دارند. بنابراین معمای زمین‌شناختی جذابی پیش روی ماست".

خوشبختانه آپورچیونیتی همچنان در سلامت کامل به سر می‌برد و به اعتقاد مهندسین، این مریخ‌نورد جان‌سخت هنوز بنیه زیادی برای حل این معمای تازه در هفته‌های پیش رو دارد.

*پانوشت: در متن انگلیسی برای توضیح بصری تجمع انبوه گویچه‌های تیله‌مانند بر سطح خارجی تخته‌سنگ مریخی از شکل میوه «بلوبری» استفاده شده است که نوعی توت آبی رنگ دایره شکل و از گیاهان بومی آمریکای شمالی است. به این توت در شمال ایران «سیاگیله» می‌گویند. برای راحت فهمیده شدن این مقایسه، در این مقاله زغال‌اخته در ترجمه به جای بلوبری جایگزین شده است.

منبع: NewScientist

در همین زمینه:

مریخ، از نمای نزدیک

سایه‌هایی روی سیاره سرخ

دوقلوهای مریخی، شش‌ساله شدند

توضیح تصویر:

گویچه‌های اسرارآمیز مریخی، با قطر متوسط سه میلیمتر / منبع: NASA/JPL-Caltech/Cornell Univ./ USGS/Modesto Junior College

مریخ، در انتظار "کنجکاوی"

Sun, 05 Aug 2012 18:07:55 +0000

احسان سنایی

احسان سنایی − مریخ‌نوردِ ۲.۵ میلیارد دلاریِ «کیوریاسیتی» (کنجکاوی)؛ پیشرفته‌ترین کاوشگر بین‌سیاره‌ایِ ناسا، در آستانه فرود بر سطح سیاره مریخ است. حدود هشت ماه پیش، این روبوتِ غول‌آسا – با ابعاد تقریبی ِ یک اتومبیل معمولی – سوار بر یک فروند موشک اطلس-۵، از پایگاه فضایی کیپ‌کاناورال فلوریدا به فضا پرتاب شد. کیوریاسیتی (که پیش‌تر عنوان «آزمایشگاه علمی ِ مریخ» یا به اختصار MSL را یدک می‌کشید)، شانزدهمین کاوشگری‌ست که به قصد کنکاش سطح سومین سیاره منظومه شمسی‌مان، مریخ، به فضا اعزام می‌شود؛ حال‌آنکه طی پنجاه سال گذشته، تنها شش مورد از این تلاش‌ها به ثمر نشسته است: سه مریخ‌نشین و سه مریخ‌نورد.

شامگاه ۶ اوت به وقت شرق ایالات متحده، مریخ‌نورد کیوریاسیتی ِ ناسا، پس از تجربه هفت دقیقه‌ی پراسترسی که به «هفت دقیقه وحشت» مشهور شده، سطح سیاره سرخ را لمس خواهد کرد. اگر همه‌چیز توأم با موفقیت باشد، سپر حرارتی ِ فضاپیما با سرعتی در حدود ۲۱ هزار و ۲۰۰ کیلومتر بر ساعت، به جو مریخ می‌خورَد و پس از تجربه اصطکاک شدیدی که دمای قشر بیرونی ِ سپر را تا ۱۹۰۰ درجه سلسیوس افزایش خواهد داد، چتر نجات بزرگی گشوده می‌شود و مریخ‌نورد هم آهسته، در حالی‌که به یک «جرثقیل هوایی» متصل است، از پیله خود خارج می‌شود. این فرآیند، با فعال شدن موشک‌های معکوس ِ متصل به جرثقیل ادامه خواهد یافت تا چرخ‌های کیوریاسیتی، به نرمی با سطح سیاره تماس پیدا کنند. این فرآیندها، همه طی کمتر از هفت دقیقه، با هدایت خودکار فضاپیما رخ خواهد داد و مهندسین ِ کنترل مأموریت، تا زمان دریافت نخستین سیگنال از سمت مریخ‌نورد، هیچ ارتباطی با کاوشگرْ نخواهند داشت (رجوع کنید به مریخ، در خطر میکروب‌های زمینی).

پایگاه فضایی JPL ناسا، اهداف اصلی ِ مأموریت کیوریاسیتی را، بررسی امکان‌پذیریِ وجود حیات در گذشته یا حال سیاره مریخ، بررسی خصوصیات اقلیمی و زمین‌شناختی ِ نواحی ِ پیرامون عرض ۴۵ درجه این سیاره (که میزبان کاوشگر خواهد بود)؛ و نهایتاً کسب داده برای مأموریت‌های سرنشین‌دار آتی به سیاره سرخ، عنوان کرده است. هشت سال پیش، که مریخ‌نوردهای دوقلوی «اسپیریت» (روح) و «آپورچیونیتی» (فرصت)، در دو سوی مخالفِ مریخ – و حوالی استوای سیاره – فرود آمدند، مأموریتی ۹۰ روزه را جهت بررسی تاریخچه حضور آب در این سیاره، پیش روی خودشان می‌دیدند؛ حال‌آنکه طراحی ِ فوق‌العاده ظریف و محتاطانه این روبوت‌ها، و نیز عملکرد باورنکردنی ِ پنل‌های خورشیدیِ تأمین انرژیِ هر دو مریخ‌نورد، عمر مأموریت سه‌ماهه‌شان را تا دست‌کم هفت سال امتداد بخشید. اسپیریت، که سال گذشته به مأموریت خود پایان داد، موفق به پیمودن ۷ کیلومتر و ۷۳۰ متر از خاک مریخ، و کشف کانی‌های مؤیدِ حضور آب در گذشته‌ی نه‌چندان دور این سیاره شد. اما آپورچیونیتی، که همچنان پس از طی ۳۴ کیلومتر از دشت‌های «فلات نصف‌النهار» ِ مریخ، بر لبه یک گودال شهابسنگی، روزهای سرد زمستان این سیاره را می‌گذراند، طی هشت سال گذشته، شواهد محکم‌تری از حضور آب را در گذشته مریخ به دست آورده است.

اما کیوریاسیتی، که با تجهیزات فوق‌پیشرفته خود این‌بار از همان اولْ عزم خود را برای کشف شواهد وجود «حیات» در گذشته یا حالِ مریخ جزم کرده؛ انتظار می‌رود که با تجهیز به یک ریزرآکتور ِ اتمی به‌عنوان منبع تأمین انرژی – به‌جای پنل‌های خورشیدی – دست‌کم دو سال به کاوش پیوسته در این سیاره مشغول باشد و با آزمایشگاه پیشرفته‌ای که در دل خود جای داده، ما را به درک بهتری از تاریخچه اوضاع محیطی مریخ، و تغییر و تبدلات زمین‌شناختی ِ این سیاره طی چندین‌میلیون سال گذشته برساند.

از ساعات پر تب و تاب روز چهاردهم جولای ۱۹۶۵، که نخستین سفیر زمین (ماهواره مارینر ۴) از کنار سیاره سرخ‌فام و اسرارآمیز مریخ گذشت؛ تا ساعات پر و تب و تاب همین امروز، که پنجاهمین سفیرمان قصد فرود بر این سیاره را دارد؛ تعریف علمی از مفهوم «حیات مریخی»، اوج و فرود بسیاری را طی کرده. در عکس بالا، تکنسین‌های پایگاه پژوهشی ِ JPL ناسا، را ساعاتی پیش از مخابره نخستین تصویر نمای نزدیک بشر از سطح سیاره سرخ، توسط ماهواره مارینر ۴ می‌بینید. ذهن هرکدام از این دانشمندان، می‌توانسته میزبان تصویری منحصربفرد از سطح سیاره سرخ باشد: سیاره‌ای با رودهای خروشان و جنگل‌های وسیع؟ یا سرزمینی مُرده که حتی امیدی به وجود یک بوته هم در آن نمی‌رود؟ و یا اصلاً کُره‌ای مسکونی که ساکنینش احتمال دارد حتی عبور یک ماهواره‌ی زمینی از حریم فضایی‌شان را هم یک تهدید تلقی کنند؟ ... هرکدام از این حدسیات، می‌توانسته «علمی‌ترین» تصویر موجود از حیات مریخی در ذهن یک دانشمندِ اواسط دهه ۶۰ میلادی بوده باشد.

در این چهل و دو سالی که از عبور ماهواره مارینر-۴ تا فرود کیوریاسیتی؛ یعنی نخستین مریخ‌نوردی که مشخصاً کشف شواهد وجود حیات مریخی را در دستور کار خود داده، می‌گذرد؛ داستان کشف و گاه حتی ارتباط با حیات مریخی، مسیر پرسنگلاخی از امید و شکست را طی کرده؛ چنانکه پشتوانه‌مان برای طرح این سؤال که «آیا حیات مریخی وجود دارد؟ »؛ امروزه به پرمایگی ِ مأموریتی نظیر کیوریاسیتی‌ست. زیبایی ِ علم در این نکته نهفته که سؤالْ اما همان سؤال چهل و دو سالِ پیش است: آیا حیات مریخی وجود دارد؟

در همین زمینه:

تعیین فرودگاه مریخ‌نورد بعدی

توضیحات تصاویر:

۱- طرحی از مرحله پایانی فرود مریخ‌نورد کیوریاسیتی؛ در حالیکه با چندین کابل بلند، از یک جرثقیل هوایی آویزان است و موشک‌های معکوس ِ جرثقیل هم فعال‌اند / منبع: Maas Digital LLC/National Geographic Channels

۲- اتاق کنترل مأموریت مارینر-۴ / منبع: ناسا

سایه‌هایی روی سیاره سرخ

Fri, 25 May 2012 21:58:00 +0000

آلن بویل (Alan Boyle)

برگردان:

احسان سنایی

آلن بویل − هرچند که مریخ‌نوردِ «فرصت» (Opportunity)، نمی‌تواند عکسی تمام‌رخ از خودش بیاندازد، اما بی‌شک عکاسی از سایه‌اش هنرمندانه‌ترین کار بعدی‌اش خواهد بود. اگر چشم‌انداز نفس‌گیر گودال «Endeavour» را هم در پس‌زمینه داشته باشید که دیگر بهتر از این نمی‌شود.

تصویری که در زیر می‌بینید، حاصل تلفیق افزون بر ده عکس مجزاست که دوربین زاویه‌باز «فرصت» آن‌ها را در اوایل ماه مارس سال جاری، حین اوقات فراغتش بر فراز حاشیه غربی گودال Endeavour گرفته است. در آن زمان این مریخ‌نورد، که انرژی‌اش از نور آفتاب تأمین می‌شود، به علت وضعیت خاص خورشید در زمستان مریخی، متوقف شده بود و انرژی کمی را هم مصرف می‌کرد. اما از وقت گرفتن این عکس‌ها، «فرصت» هم حرکتش را از سر گرفت و هم‌اکنون مشغول بررسی تکه‌خاکی از زمین‌های همان دور و بر است که باد مریخ اندکی تراشش داده بود.

در آینده‌ای نزدیک، «فرصت» اینجا را به مقصد نقطه‌ای موسوم به Cape Tribulation ترک خواهد گفت تا به بررسی انواع به‌خصوصی از کانی‌های رُسی تحت عنوان فیلوسیلیکات‌ها بپردازد. اگر این کانی‌ها پیدا شوند، بررسی رسوبات‌شان می‌تواند درک نوینی از نقش آب را در گذشته مریخ به دست‌مان بدهد.

این تصویر، یک نمای عصرگاهی را در حول و حوش ساعت چهار و نیم تا پنج بعدازظهر مریخ نشان می‌دهد و رنگ‌ها به‌نحوی غلو شده‌اند تا تمایز ترکیبات سطحی محیط، مشخص باشد. به همین خاطر است که رنگ بخش دوردست گودال Endeavour، دم به آبی می‌زند. اما در واقعیت امر، این چشم‌انداز از رنگ قرمز یکدستی پوشیده شده است.

حالا که صحبت از رنگ شد، بد نیست نگاهی به برآمدگی ِ توپی‌شکل سمت پایین-چپ عکس هم بیاندازید. این، ساعت آفتابی مریخ‌نورد است. البته این ساعتِ ساده بیشتر به درد کالیبره کردن رنگ عکس‌های دوربین زاویه‌باز «فرصت» می‌خورد تا تعیین وقت. قطعات رنگی و دایره‌های خاکستریِ این شاخص، به هدایت‌کنندگان زمینی مریخ‌نورد امکان تنظیم رنگ عکس‌ها را به‌نحوی که در زمین می‌بینیم، می‌دهد؛ اما متأسفانه این ساعت مریخی، دیگر عملکرد گذشته‌اش را ندارد، چراکه آن هم مثل صفحات خورشیدیِ تأمین انرژی مریخ‌نورد (که در پایین عکس پیداست)، زیر یک لایه غبار رفته است. برای این‌که ببینید این ساعت، بعد از غبارروبی به چه شکل است و با نحوه کاربردش آشنا شوید، توضیحات گروه آتنا، وابسته به دانشگاه کرنل را در اینجا بخوانید.

ناسا، «فرصت» و مریخ‌نورد دوقلویش «روح» را در ژانویه ۲۰۰۴ بر دو سمت مخالف مریخ فرود آورد و انتظار می‌رفت که مأموریت‌شان ۹۰ روز بیشتر به طول نینجامد. اما هر دوی روبوت‌ها به شکل دیوانه‌واری خوب عمل کردند. هرچند که «روح»، یکی دو سال پیش از کار رفتاد، اما «فرصت» همچنان بانشاط عمل می‌کند و به همین زودی‌ها هم از تنهایی درخواهد آمد: در ماه آگوست سال میلادی جاری، مریخ‌نورد «کنجکاوی» هم قرار است که برای یک مأموریت تقریباً دوساله بر سطح مریخ فرود بیاید.

منبع: msnbc

در همین زمینه:

مریخی‌ها شش‌ساله شدند

۲۵ اسفند؛ مقارنه ناهید و مشتری

arezoo — Tue, 13 Mar 2012 14:09:31 +0000

فریزر کین (Fraser Cain)

برگردان:

احسان سنایی

فریزر کین - درصورتیکه هنوز این خبر را نشنیده‌اید، یادتان باشد که در غروب پنجشنبه بیست و پنجم اسفندماه، سیارات ناهید و مشتری را به فاصله تنها سه درجه ازهم، با چشم غیر مسلح در نزدیکی‌های افق شرق می‌شود دید.

این دو سیاره طی ماه گذشته به هم نزدیک و نزدیک‌تر شدند، تا اینکه دیگر آن‌ها را می‌شود به راحتی در کنار هم مشاهده کرد. هردوی‌شان هم مثل دو ستاره درخشان هستند. آن یکی که بالاتر و درخشان‌تر است، ناهید و دیگری مشتری است.

البته سیارات ناهید و مشتری واقعاً به هم نزدیک نشده‌اند. آن‌ها میلیون‌ها کیلومتر ازهم فاصله دارند، اما از منظر ما زمینی‌ها، گویی به هم نزدیک شده‌اند. این پدیده را در اصلاح نجومی "مقارنه" (Conjunction) می‌گویند. در بیست و پنجم اسفندماه امسال و کمی بعد از غروب خورشید، این دو سیاره به فاصله ظاهریِ سه درجه از هم واقع شده‌اند (یعنی اگر انگشت کوچک و شست‌تان را جمع کنید و با سه انگشت دیگر- البته به‌شکل به‌هم‌چسبیده و با بازوی کشیده- به آسمان اشاره کنید، ناهید و مشتری را چسبیده به دو سوی انگشتان‌تان می‌بینید). این فاصله تقریباً معادل شش برابر قطر ظاهری ماه کامل در آسمان است.

البته اگر هنوز کنجکاوید، این را هم بدانید که خودنمایی این دو سیاره درخشان را بلافاصله بعد از غروب آفتاب، تا چندین ساعت در تمام نقاط زمین می‌شود دید؛ از استرالیا تا کانادا، و از ژاپن تا شیلی. ضمناً از آنجا که ناهید و مشتری، جزو درخشنده‌ترین اجرام آسمان‌ هستند، حتی در آلوده‌ترین شهرهای زمین هم امکان تماشای‌شان با چشم غیر مسلح فراهم است.

خبر خوب دیگر اینکه مریخ را هم در فاصله‌ای نه‌چندان دور از این دو سیاره، به‌شکل یک ستاره درخشان و سرخ‌فام بر فراز افق غربی می‌توان دید (کافی است سرتان را به سمت مخالف ناهید و مشتری و کمی بالاتر از آن‌ها بچرخانید). مریخ همین چند روز پیش به نزدیک‌ترین فاصله‌اش از زمین رسید که این پدیده هم در اصطلاح نجومی به "مقابله" (Opposition) معروف است. مریخ تا دو سال آینده، دیگر از این فاصله به زمین نزدیک‌تر نخواهد شد (البته بد نیست حالا نگاهی به مقاله "بازگشت حقه مریخی" هم بیاندازید).

نمایش باشکوه آسمانِ این شب‌ها، در ششمین روز سال جدید شمسی، با پیوستن هلال باریک ماه نو به جمع ناهید و مشتری، تکمیل خواهد شد و یک مقارنه سه‌‌گانه خواهیم داشت که البته فرصت خوبی هم برای محک زدن توانایی‌تان در عکاسی از آسمان شب است.

هرچند که فاصله سه درجه‌ای بین این دو سیاره، به‌قدر کافی کم است، اما در سالیان آینده، مقارنه‌های نزدیک‌تری را هم بین ناهید و مشتری خواهیم داشت. مثلاً در چهارم آبان‌ماه سال ۱۳۹۴، این دو سیاره به فاصله یک درجه‌ای از هم قرار می‌گیرند، اما مقارنه‌ای که روز پنجشنبه می‌بینید، یکی از بهترین مقارنه‌های چندین سال آینده خواهد بود، چراکه تا پیش از غروب این دو سیاره، به اندازه کافی فرصت تماشای این صحنه و عکاسی از آن را دارید. می‌توانید عکس‌های‌تان از این واقعه زیبای آسمانی را به وب‌سایت‌های ترویجی نجوم، از جمله Space Weather و Universe Today ارسال کنید و به نمایش عمومی درآورید.

منبع: Universe Today

در همین زمینه:

ظهور دو ماه در آسمان شایعه است

توضیح تصویر:

۱- مقارنه سیارات ناهید (راست) و مشتری در غروب بیست و دوم اسفندماه ۱۳۹۰، از دید عکاس لهستانی Marek Nikodem

۲- مقارنه سیارات ناهید (چپ)، مشتری و نیز هلال ماه نو در غروب یازدهم آذرماه ۱۳۸۷ / عکاس: احسان سنایی