آشتی ملی

خروج نیروهای غربی از افغانستان؛ بیم‌ها و امیدها

politics — Wed, 16 Jan 2013 23:17:36 +0000

گفتگوی فرهمند علیپور با فاطمه امان روزنامه‌نگار و کارشناس مسائل منطقه

فرهمند علیپور - بسیاری می‌گویند که ارتش افغانستان هنوز آمادگی تامین امنیت این کشور را ندارد و خروج نیروهای خارجی از آن، ناامنی و عملیات تروریستی را تشدید می‌کند. برخی نیز معتقدند که این خروج، کمکی است به برگزاری آرام‌تر انتخابات ریاست جمهوری، گام نهادن در مسیر آشتی ملی و مشارکت تدریجی طیفی معتدلی از شورشیان در دولت.

فاطمه امان، روزنامه‌نگار و کارشناس مسائل منطقه به پاره‌ای پرسش‌ها در مورد دورنمای افغانستان پس از خروج سربازان خارجی، دولت آینده این کشور و حضور احتمالی کشورهایی چون هند یا چین در روند توسعه، آمورش و امنیت آن پاسخ می‌‌دهد.

او می‌گوید که نگرانی نسبت به از هم پاشیدن دولت افغانستان بیش‌تر از آن است که ارتش از هم بپاشد. فاطمه امان تاکید می‌کند که در صورت سقوط نهادهای حکومتی در افغانستان، قدرت به دست طالبان سنتی خواهد افتاد و این موضوع در نهایت به سود عربستان خواهد بود، نه ایران.

در سفر اخیر حامد کرزی رئیس جمهور افغانستان به آمریکا، دو کشور تصمیم گرفتند که نیروهای خارجی حاضر در افغانستان در بهار پیش رو این کشور را ترک کنند. ظاهرا این موضوع به اصرار و درخواست حامد کرزی بوده است. با توجه به اینکه قرار است انتخابات ریاست جمهوری افغانستان به فاصله کوتاهی پس از این خروج انجام شود، آیا می‌توان رابطه‌ای میان این خروج و انتخابات اتی ریاست جمهور افغانستان یافت؟

فاطمه امان : ماه‌هاست که بحث‌‌وگفت‌وگو در باره کم و کیف و نحوه خروج نیروهای خارجی از افغانستان جریان دارد و این تصمیم هم‌زمان با سفر اخیر آقای کرزای به آمریکا گرفته نشده است. آن‌چه شاید تازگی داشته باشد این است که نیروهای آمریکایی، خروج از افغانستان را در بهار پیش رو شروع می‌کنند نه در پاییز که پیش‌تر مطرح شده بود.

اما همان گونه که اشاره کردید انتخاب مقطع زمانی پیش رو برای خروج از افغانستان، احتمالا به انتخابات آوریل ۲۰۱۴ افغانستان هم ارتباط دارد. زیاد استدلال می‌شود که انتخابات ریاست جمهوری افغانستان باید پس از خروج نیروهای بین‌المللی از این کشور انجام شود، یا انتخابات باید بعد از ائتلاف با دستکم بخش‌هایی از طالبان برگزار شود تا ترس از اقدام‌های تنبیهی طالبان مانع شرکت مردم در انتخابات نشود.

طرف دیگر خود آقای کرزای است که همواره آماج حمله‌های لفظی طالبان بوده که می‌گویند حکومت او بدون حضور نیروهای خارجی نمی‌تواند سرپا بایستد. طالبان اخیرا بیانیه‌ای داد و گفت هر گونه توافق کرزای که منجر به تداوم حضور آمریکایی‌ها در افغانستان پس از ۲۰۱۴ شود، نشان‌دهنده سرسپردگی اوست و ارزش حقوقی ندارد.

فاطمه امان: مسئله مصونیت سربازان امریکایی از چنان اهمیتی برخوردار است که کرزای در فردای بازگشت از واشنگتن٬ در کنفرانس خبری در کابل اعلام کرد که تصمیم‌گیری در این خصوص تنها در حیطه صلاحیت لویه جرگه است. با محول کردن این تصمیم به لویه جرگه، کرزای با یک تیر دو نشان زد. هم از پذیرش مسئولیت در مقابل مصونیت سربازان خارجی و پیامدهای تاریخی آن٬ سر باز زد و هم آن که از لویه جرگه‌ به مثابه ابزاری برای مانور سیاسی خویش استفاده کرد. کرزای طبق قانون نمی‌تواند یک بار دیگر کاندیدای ریاست جمهوری شود اما احتمالا همه تلاش خود را خواهد کرد که رییس جمهوری آینده به جناح خودش نزدیک‌تر باشد.

دیگر آن که کرزای طبق قانون نمی‌تواند یک بار دیگر کاندیدای ریاست جمهوری آفغانستان شود، ولی احتمالا همه تلاش خود را خواهد کرد که رییس جمهوری آینده به جناح خودش نزدیک‌تر باشد. به نظر من کرزای برای این منظور، به مانورهای سیاسی زیادی دست خواهد زد.

همین الان نگرانی وجود دارد که مثل دفعه قبل بی‌نظمی و تقلب در انتخابات افغانستان روی دهد. اپوزیسیون اصرار دارد که در کمیسیون رسیدگی به شکایت‌های انتخابات، از پنج عضو، دو نفر خارجی باشند و از طرف سازمان ملل متحد تعیین شوند. آقای کرزای با این مسئله مخالف است چون هر پنج عضو را خودش انتخاب می‌کند. شاید بتوان موافقت او با ترکیب جدید اعضای کمیسیون را، حمل بر حسن نیت وی کرد.

برگردیم به موضوع خروج نیروهای غربی، یکی از انتقادهایی که معمولا متوجه نیروهای خارجی در افغانستان می‌شود این است که آنها آن‌گونه که باید به تجهیز و آموزش افغان‌ها نپرداخته‌اند و هنوز ارتش و دستگاه‌های امنیتی افغانستان به آمادگی مطلوب دفاع و مقابله با گروه‌های پیکارجو نرسیده‌اند، با این وجود چرا ظاهرا مقامات کابل و واشنگتن علاقمندند تا به این خروج سرعت بخشیده شود؟

مسئله آموزش پلیس و ارتش افغانستان مسلما با خروج نیروهای خارجی متوقف نمی‌شود و احتمالا کشورهای دیگر هم در این کار مشارکت خواهند کرد. هند کاندیدای مناسب‌تری محسوب می‌شود که البته با حساسیت‌های پاکستان در این زمینه رو به روست. ولی حتی تعجب نکنید اگر چین وارد عمل شود. در سپتامبر ۲۰۱۲ ژو یان کانگ٬ رییس وقت امنیت داخلی چین به کابل رفت و چندین توافقنامه امنیتی با حامد کرزی امضا کرد. یان کانگ وعده داد که چین نیروی پلیس افغانستان را آموزش داده و آن را تجهیز می‌کند. چین در کنار سرمایه‌گذاری وسیع در بخش اقتصادی یک رادیوی اف ام هم برای افغانستان راه‌اندازی کرده است. سال گذشته نیز دانشکده زبان چینی در دانشگاه کابل آغاز به کار کرد.

آن بخش از نیروهای آمریکایی که در افغانستان می‌مانند، بیشتر نقش آموزش‌های ضد تروریستی به نیروهای افغان را به عهده خواهند داشت. یعنی بیشتر در کار مشاوره و تعلیمات و آموزش خواهد بود تا صرف عملیات نظامی.

مسئله خروج نیروهای آمریکایی از افغانستان الان یکی از بحث‌های غالب در آمریکاست. بحث درباره رقمی بین دو هزار تا بیست هزار نفر است که پس از پایان موعد تعیین شده یعنی اخر سال ۲۰۱۴، قرار است در افغانستان بمانند. آمریکا خواستار تضمین مصونیت افراد خود در افغانستان است، مسئله‌ای که عده‌ای در افغانستان با آن مخالفند. اتفاقا به همین دلیل هم شد که نیروهای آمریکایی پس از پایان موعد حضور در عراق در این کشور نماندند چون عراقی‌ها حاضر به دادن این مصونیت نشدند.

مسئله مصونیت سربازان امریکایی از چنان اهمیتی برخوردار است که کرزای در فردای بازگشت از واشنگتن٬ در کنفرانس خبری در کابل اعلام کرد که تصمیم‌گیری در این خصوص تنها در حیطه صلاحیت لویه جرگه است. با محول کردن این تصمیم به لویه جرگه، کرزای با یک تیر دو نشان زد. هم از پذیرش مسئولیت در مقابل مصونیت سربازان خارجی و پیامدهای تاریخی آن٬ سر باز زد و هم آن که از لویه جرگه‌ به مثابه ابزاری برای مانور سیاسی خویش استفاده کرد.

نکته دیگر این که این جنگ برای آمریکا نزدیک به ۵۰۰ میلیارد دلار هزینه برداشته است. تا سال ۲۰۱۵ هم آمریکا و باقی کمک‌کننده‌های بین‌المللی حدود ۱۶ میلیارد دلار پرداخت خواهند کرد. مشکل همیشه این بوده که معلوم نیست این کمک‌ها تا چه اندازه موثرند. این را هم در نظر بگیرید که درباره پایداری ارتش افغانستان خوشبینی بیشتر است تا انتقال دولت حامد کرزای به رییس جمهوری بعدی. یعنی نگرانی این که دولت از هم بپاشد بیشتر از این است که ارتش از هم بپاشد. دلایل این نگرانی هم انتخابات پیش رو است. یعنی تعداد نامزدها آنقدر زیاد باشد که انتخابات به دور دوم برود و بعد برنده انتخابات رای کافی کسب نکند و در نتیجه در صورت پیروزی هم از مشروعیت محدودی برخوردار باشد.

طالبان و چند گروه جنگجوی دیگر افغان همواره یکی از دلایل ادامه پیکارهای خونین خود را حضور نیروهای اشغالگر در افغانستان معرفی کرده‌اند. آیا نفس خروج نیروهای آمریکایی و ناتو از افغانستان و بر طرف شدن این بهانه می‌تواند به روند صلح در افغانستان یاری رساند؟

شاید بهتر باشد همه این گروه‌ها را یکسان و یکدست نگیریم. طالبان یک گروه یکدست و یک طیف نیست. احتمالا بخش‌هایی از طالبان که از زاویه ناسیونالیسم و اعتراض به حضور نیروهای خارجی در افغانستان با حکومت این کشور می‌جنگد، به یک ائتلاف ملی خواهند پیوست که حکومت هم در آن شرکت دارد. بهترین سناریو این است که این گروه‌ها در هیبت سازمان‌های سیاسی به صحنه بیایند و احتمالا در رقابت پارلمانی قرار بگیرند. این طالبان از طالبان سنتی متمایز خواهد بود، بدین صورت که باید به مبارزه حزبی و پارلمانی بپیوندد و ترور کور را کنار بگذارد. کنار آمدن با این طالبان بسیار آسان‌تر است.

اما در عین حال نباید فراموش کرد که طیفی از طالبان که اساسا به نیروی مالی خارجی وابسته است و پا به پای القاعده در افغانستان حضور داشته، تمایلی به ادغام در حکومت افغانستان یا مشارکت در مبارزه پارلمانی ندارد و به کمتر از سرنگونی حکومت رضایت نمی‌دهد. این گروه می‌خواهد افغانستان را به طور مشخص به دوره حضور طالبان در قدرت برساند. بنابراین این بخش‌ها با خروج نیروهای خارجی آرام نخواهند گرفت بلکه فعال‌تر می‌شوند چون هدف را که همان سرنگونی حکومت باشد، نزدیک‌تر می‌بینند.

«این جنگ برای آمریکا نزدیک به ۵۰۰ میلیارد دلار هزینه برداشته است. تا سال ۲۰۱۵ هم آمریکا و باقی کمک کننده‌های بین‌المللی حدود ۱۶ میلیارد دلار پرداخت خواهند کرد. مشکل همیشه این بوده که معلوم نیست این کمک‌ها تا چه اندازه موثرند. این را هم در نظر بگیرید که درباره پایداری ارتش افغانستان خوشبینی بیشتر است تا انتقال دولت حامد کرزای به رییس جمهوری بعدی. یعنی نگرانی این که دولت از هم بپاشد بیشتر از این است که ارتش از هم بپاشد. دلایل این نگرانی هم انتخابات پیش رو است. یعنی تعداد نامزدها آنقدر زیاد باشد که انتخابات به دور دوم برود و بعد برنده انتخابات رای کافی کسب نکند و در نتیجه در صورت پیروزی هم از مشروعیت محدودی برخوردار باشد.»

به نظر من جذب عناصر معتدل طالبان در روند ثبات افغانستان اجتناب‌ناپذیر است. به واقع یکی از اشتباهات نیروهای ائتلاف در افغانستان راندن نیروهای معتدل طالبان بود. این نیروها باید جذب می‌شدند، چنانچه بسیاری از آن‌ها هم آماده پیوستن به حکومت جدید بودند، ولی بیشتر مشمول مجازات شدند تا رافت. در همان زمان باید بر آشتی ملی تاکید بیشتری می‌شد که نشد. باید راه نرمش پیش گرفته می‌شد تا بسیاری از کسانی که می‌توانستند در ائتلاف شرکت کنند، جذب شوند.

دولت ایران، یکی از جدی‌ترین منتقدان حضور نیروهای ناتو و آمریکا در افغانستان بوده و همواره از آنها خواسته آنجا را ترک گویند. از سوی دیگر ایران حامی دولت مرکزی افغانستان به شمار می‌رود و به نظر نمی‌رسد که خواهان سقوط و یا تضعیف آن در برابر گروه‌های شورشی باشد. با خروج نیروهای غربی از افغانستان چه دورنمایی از روابط ایران و افغانستان می‌توان مشاهده کرد؟

ایران در فردای سقوط طالبان همکاری گسترده‌ای در زمینه بازسازی و کمک در زمینه افغانستان شروع کرد. شاید به قول جیمز دوبینز اولین سفیر آمریکا در افغانستان پس از سقوط طالبان، یکی از بزرگ‌ترین اشتباهات آن بود که برای حفظ اجماع بین‌المللی در زمینه افغانستان و حفظ آن ائتلافی که پس از سرنگونی طالبان ایجاد شده بود، تلاش زیادی به عمل نیامد. ایران در ابتدا نقش بسیاری فعال و سازنده‌ای داشت که متاسفانه در سایه تحولات درونی خودش و هم‌چنین رابطه این کشور و آمریکا قرار گرفت.

حمایت ایران از افغانستان موازی با گسترش قدرت نرم در این کشور و سرمایه‌گذاری طولانی مدت در این راه بوده است. ایران راه‌های متفاوتی از فرهنگی تا تخریبی در افغانستان پیموده است. مثلا از یک سو نقش مهمی در راه اندازی دانشگاه بامیان داشته [اتفاقا تعدادی از دست‌اندرکاران افغان، فارغ‌التحصیل‌های دانشگاه‌های ایران بودند] و از سوی دیگر در راستای کشمکش یا آنچه رقابت خود با آمریکا در افغانستان می‌‌داند، از ایجاد اختلال در روند صلح و آشتی ملی افغانستان و ثبات این کشور خودداری نکرده است.

ایران به حمایت و تجهیز عناصر وابسته به طالبان هم متهم بوده و بعد تلاش ایران برای اعمال سیاست‌های خود در بالاترین سطح حکومت و پارلمان افغانستان هم از نظرها پنهان نمانده است. به هر صورت ایران در همه این سال‌ها سعی در گسترش نفوذ خود در افغانستان داشته ولی وضعیت پس از پایان دولت کرزای می‌تواند عوض شود. یعنی ایران باید دوباره یارگیری کند و البته این احتمال هست که اگر ایران احساس کند که میدان به دست رقبایش افتاده، وارد مسیر کاملا غیرمسئولانه‌ای شود.

بخشی از مخالفت ایران با نیروهای خارجی در افغانستان لفاظی بوده است. حضور نیروهای خارجی در افغانستان و تلاش فعال این نیروها برای جلوگیری از بازگشت طالبان، عملا به ایران کمک کرده که پایگاه خود را استحکام بخشد. اما در صورت فروپاشی نهادهای حکومتی در افغانستان، آن که قدرت می‌گیرد طالبان سنتی و در نهایت عربستان سعودی است نه ایران.

در مورد همسایه جنوبی افغانستان یعنی پاکستان همواره نگرانی‌ها بسیار زیاد و جدی وجود داشته است. این‌که گروه‌های شورشی خاک این کشور را پایگاه خود قرار داده‌اند و ارتش و دستگاه‌های امنیتی پاکستان متهم به حمایت از این گروه‌ها و تحت فشار قرار دادن دولت افغانستان می‌شوند؛ آیا خروج این نیروها نمی‌تواند نگرانی‌ها را از بابت رفتار همسایه جنوبی بیشتر کند؟

آن بخشی که مربوط به دعوای هند و پاکستان و رقابت این‌دو بر سر افغانستان است، احتمالا در آینده نزدیک حل نخواهد شد. همین الان بر سر این که کدام کشور، ارتش ملی افغانستان را پس از ترک نیروهای ائتلاف آموزش دهد، اختلاف شدیدی وجود دارد. هند شاید مناسب‌ترین کاندیدا است اما بی‌شک پاکستان به آسانی هند را برنمی‌تابد. بنابراین باید در این معادلات پاکستان را هم به حساب آورد.

با رفتن نیروهای خارجی، شرکت‌های چینی در افغانستان فعال‌تر خواهند شد و حتی غیرقابل تصور نیست که پاکستانی‌ها هم در این کشور از نظر اقتصادی فعال شوند. شرکت‌های چینی در زمینه معادن افغانستان فعال خواهند بود. همین اکنون نیز بزرگ‌ترین سرمایه‌گذاری اقتصادی در افغانستان از سوی شرکت‌های چینی صورت گرفته و تنها در یک مورد٬ شرکت ام سی سی در معدن مس عینک بیش از چهار و نیم میلیارد دلار سرمایه‌گذاری کرده است.

روس‌ها نیز تمایل به پروژه‌های اقتصادی در افغانستان دارند. به سود منافع درازمدت افغانستان است که کشورهای دیگر بر سر سرمایه‌گذاری در این کشور رقابت کنند. همکاری چند فرهنگی و چند کشوری در افغانستان آن هم میان کشورهایی مثل روسیه و چین که خودشان نگران گسترش اسلام‌گرایی افراطی هستند، سناریوی مقبول‌تری است تا بازگشت به دوره حکومت طالبان. در چنین صورتی حضور پاکستان در عرصه‌های مختلف در افغانستان آن‌چنان که انتظار می‌رود نگران‌کننده نخواهد بود.

خاتمی و ضرورت پایان بخشی به رفتار پاندولی

Mon, 12 Mar 2012 09:57:34 +0000

علی افشاری

رای دادن سید محمد خاتمی یکی از مهمترین رویداد‌های انتخابات نهمین دوره مجلس بود. رای دیرهنگام و اعلام نشده وی اگر چه تاثیری بر پسامد انتخابات نداشت اما به لحاظ واکنش گسترده‌ای که ایجاد کرد حادثه ساز شد.

خاتمی هم مانند هر فرد دیگر حق دارد انتخاب خاص خودش را داشته باشد.یکی از عناصر اصلی فرهنگ انتخابات آزاد احترام گذاشتن به حق انتخاب شهروندان است. طبیعی است افراد انتخاب‌های خاص خودشان را خواهند داشت که لزوما خوشایند دیگران نیست. رای دادن وی برای نگارنده اقدامی عجیب نبود.

این اقدام کاملا با پیشینه و شخصیت واقعی خاتمی تناسب داشت. نفس رای دادن وی مورد اعتراض من نیست اما آنچه محل ایراد است نوع استدلال‌هایی است که خاتمی و مدافعانش در توجیه شرکت او در انتخابات مطرح می‌کنند.

این استدلال‌ها با عمل انتخاباتی خاتمی سازگار نیست و همچنین متضمن نسبت‌های غیرواقعی به دیگر کوشندگان سیاسی است که دیدگاهی غیر از آقای خاتمی دارند.

آشتی ملی

آقای خاتمی ادعا کرده است: "اقدام من از منش و بینش سیاسی و فکری من و آن چه به آن باور دارم و پای‌بندم ریشه می‌گیرد.

من از موضع اصلاحات و در جهت نگاه‌داشت روزنه‌های اصلاح‌طلبی که آن را مهم‌‌ترین و بلکه تنها راه سربلندی کشور و دست‌یابی به آرمان‌های اصیل انقلاب و تأمین حقوق مردم و مصالح ملت می‌دانم و نیز برای دفع مخاطرات و تهدیدهای درونی و بیرونی اقدام کرده ام. هدف ممکن و مطلوب، بازگرداندن امور به موقعیتی است که در آن مصلحت کشور و خواست‌های اساسی و تاریخی مردم اصل قرار گیرد.

من بر اساس راهبرد اصلاح‌طلبانه به آشتی ملی و بازگشت به آرمان‌های اصیل انقلاب و قانون اساسی و ایجاد فضای همدلی و مشارکت همگان دعوت کرده و می‌کنم و انتظار داشته و دارم که همه با اسیر نماندن در گذشته و با نگاه به آینده روند تازه‌ای را در کشور آغاز کنند. تأکید اصلاح‌طلبی بر روندها و اقدام‌های قانونی و غیر خشونت آمیز به این معنا نیست که اصلاح امور کشور بدون پرداخت هزینه میسر است.

اما در هر اقدام سیاسی در نظر گرفتن مصالح و شرایطی که نیروهای فعال در داخل کشور با آن مواجه‌اند ضرورت دارد."

خاتمی نمی‌تواند هم مدعی رهبر جنبش اصلاحات باشد و هم خود را یگانه منحی مردم معرفی بکند و هم بخواهد در هر انتخاباتی شرکت بکند و از ظرفیت اعتراضات خیابانی استفاده نکند

تا جایی که خاتمی رای دانش را بر اساس بینش سیاسی و باورهایش می‌داند ، ایرادی وجود ندارد اما وقتی می‌گوید از موضع اصلاحات دست به چنین اقدامی زده است ، منطق استدلالش رنگ می‌بازد.

کسی که می‌خواهد از موضع اصلاح‌طلبی به شرکت در پای صندوق‌های رای روی آورده و پارادایم اصلاح‌طلبی پارلمانتاریستی را تقویت کند ، اثبات کند که تحریم نکرده است و به بخش‌های اصلی قدرت نشان دهد که نمی‌خواهد با نظام سیاسی قهر کند ، نمی‌رود دقیقه 90 در حالی که نزدیک‌ترین افرادش نیز از اقدام وی بی‌خبر هستند در دهاتی در دماوند رای دهد و بعد هم اعلام کند که در برگه رای انتخابات مجلس " جمهوری اسلامی " نوشته است!

خبر رای دادن نیز توسط جریان رقیب و حکومتی خبرگزاری فارس منتشر شد و آقای خاتمی پس از سکوتی چندساعته که برخی از طرفدارانش پیرامون صحت خبر خبرگزاری فارس مناقشه می‌کردند ، رای دادنش را تایید کرد!

معلوم نیست اگر فارس خبر را منتشر نمی‌ساخت ، آیا خاتمی شخصا اقدام به اطلاع‌رسانی می‌کرد؟ این شائبه وجود دارد که وی وادان دماوند را برای رای دادن یواشکی و به‌دور از چشم عکاسان و خبرنگاران انتخاب کرد که تا فقط اثبات کند که رای داده است و از این موضوع در فرصت مقتضی استفاده کند.

البته درعین‌حال این فرضیه هم محتمل است که وی بر اساس آگاهی از تهدید‌های پیدا و پنهان مبنی بر حبس خانگی و یا تعطیلی بنیاد باران در واپسین لحظات قبل از انتخابات تصمیم به حضور در نزدیک‌ترین شعبه رای‌گیری گرفت. جایی که قرار بود حضور در آنجا بهانه رای ندادن باشد.

الزامات رویکرد اصلاح‌طلبی

شرکت در انتخابات بر مبنای قرائت کلاسیک از رویکرد رفورمیستی ، الزاماتی دارد. کسی که چنین پروژه‌ای دارد از مدت‌ها قبل از شروع تبلیغات انتخاباتی خیلی علنی ، اعلام می‌کند که به دلیل مساعد نبودن فضا در انتخابات کاندیدا معرفی نمی‌کند، اما در انتخابات شرکت می‌کند و رای می‌دهد.

رای دادن خاتمی شکاف وی با رهبران نمادین جنبش سبز را بیشتر کرد. هزینه‌ای که نظام برای بازگشت خاتمی به میدان مجاز سیاست طلب می‌کند فراتر از رای دادن یواشکی وی در انتخابات مجلس نهم است

همچنین طرفدارانش را نیز دعوت به حضور در پای صندوق‌های رای می‌کند. اما خاتمی چنین نکرد. چند روز مانده به انتخابات در مجلس ترحیم پدر عبدالله نوری از پاسخگویی به سوال خبرنگاران عمدتا حکومتی در خصوص رای دادن در انتخابات مجلس نهم طفره رفت.

تا روز قبل از انتخابات نیز تصور نزدیکان و جریان سیاسی متبوع وی رای ندادن بود. او پس از تعیین شروط برای شرکت در رقابت‌های انتخاباتی و پاسخ منفی نظام سیاسی ، درخصوص انتخابات موضع‌گیری منفی کرد.

این سمت‌گیری نقش زیادی در سیاست اعلام شده عدم شرکت در انتخابات توسط برخی از گروه‌های اصلاح‌طلب چون جبهه مشارکت ، سازمان مجاهدین انقلاب و مجمع روحانیون مبارز داشت و در نهایت نظر خاتمی تاثیر غیر قابل انکاری در تصمیم شورای هماهنگی جبهه دوم خرداد مبنی بر عدم لیست دادن و عدم استفاده از عنوان اصلاح‌طلبی از سوی کاندیدا‌ها داشت. خاتمی هیچ‌گاه نگفت تحریم نمی‌کند اما رای ندادن لزوما به معنای تحریم نیست.

برخی از کسانی که در انتخابات شرکت نمی‌کنند دلایلی غیر از تحریم دارند. کما اینکه برخی از چهره‌های اصلاح‌طلبی که رای ندادند و یا سکوت کرده‌اند ، مدعی تحریم انتخابات نشده‌اند. بنابراین موضع مبهم و ژلاتینی خاتمی و اعلام دیرهنگام رای دادن اکثر انتقادات نسبت به وی را محق جلوه می‌دهد.

اما از منظر نظام سیاسی نیز چنین رای دادنی واجد ارزش برای امتیاز دادن نیست. بده و بستان و تعامل در میدان سیاست شروط و آداب خاص خودش را دارد. نیرویی اگر می‌خواهد تمایل خود برای آشتی ملی و مصالحه برای نظام سیاسی را نشان دهد باید کاری بکند که برای حکومت معنادار باشد.

نظامی با ویژگی‌های جمهوری اسلامی و سکانداری اصلی سید علی خامنه‌ای قطعا چنین‌کاری را برای برداشتن منع سیاست‌ورزی از خاتمی در چهارچوب فضای رسمی کافی نمی‌داند.

واکنش گروه‌های سیاسی

واکنش محافل حکومتی به رای دادن خاتمی متفاوت بود. پروپاگندای رسانه‌ای حکومت کوشید با برجسته کردن اعتراضات جنبش سبز ضمن نمایش بحران برای این جریان ، رای دادن خاتمی را به معنای شکست تحریم و به‌ویژه فراخوان خانه‌نشینی شورای هماهنگی راه سبز امید جلوه بدهد.

نیرو‌های افراطی رای دادن خاتمی را اقدامی تاکتیکی برای فرار از انگشت‌نمایی تحلیل کردند و هشدار دادند که وی می‌خواهد از این اقدام برای تحرک‌بخشی دوباره به جنبش اصلاحات بهره‌بردرای کند.

همه جریانات حکومتی متفق‌القول هستند که رای دادن خاتمی ناکافی است. خواسته آنها مرزبندی آشکار و طرد علنی رفتار میر حسین موسوی و مهدی کروبی از سوی خاتمی است

اما طیف سنتی و میانه‌روی اصول‌گرایان از رای دادن خاتمی استقبال کردند. روزنامه رسالت ان را گامی برای جدا شدن از صف معاندان و پیوستن به منتقدان نامید. برخورد مثبت حداد عادل را تاحدی می‌توان موضع رهبری نیز به‌شمار آورد.

اما همه جریانات حکومتی متفق‌القول هستند که رای دادن خاتمی ناکافی است و تنها می‌تواند آغازی برای جبران کامل خطا‌ها باشد. بدیهی است این جبران به معنای مرزبندی آشکار و طرد علنی رفتار میر حسین موسوی و مهدی کروبی است.

امری که خاتمی علی رغم روشن کردن تمایزش تا کنون به آن اقدام نکرده و بعید است که در آینده نیز انجام دهد.

رای دادن خاتمی شکاف وی با رهبران نمادین جنبش سبز را بیشتر کرد که منجر به ریزش پایگاه اجتماعی خاتمی نیز شده است. به هر حال هزینه‌ای که نظام برای بازگشت خاتمی به میدان مجاز سیاست طلب می‌کند فراتر از رای دادن یواشکی وی در انتخابات مجلس نهم است.

اما وی در فرازی دیگر از دلایلش خنثی‌سازی اقدامات نیر وهای تند رو را مطرح می‌کند که وی با مایه‌گذاشتن از آبروی خود ، یک سری از اصلاح‌طلبان را نجات داده است!

این استدلال نیز مسموع به نظر نمی‌رسد. اولا آقای خاتمی باید بیان کند که این خطرات دقیقا چه بوده‌اند؟ طبیعی است وقتی وی اصل موضوع را اطلاع می‌دهد و بخشی از نیرو‌های حکومت را در مظان اتهام تهدید و مشکل‌سازی قرار می‌دهد دیگر از منظر پرداخت هزینه فرق چندانی نمی‌کند که خلاصه خبر فاش شود یا کل آن.

رصد کردن فضای سیاسی کشور قبل و بعد از انتخابات صحت ادعای خاتمی مبنی بر وجود طرح خطرناک توسط تندرو‌ها را با تردید مواجه می‌کند. هیچ علامتی دال بر ضرورت برخورد با اصلاح‌طلبان به دلیل رای ندادن وجود نداشت.

بعد از انتخابات نیز برخوردی صورت نگرفت. آن‌گونه که برخی از بازیگران مهم سیاسی حکومت چون محمد رضا باهنر و علی سعیدی نماینده رهبری در سپاه فاش ساخته‌اند ، حصر خانگی کروبی و موسوی جنبه تحمیلی و اضطراری برای نظام داشته است.

تداوم صدور و اجرای احکام سنگین حبس برای مخالفان و منتقدان نیز تاثیرگذاری اقدام خاتمی را زیر سوال می‌برد. حتی اگر فرض کنیم واقعا طرحی برای برخورد با اصلاح‌طلبان و به زندان انداختن تتمه آنها وجود داشته است ، یسیار بعید به نظر می‌رسد که رای فردی خاتمی و رای ندادن اکثریت قریب به اتفاق اصلاح‌طلبان بتواند جلوی آن ر ا بگیرد. حداکثر می‌توان گفت شاید خود سید محمد خاتمی از بلایای احتمالی جسته باشد.

یکه‌روی میدان

اما جدی‌ترین ایراد توضیحات خاتمی که از منظر اخلاقی نیز قابل اهمیت است ، اصرار وی بر این مدعای غلط است که راه حل و درک خاص وی از اصلاح‌طلبی تنها‌ترین راه سعادت ملت و کشور است.

او حق دارد مثل هر کنش‌گر سیاسی دیگر مناسب‌ترین و بهترین راه نجات کشور را بیان کند اما حق ندارد رویکرد‌های سیاسی اصلاح‌گرانه را در خود منحصر سازد.

هزینه‌ای که نظام برای بازگشت خاتمی به میدان مجاز سیاست طلب می‌کند فراتر از رای دادن یواشکی وی در انتخابات مجلس نهم است

انحصار‌طلبی در درستی مواضع سیاسی با روح آزادی و دموکراسی بیگانه است. برخلاف نظر آقای خاتمی هستند افرادی که معتقدند جمهوری اسلامی تاریخی نه آنچه در ذهن آقای خاتمی جریان دارد ، از ابتدا تا کنون منشاء ضلالت و گمراهی مردم بوده است و بیشترین آسیب ر ا به ایران و ایرانی در تاریخ معاصر زده است.

لازمه سعادت و آبادانی ایران و گذار مسالمت‌آمیز نیازمند تغییر بنیادین جمهوری اسلامی ، الغاء نظام ولایت فقیه و برقراری یک نظام جمهوری عرفی است.

به باور برخی از نیرو‌های سیاسی اصل جمهوری اسلامی و عملکرد تاریخی آن انحراف از آرمان‌های انقلاب است و نگرش‌های ضد انقلابی در آن به تدریج جایگزین انقلاب شد. برخلاف نظر آقای امام جمارانی قائلان به این نظریه نه لزوما همه مخالف اسلام و روحانیت هستند و نه برخلاف نظر آقای محمد رضا تابش ، افراطی‌های خارج‌نشین هستند. این نگرش در بخش‌های مختلف جامعه ایران اعم از مذهبی ، و غیر مذهبی و بیرون و داخل کشور طرفدار دارد .

آقای خاتمی از منظر اصول مردم‌سالاری و اخلاق سیاسی حق ندارد بگوید که پروژه سیاسی اصلاح‌طلبانه پارلمانتاریستی وی تنها راه ممکن برای بهبود وضعیت ایران است.

همه قائلان به راهبرد‌های مختلف برای گذار مسالمت آمیز به دمکراسی و ایران آباد ، آزاد و سرفراز حق دارند راه‌حل‌های خودشان را ارائه بدهند و ضمن حفظ قواعد بازی ، رقابتی سالم را سامان بدهد. هیچ فرد و گروهی حق ندارد ، راه حل خود را تنها راه گشوده به روی مردم ایران بداند.

در یک انتخابات و همه پرسی آزاد ، سالم و منصفانه مردم ایران هستند که به عنوان داور نهایی و فیصله بحش باید پیرامون سامان سیاسی مطلوب ایران تصمیم بگیرند.

تلقی غالب از اصلاحات به معنای مبارزه مسالمت‌آمیز و غیر مسلحانه به همراه بار ارزشی مثبت این کلمه نوعی آشفتگی سیاسی پدید آورده است که عده‌ای عامدانه به آن دامن می‌زنند تا اهداف خاص خود را دنبال کنند. شیوه مورد نظر خاتمی رفورم هست که در فارسی به اصلاح‌طلبی ترجمه شده است.

اگر اصلاحات را به معنای رفورم در نظر بگیریم آنگاه دیگر ربط وثیق و ضروری با مبارزه بی‌خشونت پیدا نمی‌کند.

رفورم به معنای مبارزه در چهارچوب یک نظام سیاسی و دست‌یابی به اهداف سیاسی بدون تغییر نهاد‌های پایه‌ای نظام است. درست بر عکس انقلاب که متضمن تغییر بنیادی نظام سیاسی است. در رفورم لزوما خشونت نفی نمی‌شود. پاره‌ای از تجارب موفق رفورم در دنیا همراه با خشونت بوده‌اند.. همچنین پاره‌ای از تجارب انقلاب‌های بی‌خشونت نیز وجود دارند.

حال با این تعریف لازمه رفورمیست بودن لزوما شرکت در انتخابات نیست. تحریم یک گزینه از بازی انتخاباتی است که هم می‌تواند در رفورم مورد استفاده قرار بگیرد و هم در مقام نفی مشروعیت یک نظام سیاسی.

خاتمی حق دارد مثل هر کنش‌گر سیاسی دیگر مناسب‌ترین و بهترین راه نجات کشور را بیان کند اما حق ندارد رویکرد‌های سیاسی اصلاح‌گرانه را در خود منحصر سازد

ارتباط الزام‌آوری بین تحریم و عدم شرکت در انتخابات با براندازی وجود ندارد. همچنین اصلی وجود ندارد که اگر فردی به اصلاحات به معنای رفورم باور داشت حتما در هر انتخاباتی و تحت هر شرایطی باید شرکت بکند!

برداشتهای مختلف از اصلاح‌طلبی

در حال حاضر قرائت‌های متفاوتی از اصلاح‌طلبی در داخل کشور وجود دارد. آقای خاتمی نوع محافظه‌کار آن ر ا دنبال می‌کند که نمی‌خواهد از خطوط قرمز رهبری نظام عبور کند. اما میر حسین موسوی و کروبی دیدگاه دیگری دارند.

آنها نیز هنوز اصل نظام را قبول دارند. دنبال اجرای بی تنازل قانون اساسی هستند. آقای کروبی معتقد است که حکومت از جمهوری اسلامی منحرف شده است.

آنها به دنبال انقلاب ، انحلال و براندازی نیستند. اما رویکرد رادیکال‌تری دارند که نه گفتن به انتخابات‌های نمایشی و ایستادگی در برابر رفتار‌های فرعون‌مآبانه و استبدادی را ضروری می‌دانند.

البته جبهه مردم سالاری نیز داعیه اصلاح طلبی دارد که رویکرد محافظه کار تر و همدلانه تر با نظام نسبت با دیدگاه اصلاح طلبانه خاتمی دارد.

بنابراین اخلاق حکم می‌کند که آقای خاتمی به شکل دقیق بگوید در تعریف وی از اصلاح‌طلبی رای دادن در هر شرایطی ضروری است. نه اینکه با پیوند رای دادن و اصل اصلاح‌طلبی ناخواسته مشکلی برای رهبران نمادین جنبش سبز و اصلاح‌طلبانی که رای نداده‌اند ، ایجاد کند و بهانه به دست حکومت بدهد تا از زبان خاتمی آنها را متهم به براندازی و عدول از اصلاح‌طلبی نماید.

توجیهات نارسا

اما برخی از مخالفان دوآتشه پیشین رئیس دولت اصلاحات و همدلان کنونی وی نگرانی از آلترنانیتو‌سازی از مخالفان توسط غرب ، گسترش تحریم‌های اقتصادی و افزایش امکان جنگ را به عنوان توجیه رای خاتمی بر شمرده‌اند.

صرف نظر از اینکه اساسا موضوعات فوق ربطی به رای دادن ندارد و توضیح این موضوع خارج از حوصله این مطلب است ، اما حتی اگر این عوامل را در نظر بگیریم باز برای توجیه رای خاتمی نارسا هستند و یا دست‌کم اقدام خاتمی فاقد کارایی برای مواجه با این عوامل است.

آلترناتیو‌سازی از سوی غرب که چگونگی و اساس صحت آن مورد مناقشه است ، حتی اگر وجود داشته باشد ریشه‌اش را از ناامیدی نیرو‌های خواهان تغییر از اصلاح نظام می‌گیرد. ویژگی‌های انتخابات مجلس نهم و روند حاکم بر سیاستگزاری حاکمیت تشدید کننده این ناامیدی است لذا رای دادن خاتمی تاثیری در این روند ندارد.

نیرو‌ها‌ی خواهان تغییر نظام هم در ایران و هم در خارج از کشور حضور دارند و بسیار فراتر از کسانی هستند که می‌کوشند با اتکا به میدان‌داری غرب به براندازی حکومت ایران بپردازند. تفاوت موضع خاتمی و اصلاح‌طلبان نیز با جریانات مدافع تغییر و براندازی روشن است و رای دادن خاتمی چیزی را در این میانه عوض نمی‌کند.

یکی از خطوط تبلیغاتی حاکمیت برای کشاندن مردم به پای صندوق‌های رای، انداختن این ترس بود که اگر رای ندهید ، آمریکا حمله می‌کند! اما در واقع ارتباط مستقیم و مشخصی بین این دو وجود ندارد

نابسامانی و وخامت اوضاع اقتصادی کشور عمدتا متاثر از ندانم‌کاری و بی‌کفایتی حکومت و دولت است. در بیشترین برآورد نیز وزن تحریم‌های اقتصادی کمتر از نقش مشکلات ساختاری و تصمیم‌گیری حاکمان در اوضاع پریشان معیشتی مردم است. حال رای دادن در انتخاباتی که خروجی آن ادامه‌دهندگان سیاست‌های غلط اقتصادی موجود هستند ، فاقد معنا است.

جنگ محتمل به صورت حمله محدود نظامی به تاسیسات هسته‌ای و نظامی به‌وقوع می‌پیوندد. بن‌بست در مسیر مذاکرات اتمی و ناامیدی از تغییر سیاست‌های حکومت توسط فشار نیرو‌های داخلی می‌تواند شعله‌های جنگ را برافروزد.

وقتی اساسا خود مجلس در خصوص برنامه‌های هسته‌ای تصمیم‌گیر نیست ، گرایش غالب در افکار عمومی بر عدم شرکت در انتخابات است و اکثر اصلاح‌طلبان و رهبران جنبش سبز ار مردم خواسته‌اند که رای ندهند ، طبیعی است که رای دادن خاتمی آن هم به صورت یواشکی فاقد تاثیر است و حتی چه بسا رای دادن این چنینی خاتمی باعث ناامیدی از توان اصلاح‌طلبان برای تغییر وضع موجود شود و به‌نوبه خود پاره‌ای از تصمیم‌گیران خارجی را به سمت ناگزیری برخورد نظامی سوق دهد.

ربط حمله امریکا به رای مردم

یکی از خطوط تبلیغاتی حاکمیت برای کشاندن مردم به پای صندوق‌های رای، انداختن این ترس بود که اگر رای ندهید ، آمریکا حمله می‌کند! اما در واقع ارتباط مستقیم و مشخصی بین این دو وجود ندارد. پایان دادن به ماجراجویی هسته‌ای و ترمیم شکاف ملت – دولت در تحلیل آخر نقش بازدارنده در برابر حمله نظامی احتمالی را دارد.

در مجموع رای دادن خاتمی اتفاق مثبتی در صحنه سیاسی ایران بود و منجر می‌شود که شناخت از چهره‌های سیاسی و میزان انتظارات از آنها به واقعیت نزدیک شود. خاتمی که رای دادن به شخصیت واقعی او نزدیک‌تر است.

آنهایی که انتظارات دیگری از وی دارند و به‌ویژه کسانی که چهره دیگری از خاتمی توصیف می‌کنند ، اشتباه کردند. خاتمی مشی متزلزل و ناپایداری در سیاست دارد و هر جا که به مرز نظام سیاسی و تقابل با رهبری نزدیک می‌شود ، سریع عقب نشینی می‌کند.

او مدعی شد لوایح دوگانه اصلاح انتخابات مجلس و اختیارات ریاست جمهوری کف مطالبات وی است و در صورتی که شورای نگهبان آنها را تصویب نکند ، استعفاد می‌دهد. شورای نگهبان آنها را رد کرد ولی وی استعفا نداد. یا گفت انتخابات مخدوش مجلس هفتم را برگزار نمی‌کند، ولی کرد. او ظرفیت کنش سیاسی رادیکال را ندارد و به نظام جمهوری اسلامی معتقد است.

او می‌خواهد فرزند فاضل آیت الله خمینی باقی بماند. او پروژه سیاسی مشخصی دارد که می‌خواهد بدون آنکه با رهبری در گیر شود در چارچوب نظام برخی از خواسته‌های مردم را به صورت تدریجی محقق گرداند.

این راه به نظر نگارنده نه به دموکراسی ختم می‌شود و نه به پیشرفت کشور اما خاتمی اگر امکانی به‌دست آورد سعی می‌کند ضمن حفظ پایه‌های نظام خدمتی به مردم نیز بکند.

خاتمی مشی متزلزل و ناپایداری در سیاست دارد و هر جا که به مرز نظام سیاسی و تقابل با رهبری نزدیک می‌شود ، سریع عقب نشینی می‌کند

بنابراین هم برای خاتمی و هم برای جنبش دموکراسی‌خواهی مفید است تا جایگاه سیاسی وی روشن شود. خاتمی نمی‌تواند هم مدعی رهبر جنبش اصلاحات باشد و هم خود را یگانه منحی مردم معرفی بکند و هم بخواهد در هر انتخاباتی شرکت بکند و از ظرفیت اعتراضات خیابانی استفاده نکند. جمع کردن همه این نقش‌ها با هم ممکن نیست.

جایگاه طبیعی خاتمی بین هاشمی رفسنجانی و میر حسین موسوی است تا پرچمدار اصلاحاتی باشد که می‌خواهد در چارچوب امکانات قانونی ، پذیرش محدودیت‌ها و رعایت خطوط قرمز خامنه‌ای عمل نماید.

خاتمی به شهادت کارنامه‌اش نشان داده است که در وهله می‌کوشد بین مردم و حکومت آشتی بدهد اما اگر از انتخاب بین دو راهی نظام و مردم گریزی نباشد ، نهایتا جمهوری اسلامی را انتخاب می‌کند.

نیرو‌های خواهان تغییر و جوانان نیز می‌بایست درکی واقعی از او داشته باشند نه آنکه وی را آیینه آرزو‌های خود بپندارند.

نقش اصلی در این میان را خود سید محمد خاتمی بر عهده دارد تا با پایان بخشیدن به رفتار نوسانی و پاندولی و کنار گذاشتن ادعای رهبری جنبش تغییرات ، عملکرد باثباتی از خود نشان دهد و جایگاه اصلی خود در نقشه سیاسی ایران را مشخص سازد. هیچ‌کس معترض رای دادن حسن خمینی و هاشمی رفسنجانی نشد برای اینکه اقتضای بازی سیاسی آنها شرکت در انتخابات بود .

در این صورت ضمن اینکه خاتمی مانعی برای رویکرد‌های خواهان تغییرات رادیکال‌تر نخواهد شد بلکه به عنوان بخش میانه‌رو و خواهان رفورم نظام، می‌تواند در گذار مسالمت آمیز به دموکراسی نقشی مثبت نیز داشته باشد.

البته منتقدان و نیرو‌های بدنه جنبش دموکراسی‌خواهی نیز شایسته است از تخریب خاتمی خودداری کنند و حق وی در تعقیب پروژه سیاسی دلخواه خودش ر ا به رسمیت بشناسند.

^{منبع عکس اول : خبرگزاری مهر}