شعر ایران

هجاهای خفته

hosseinn — Sat, 17 Nov 2012 22:53:55 +0000

نگاهی به مجموعه اشعار «هی تو یک هجا بودی من بیدارت کردم» از منیره پرورش

سهراب رحیمی

سهراب رحیمی - پنجمین کتاب منیره پرورش، شامل ۱۳۰ شعر است در ۱۴۰ صفحه. شعر‌ها غالباً کوتاه‌اند، تا آن حد که قبل از شروع به پایان می‌رسند. بعضی شعر‌ها قطعه‌های خوب و کاملی هستند؛ بعضی شعر‌ها می‌توانستند قطعه‌های خوبی بشوند اگر ویرایش نمی‌شدند و بعضی شعر‌ها که ویرایش نشده‌اند، از حد لازم طولانی‌تر شده‌اند.

اما حد لازم چیست؟ چه کسی می‌تواند تعیین کند یک شعر چه زمانی باید به آخر برسد؟ چه کسی می‌تواند ویرایش خوب یک شعر را تعیین کند؟

در شعر هم مثل همه‌ هنرهای دیگر، نظر خواننده است که خطوط و حدود ظرفیت و کیفیت یک شعر را تعیین می‌کند. خواننده بر اساس تجربه‌های شاعرانه‌اش به متن ادبی نزدیک می‌شود.

نزدیک شدن به اشعار منیره پرورش، دو چیز را به ذهن من به عنوان خواننده این اشعار می‌آورد: اولاً اضافه‌هایی که بدون آن‌ها شعر می‌توانست گستردگی معنایی بیشتری داشته باشد. دوماً بازی‌های زبانی که اگر کمتر بود، شعر می‌توانست به غلظت شاعرانه‌ی متعادل‌تری برسد. متعادل‌تر که می‌گویم، منظورم تعادل بین فرم و معنا و موسیقی و طول و عرض نوشتار است؛ آنجا که نوشته‌های افقی را به شکلی عمودی می‌نویسند بی‌آنکه توجیه نوع نوشتار در خود متن اقرار به تظاهر کند یا به صورت بدیهیاتی شاعرانه بر صفحه‌ سفید اعلام ظهور کند.

تقطیع شعر اگر از منطقی شاعرانه پیروی نکند، به گسیختگی متن شاعرانه منجر می‌شود. نبود لحظه‌های وحی و الهام شاعرانه به هنگام سرودن و عدم دقت شاعر به هنگام ثبت لحظه و برخورد عجولانه‌ او با متن به هنگام ویرایش نهایی، می‌تواند شعری خوب را به نوشتاری پیش‌شعری بدل کند و خواننده هم این را زمانی احساس می‌کند که نتواند با حس و رنگ و احساس و تجربه شاعرانه‌ راوی ارتباط برقرار کند. عدم هماهنگی اجزای شعر با آفرینش ادبی خود را به صورت بحران معنایی تصویری نشان می‌دهد. یک نکته‌ تکنیکی دیگر هم در شعر منیره پرورش هست که به نظرم قابل بررسی است: اضافه‌ها.

«هی تو یک هجا بودی من بیدارت کردم»، منیره پرورش، نشر آفشید، ۱۳۹۱

دقت کنید به ترکیب‌های زیر: «اخم تصویر»، «بلوغ لب‌هایم»، «لحظه‌های ذهنم»، «چرم گلویم»، «دیوارهای زندگی»

با وجود چنین اضافه‌هایی شاعر با زبان برخورد خوب و ساده و مثبتی دارد:

شب را روی سرت بگذار
و مرا که افقم را عوض کرده‌ام
افقم را مثل خونم عوض کرده‌ام
توی خودم پیچیده‌ام
با پی‌نوشت خود
رگ می‌زنم
آرام
زیر مرگ می‌زنم
من به انفجار شبیه‌ترم

چقدر خوب بود اگر این شعر همین‌جا تمام می‌شد. قاطعیتی پرسشگرانه که معمای شاعرانگی‌ست و دوگانگی کار‌ شاعر امروز را برجسته می‌کند. شعری که برگرفته از تأثیر روند شعر دهه‌های ۱۳۶۰ تا ۱۳۸۰ است و می‌تواند به عنوان ادامه‌ منطقی از دهه‌های پیشین و نمونه‌ی شعر دهه‌ ۱۳۹۰ در نظر گرفته شود. البته اگر دقت شاعر، چاشنی زبان و تصویر‌هایش بشود و او به تجربه‌ها و دریافت‌های کوچک بسنده نکند. سعی شاعر باید در یافتن معناهای نو در جهان‌های نو باشد در زاویه‌هایی که حرف اول را زبان بزند. چرا که شعر قبل از هر چیز هنری زبانی‌ست؛ سنتی نوشتاری که از نیاکان ما به ارث رسیده. تعریف‌های نو‌تر از شعر، هرچند به طور موقت این معادله را مخدوش کرده است، ولی در ‌‌نهایت باید از تئوری‌ها و فلسفه‌ها و شکستن‌های روایت و مکتب‌بازی‌های رایج گذشت و به عمق معنای شاعرانه رسید: به آنجا که به قول اخوان «شعر محصول بی‌تابی انسان در لحظاتی است که در پرتو شعور نبوت قرار می‌گیرد.»

با این تفاصیل مشکل نیمی از شاعران ما مشخص است: عجله در تولید ادبی و این امر هرچند آمار تولید شعر در ایران را در مقایسه با اکثر کشورهای جهان بالا برده است، چنان‌که در حال حاضر ایران یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان شعر است، اما در ‌‌نهایت این نوع تولید انبوه و نشر عجولانه‌ بدون فکر، ضربه‌ بزرگی به کیفیت شعرهای منتشر شده زده است. تنها در جامعه‌ای با آرامش و تعمق بسیار می‌توان به شکل تازه و تفسیر جدیدی از شعر رسید. تلاش‌هایی که از طریق برخی شاعران خوب زمانه‌ ما شده، به دلیل عدم تمرکز و به دلیل عدم ارتباط پویا و زنده بین شاعران و ناشران و روزنامه‌نگاران، موجب تشتت فرهنگی شده و عملاً ما شاهد عدم وجود فضایی انتقادی در شعر امروز ایران هستیم. کاری با نقدهای سفارشی و تمجیدی ندارم. شاید بعد‌ها بشود برای وجود آن‌ها هم بهانه‌ای تراشید. اما عملاً رفیق‌بازی جای برخوردهای سازنده‌ انتقادی را گرفته است.

منیره پرورش در یکی از اشعارش اشاره‌ای هم به جنون حاضر در جامعه دارد:

از تاریخ مقطع؛ کلمات مقطع؛ دست‌های مقطع
از تیری که از بغل گوشم از تو گذشت آمده‌ام
تشریفاتی از نوع تو هر روز
به لب‌های دوخته
گره‌ام می‌زند
قلاده‌ای که سگم را صدا زد
جنس گاوهای جنون بود

و همچنین نگاهی هم دارد به نقش زن در جامعه‌ای که شاعر زن بودنش را شکلی عجیب می‌پندارد که در قاب‌ها و چارچوب‌های معمول و مرسوم نمی‌گنجد:

کلکسیونر عزیز
من مستطیلی بودم
به نام زن
گاهی در عطر قهوه پیدا می‌شدم
گاهی در سطر‌ها

در این میان شاعر در‌ها را بسته می‌بیند. مثل این است که سرنوشت شاعر در این سرزمین با سرنوشت درهای بسته گره خورده است:

ما یک نویسنده دو شاعر بودیم
پشت در بسته‌ کافه‌ نادری
و فاصله‌ای که هست؛ فاصله‌هایی که انگار هرگز پر نمی‌شوند:
آن‌قدر دور بوده‌ایم از هم
که نزدیکیمان
از بعید ماضی ساخت.

●پاره‌ای از مقالاتی که در نقد و بررسی مجموعه اشعار در کتاب زمانه انتشار یافته:

در باقیمانده‌ سپیدی کاغذ، بررسی اشعار مینو نصرت

تلفیق مضمون در حکایتی نو، بررسی مجموعه اشعار لیلا صادقی

عشق خاصیت هجده سالگی‌ست، بررسی اشعار آزاده طاهایی

دور اما بلند، بررسی اشعار پگاه احمدی

تقلای تن و دودوی چشم‌ها، بررسی اشعار گراناز موسوی

«سکوت صدای روشنی دارد»، بررسی اشعار معصومه ضیائی

زندگی در شعر، بررسی اشعار احسان عابدی

این فصل لعنتی، بررسی آثار مرتضی بخشایش

اسطبل جامعه، بررسی اشعار داریوش معمار

محمد تنگستانی: «سینه‌خیز عاشقت شدم»

hosseinn — Thu, 06 Sep 2012 07:22:39 +0000

گفت‌و‌گو با محمد تنگستانی، شاعر و روزنامه‌نگار

زهرا باقری‌شاد

زهرا باقری‌شاد - جنگ و نحوه رویکرد جامعه به جنگ از مهم‌ترین درون‌مایه‌های اشعار محمد تنگستانی به شمار می‌آید. اشعار ضد جنگ او با آنچه که درباره جنگ در ایران سروده شده بسیار تفاوت دارد. تنگستانی در شعر‌هایش به جای حماسه‌سازی و تقدیس جنگ، به تقدس‌زدایی از جنگ دست می‌زند (آن‌ها که تشنه شهادت بودند، همگی قاتل‌اند.) او راوی جامعه جنگ‌زده‌ای‌ست که از یأس و اندوه رنج می‌برد، در حالی‌که پیش از وقوع جنگ با خوشی و شادی مأنوس بوده.

محمد تنگستانی در سوم آذر ۱۳۶۰ از پدری کارمند و مادری فرهنگی در آبادان متولد شد. او در سال ۱۳۶۵ همراه با مادرش از اهواز به بروجرد رفت و تا پایان جنگ همراه با مادر و برادر کوچک‌ترش در بروجرد، دور از پدر روزگار گذراند. اما بعد از پایان جنگ به آبادان برگشت و نوجوانی‌اش را در این شهر جنگ‌زده سپری کرد. بی‌جهت نیست که او در پاره‌ای از اشعارش از شرایطی که در یک جامعه جنگ‌زده حاکم است، انتقاد می‌کند.

از محمد تنگستانی تاکنون مجموعه‌های «من روی مینی به نام تو بود افتاد» و «فیلم کوتاه» منتشر شده‌. محمد تنگستانی در سال ۲۰۱۱ از ایران مهاجرت کرد و اکنون در تبعید، در بلژیک به‌سر می‌برد. او در یکی از اشعارش به نام «ما دیوار بودیم» می‌گوید:

کاش از‌‌ همان اول بنا به میل هیچ معمار مجبور به آشنایی
با هیچ آگهی ترحیم و تبلیغات هیچ مؤسسه
و فروشگاهی نمی‌شدیم
که مبادا دامن‌گیر ما شوند
و ما رنگ عوض کنیم
یعنی زنده باد دیوار‌های آجری

● آغاز گفت‌و‌گو با محمد تنگستانی

محمد تنگستانی: «شعر همواره یک وضعیت خشن و طاقت‌فرسا بوده است.»

مضمون «جنگ» در برخی از شعرهای تو بسیار برجسته است. آیا تو روایتگر و شاعر جنگ هستی؟

من جنگ‌زده بودم و همیشه با مؤلفه‌های جنگ در شعر‌هایم درگیر بودم، اما این درگیری بیشتر به گذشته ربط دارد تا امروز. در نوشته‌های اخیرم تنها خطی از خط مقدم دیده می‌شود. شعرهایم شعر جنگ نیستند. شعر ضد جنگ هستند و من هم شاعرم و نه جنگجو.

منظورت از شعر ضد جنگ چیست؟

درباره این موضوع خیلی‌ها حرف زده‌اند و بیشتر از آن چیزی ندارم بگویم. ولی درمورد نحوه نگاه خودم باید بگویم که هر حکومتی در درون، برای بقایش و وضعیت حماسی خودش، عرق ملی را به‌وسیله ادبیات در جامعه تقویت می‌کند. در همین کشور خودمان، قبل از انقلاب شاعران و شعر‌هایشان بهترین وسیله برای عمومی کردن تئوری‌های حزبی بودند. در زمان جنگ ایران و عراق هم حکومت، عرق ملی را با شعر برمی‌انگیخت. البته نه فقط حکومت ایران، بلکه دیگران هم از شعر استفاده تبلیغاتی می‌کنند. صدام پیش از آخرین جنگی که کرد و سرنگون شد، در مصاحبه تلویزیونی‌اش قبل از هر چیزی یک شعر خواند. شعر اصولاً در فرهنگ شرق وضعیت حماسی را بیشتر وقت‌ها تقویت کرده است. در ایران هم شعر جنگ که مد نظر شماست در سال‌های دهه ۱۳۶۰ در راستای اهداف حکومت و نه در نقد جنگ شکل گرفت. شاعرانی داشتیم که خوب و منصف بودند اما در راستای اهداف جنگی حکومت، شعر نوشتند. من اما هیچ‌وقت در جهت اهداف حکومتی دیکتاتور و تأیید جنگ شعر ننوشته‌ام و طبعاً به عنوان یک شاعر با جنگ و کشتار مخالفم. راوی در شعر من یک راوی عاشق است که فارغ از هرگونه خمپاره و تیر و تفنگ به معشوقش پرداخته است. او هیچوقت در راستای جنگیدن با معشوق قدم برنداشته. خیلی وقت‌ها معشوق او یک فاحشه بوده، بوی لجن و نا ‌می‌داده، اما این رزمنده عاشق همه واقعیت‌های معشوقش را دیده و علاوه بر خوبی‌هایش از بدی‌هایش هم آگاه بوده است.

شعر جنگ عموماً نوعی تجربه مرگ را روایت می‌کند که با اندوه و یأس همراه است. در شعرهای تو هم چنین یأس و اندوهی را می‌بینیم...

یأس و نومیدی پنجره ادبیات من بوده‌اند. من در جنوب ایران بزرگ شدم. در جنوب ایران این یأس و نومیدی همیشه با خوشی همراه بوده. شعر من هم طبعاً برگرفته از اجتماع است و در آن یأس با خوشی همراه شده.

یک بعد دیگر شعرهای تو اعتراض به جنگ و به وضعیت جامعه جنگ‌زده است. آیا قبول داری که شعر تو در مجموع یک شعر معترض است؟

من برچسب زدن به خودم را دوست ندارم، اما در زندگی‌ حتی به توهمی به نام خدا هم اعتراض دارم چه برسد به اخلاقیاتی که مدام در حال تغییر است. به پوشش خودم، به راه رفتنم، خوابیدنم، هم‌آغوشی کردنم، معترض‌ام. به قول برادرم با خودم درگیرم (البته این را با لهجه آبادانی گفتم، در حالی که تو احتمالاً آن را بدون لهجه به دست مخاطبان می‌دهی.) هیچ ایدئولوژی را نمی‌توانم بپذیرم و هضم کنم. این‌ها باعث می‌شود برخی پارادوکس‌ها در من شکل بگیرند و سرشار شوم از پاردوکس‌ها و از اعتراض‌هایی که در ‌‌نهایت منجر به اتفاق در اثر می‌شود.

هرچند که در شعر‌هایت به مفاهیم اجتماعی می‌‌پردازی، اما در پاره‌ای از اشعار تو یک سویه فلسفی هم سراغ دارم.

شاید باورت نشود که خیلی شب‌ها از ترس ادبیات و از ترس شعر گریه می‌کنم. خیلی‌ها شعر را یک وضعیت احساسی می‌دانند، اما برای من اینطور نبوده. برای من شعر یک وضعیت خشن و طاقت‌فرسا بوده است. وقتی می‌نویسم بی‌‌نهایت عرق‌ریزی دارم. جنبه احساسی و عاطقی آن را نمی‌بینم. جنبه عاطفی فقط یک لباس است. پایه و اساس این بنا فلسفیدن است که تو به آن اشاره کردی. ما در ادبیات دهه گذشته شاعرانی چون یدالله رؤیایی را داشتیم. نصرت رحمانی و احمدرضا احمدی را داشتیم که هرکدام شعرشان مؤلفه‌ای دارد. رؤیایی شاعر زبان و فلسفه بود. احمدرضا احمدی شاعرسادگی در زبان بود. اما من نمی‌خواهم فقط تکه‌ای از این پازل را بسازم؛ نمی‌خواهم تا زمانی که زنده‌ام شاعر باشم. البته هیچ‌وقت ادعا نمی‌کنم که شاعر آینده‌ام؛ من شاعر زمان حال هستم. شاعر زمان حال باید خیلی هوشیار باشد. باید نیاز‌ها و استعدادهای جامعه را درک کند. این با هیچ چیزی به دست نمی‌آید مگر با لمس نیازهای آن جامعه. نیاز جامعه ما حالا اندیشیدن است.

اما نیاز جامعه ما در حال حاضر جنگ نیست. پس چرا هنوز بر استفاده از عناصر جنگ در شعر‌هایت تأکید داری؟

این نگاه عاشقانه ضد جنگ فقط وجهی از شعر من است و همه شعر مرا رقم نمی‌زند. واقعاً اصرار تو را برای اینکه من شاعر جنگ هستم درک نمی‌کنم. در کتاب «فیلم کوتاه» و دفتر «فیلم هندی» دیگر یک رزمنده عاشق نیستم، بلکه انسانی هستم که در جامعه امروز زندگی می‌کند و به آن معترض است. معترض به اسطوره‌ها و خرده‌فرهنگ‌های جامعه خودش. من در این دو کتاب از آن رزمنده عبور کرده‌ام و به شرایط پس از جنگ رسیده‌ام.

در کتاب «فیلم کوتاه» زبانت هم تغییر کرده.

به طور کلی موقع غذا خوردن و خوابیدن هم در ذهنم با زبان بازی می‌کنم. حتی حالا که در کشوری دیگر زندگی می‌کنم و مجبورم با زبان فرانسه با مردم ارتباط داشته باشم، زبان را از زاویه وضعیت اجتماعی آن بررسی می‌کنم. چون برای شعر هم جایگاه اجتماعی قائل هستم بنابراین بازخورد و توقعات جامعه زبانم را در شعر تغییر می‌دهد. پس بدیهی است که زبان من در هر کارم با کار قبلی متفاوت باشد. اما علاوه بر زبان، در این دو کتاب من روی اسم شعر‌ها هم خیلی مانور دادم. به ویژه در کتاب «فیلم هندی» این اتفاق افتاده است. در ادبیات ایران، تاکنون به نام شعر‌ها کمتر اهمیت داده‌اند و حتی در بسیاری مواقع به جای نام شعر، نقطه‌چین و عدد می‌گذاشتند. در کتاب «فیلم هندی» اما اتفاق شاعرانه‌ای که به دنبالش می‌گردیم در متن رخ نمی‌دهد، بلکه در نام شعر‌ها به وجود می‌آید. نوشته‌ها در این کتاب خیلی ساده هستند و هیچ‌گونه وضعیت شاعرانه‌ای ندارند. با این‌حال شعر‌ها در این کتاب با نامشان به شعریت می‌رسند.

فیلم کوتاه، دفتری از اشعار محمد تنگستانی

چرا اصرار داشتی وضعیت شاعرانه را در نام شعر‌ها ایجاد کنی؟

با بیان علت همیشه مشکل دارم. مخاطب فارسی‌زبان ما هم تنبل و بی‌تحرک است. ما همیشه اسطوره‌ها و در ‌‌نهایت ادبیاتمان را معنی کرده‌ایم و برای همین هم مخاطب تنبل بار آمده و مؤلف هم برای مخاطبش هیچ‌گونه نقشی در نظر نگرفته. ما را در مدرسه می‌نشاندند و شعر را برایمان معنی می‌کردند. این ما را به عنوان مخاطب شعر راحت‌طلب بار آورده است. اما من می‌خواهم مخاطب شعر‌هایم دلیل این کار را که در آن کتاب، شعریت در نام شعر‌ها اتفاق افتاده خودش کشف کند. مثلاً در شعر «یک شعر مزخرف و کاملاً رمانتیک»، قصدم این است که وضعیت عاطفی و عاشقانه جامعه در ادبیات کلاسیک را با طنز به نقد بکشم. خب اگر ما ادعای آوانگارد بودن داریم باید در همه چیز آوانگارد باشیم. پس چرا «لیلا» در شعر و ادبیات ما هنوز یک موجود پاک و منزه است؟ چرا عاشق و معشوق‌ها هنوز از قدم زدن در کنار هم لذت می‌برند؟ آیا وضعیت عاطفی جامعه هنوز همین است؟

یعنی قصد داری مخاطب را گیج کنی؟

نه اینکه بخواهم مخاطبم را گیج کنم. اما دوست ندارم لقمه آماده شعر هم به خورد مخاطب بدهم. من در این کار صد در صد هدفمند برخورد کرده‌ام، اما این هدف را مخاطب باید کشف کند. مثلاً در کتاب «من روی مینی به نام تو بود افتاد» به جای «رادیو فرانکفورت» می‌گویم «رادیو فرانفورد» و به این ترتیب به مخاطب این پیام را می‌دهم که باید از شهری درآلمان آشنایی‌زدایی کند. بنابراین مخاطب من باید به کوچک‌ترین حرکت‌های زبانی هم در شعرهایم فکر کند و شاید در هر سطر منتظر رسیدن یک رمز باشد و با خواندش درست موفق به رمزگشایی بشود. دال و مدلول و اهمیت دادن به خلق وضعیت‌های زبانی در ادبیات امروز به گمانم اهمیت زیادی دارد.

اما فکر نمی‌کنی مخاطب باید خیلی هوشیار باشد که بتواند این بازی‌ها را کشف کند؟

خوشحالم که گفتی مخاطب هوشیار و نگفتی مخاطب خاص. اشتباهی که من و دوستانم مرتکب می‌شدیم این بود که مخاطب را به عام و خاص تقسیم می‌کردیم. حالا خوشحالم که ذهن مصاحبه‌کننده فرهنگ و هنر به جایی رسیده که اشتباه ما را تکرار نمی‌کند.

ممنونم. اما لزوم این بازی‌ها چیست؟

واقعیت این است که بین شاعر و مخاطب در حال حاضر فاصله ایجاد شده. زمانی که ما از مؤلفه‌های ادبیات غرب تغذیه می‌کردیم و ترجمه‌هایی از ادبیات غرب را می‌خواندیم این آگاهی را نسبت به ادبیات جهان به مخاطبمان نمی‌دادیم. این مسأله باعث شد بین ما و مخاطب فاصله ایجاد شود. حالا باید تلاش کنیم این فاصله را از میان برداریم. یک نکته دیگر این است که من به «زبان‌بازی» در شعرم عادت ندارم. اگر قرار باشد در دستور زبان دست ببریم اما در پی این کار چیزی را خلق نکنیم، کار خاصی نکرده‌ایم. اگر در نحو زبان تغییری ایجاد می‌کنیم، باید حتماً با خلاقیت و خلق وضعیت همراه باشد. این خلاقیت به نظرم باید در کلیت اثر اتفاق بیفتد، نه فقط در زبان و محتوا. حتی در صفحه آرایی و طراحی جلد هم باید این خلاقیت را ایجاد کنیم. برای همین هم به صفحه‌آرایی و گرافیک کتاب‌هایم اهمیت می‌دهم. طراح همه کتاب‌هایم و حتی عکس‌هایی که در سایت‌ها منتشر می‌شود یک نفر است که سال‌ها با هم دوست بوده‌ایم. او با من زندگی کرده و مرا به خوبی می‌شناسد. بنابراین می‌تواند آنچه را که در ذهنم دارم به تصویر بکشد. ثابت بودن امیرو (امیر حسین کارآمد) در طراحی‌های آثارم در کنار متن من دیده می‌شود و گاهی به ساختمان فرمی، در کلیت کتاب جانی دیگر می‌بخشد. اما در ایران این وضعیت درباره کتاب‌های شعر کمتر دیده می‌شود. ناشر‌ها از دید من هیولاهایی هستند برای خودشان و دو گروه‌اند: یا یک گرافیست استخدام می‌کنند برای طراحی همه کتاب‌هایی که در آن مؤسسه منتشر می‌شود و آن گرافیست اولین فردی است که به کار فتوشاپ و گرافیک آشنایی دارد می‌گویند برایشان کار طراحی کنند بدون داشتن کمترین هزینه‌ای برای ناشر و بدون اهمیت دادن به ساختمان اثر از لحاظ فرمی و گرافیکی و گروه دوم که اصلاً اهمیت ندارد در موردشان حرف بزنم و اما گروه تازه‌ای هم با عمومی شدن اینترنت به وجود آمده‌، و آن‌ها‌‌ همان ناشران الکترونیکی هستند. این گروه خیلی وقت‌ها به هیچ چیز حتی انتخاب فونت در چاپ الکترونیکی کتاب‌ها اهمیتی نمی‌دهند. در حالی که وقتی ما در مورد فرم و ساختار یک کتاب حرف می‌زنیم از نوع فوت تا اندیشه در کتاب و نوع زبان انتخاب شده برای ارایه اثر مد نظرمان است تا باقی مؤلفه‌ها.

علاوه بر همه این تغییراتی که در کتاب‌های جدیدت اتفاق افتاده‌، به نظرم شعر‌هایت عاشقانه‌تر هم شده‌اند.

شاید برای اینکه من خیلی عاشق‌تر شده‌ام. فقط همین.

عکس‌ها: امیر حسین کارآمد

در همین زمینه

گفت‌و‌گوهای زهرا باقری شاد

در دفتر «خاک»، رادیو زمانه با نویسندگان و شاعران جوان ایران:

شبنم آذر: «گریه‌هایم را کلمه می‌کنم»

الهام میزبان: «مثل دو نقطه در تقابل هم روی یک تخت زندگی می‌کنیم»

پیمان اسماعیلی: «در زندگی باید احتمال رهایی و نجات وجود داشته باشد»

جواد عاطفه:«دلال فرهنگی داریم، اما منش فرهنگی نداریم»

شکوفه آذر: «دیوانگی در عصر ما نوعی شهامت اخلاقی است»

مینو عبدالله‌پور: «رد پایی از خودم به جا نمی‌گذارم»

سپیده جدیری: «منی که در شعرهایم هست، یک منِ دیگر است»
تینا محمد حسینی: «در کتاب بعدی‌ام متفاوت خواهم بود»
حافظ خیاوی: «شاید رسالت مردها به دست آوردن دل دخترها باشد»
شهلا زرلکی: «دوران جوان‌گرایی و زن‌گرایی‌ست»
محسن عاصی: «غزل پست مدرن، روایتگر سردرگمی‌های انسان است»
کنکاش در رمز و رازهای زندگی در گفت و گو با شکوفه آذر
فاطمه اختصاری: «هرگونه باور و افق رهایی‌بخش از دست رفته»
خالد رسول‌پور: «داستان‌نویس، وجدان محجوب مردم است»
تن دادن به استبداد خانواده یا تحمل رنج غربت؟ - در گفت‌و‌گو با پونه ابدالی
فرهاد بابایی: «برج آزادی می‌خوره تو سر یه فیل...»

ویدئو: ملازهرا، شعری از محمد تنگستانی با صدای شاعر

تلفیق مضمون در حکایتی نو

Sun, 25 Mar 2012 04:28:54 +0000

نگاهی به «از غلط‌های نحوی معذورم» نوشته لیلا صادقی

سهراب رحیمی

مجموعه شعر-داستان «از غلط‌های نحوی معذورم» نوشته لیلا صادقی در واقع شامل دو کتاب است؛ یک کتاب اصلی با نام: «از غلط‌های نحوی معذورم» که شامل شعرهای دوره‌های مختلف زندگی شاعر است.

یک کتاب فرعی هم در درون این کتاب منظور شده که مجموعه‌ای‌ست از چند داستان. خواننده می‌تواند حدس بزندکه اسم این کتاب هست: «زندگی پر است از غلط‌های نحوی». این مجموعه با قالبی نو ارائه شده و تلفیق دو جهان شعر و داستان به صورت دو کتاب در یک کتاب با دو طرح روی جلد است و طبعاً خوانشی دیگر را می‌طلبد.

فیلسوف فرانسوی، رولان بارت، میان دو نوع خواننده تمایز قائل می‌شود: «مصرف‌کنندگانی» که اثر را به جهت معنای ثابت می‌خوانند، و «خوانندگان» متنی که نقشی مولد در خوانش خویش دارند، یا به دیگر سخن: آن‌ها که خود «نویسندگان» متن‌اند. نوشتار لیلا صادقی خواننده‌ای از نوع دوم را می‌طلبد. از آنجا که کلمه‌ها حامل معناهای از پیش تعیین‌شده‌ای نیستند، خواننده باید خودش این پازل را به بهترین وجهی که خودش صلاح می‌داند تکمیل کند. دقت کنید به شعر «شب سی و پنجم»:

چقدر از می‌روم می‌آیم
نیمی از لبخندم زیرپوستی می‌شود
و نیمی از چقدر بدم می‌آید
هیچ چیز سر جایش نیست
توی عکسم سرک می‌کشم یک تانک
قاب شکسته‌ام را برمی‌گردانم

از غلط‌های نحوی معذورم، لیلا صادقی، نشر ثالث

و «شب سی و پنجم» مصادف می‌شود با روز ششم که در پاورقی‌ داستانی‌ست درباره‌ جوانی که در دریا طعمه‌ی ماهی‌ها می‌شود. هم شعر و هم داستان پاورقی، هر دو، از دو منظر متفاوت حکایت جنگ است. زمان در بی‌زمانی شناور است. راوی در قرن بیستم است یا قرن پنجم. خواننده می‌تواند متن را یک روایت امروزی بداند یا آن را به شکل حکایتی از نبردی تاریخی بخواند. سردرگمی مانده در متن برجسته‌ترین ویژگی این مجموعه است که از هر طرف بخوانی‌اش، داستانی دگرگون و حکایتی‌ست آشفته. شعرهایی که شبیه داستان‌اند، یا داستان‌هایی که شبیه شعرند. هرچه هست ما با تخیلی رویارو هستیم که ما را به سمت دنیایی بی‌شکل می‌برد؛ دنیایی که در آن که ما به عنوان خواننده شکل را می‌سازیم:

لعنت به این دنیای ساده بی‌شکلم
لعنت به تو
لعنت به اینکه محو می‌شوم پشت صدایت
به اینکه چهارپایه می‌شوی و می‌لرزی
به اینکه پاره می‌شوم طنابم دور گردنم
لعنت به من
به اینکه پنهان می‌کنی صدایم را لای برگ‌ها
به اینکه نمی‌فهمم
فرق دست‌هایت را...

به قول باختین، «هر گفته‌ای، علاوه بر مضمون خاص خویش، همواره در شکلی از اشکال به گفته‌های دیگرانی که مقدم بر آن گفته بوده‌اند پاسخی به مفهوم گسترده‌ی کلمات می‌دهد». سوژه‌ی گفتار به ناچار به صورت عرصه‌ای در می‌آید که نظرات وی در نظرات شرکایش مقارن می‌شود. خواننده شریک متن است و طبیعی است که این همه گفتار که در گفته‌های شاعر منعکس شده، نه تنها به موضوعیت خویش پرداخته، بلکه راه را نیز برای تفسیرهای دیگر متن و تفسیر متن‌های دیگری از این دست گشوده است.

سر و ته می‌کشم حرف‌هایی که دود می‌شوند و می‌سوزد لبم
هنوز دوستت دارم را غم‌انگیز‌تر از گفتن یک تسلیت
چقدر نمی‌روی یکی در میان جمله‌ای که نمی‌گویم
چقدر انتزاعی‌تر از نگاه در انتهای سکوت
چقدر ایستاده‌ای وقتی که نمی‌شود انگار تمام شد

واژه‌ها در شعرهای لیلا صادقی پلی هستند ساخته میان من شاعر و آن دیگری. یک‌سر این پل به من شاعر اتکا دارد، سر دیگرش به مخاطب. در این میان واژه قلمرویی‌ست که هم مخاطب‌کننده و هم مخاطب‌شونده، هم گوینده و هم طرف سخن در آن سهیم‌ هستند:

بچگی‌هامان
در یکی بود و نبودمان بزرگ شد
تا ما را فراموش کرد
سفره دلتنگی‌ها
از بازی‌هامان پر
که به سر رسید وقتی

کلاغ قصه ما هم به خانه‌اش رسید

که با این مقدمه تمام می‌شود: روز ٣١. مردم خورشید پیش از آنکه ملک به رنج پیرمرد پایان داده باشد، شهر را بسوخت تا مبادا زنان و فرزندان به دست دشمن افتند. آن‌گاه مردم آن دیار را ترک گفت.

همان طور که دیدیم، آنجا که شعر تمام می‌شود، داستان شروع می‌شود؛ و داستان هم وقتی که تمام شد، می‌شود شعر را در ادامه‌اش خواند: یک دور تسلسل که یادآور چرخه‌ی تناسخ است. روایتی که‌گاه در هیأت شعر و‌ گاه در هیأت داستان در برابر ما قد علم می‌کند. ویژگی خاص لیلا صادقی در این است که او مرز بین شعر و داستان را برداشته است. از دیدگاه من در جهان فکری لیلا صادقی داستان‌‌ همان شعر است و شعر‌‌ همان داستان. تنها شاید اندکی تفاوت ساختاری در نوع نوشتن یا تمرکز نوشتاری‌ست که این دو ژانر را از هم جدا می‌کند. کتاب او شعرِ داستان است یا داستانِ شعر. در پایان باید گفت: «از غلط‌های نحوی معذورم» لیلا صادقی را به عنوان نویسنده‌ای مؤثر و شاعری عجیب معرفی می‌کند. اینکه تأثیر او تا چه اندازه است را به عهده آیندگان می‌سپرم.

شناسنامه کتاب:
از غلط‌های نحوی معذورم، لیلا صادقی، نشر ثالث

عشق خاصیت هجده سالگی‌ست

Sat, 17 Dec 2011 01:55:54 +0000

تأملی در مجموعه شعر "نام تو زخم من است" از آزاده طاهایی

احمد اعتمادی

احمد اعتمادی - به تازگی انتشارات مروارید مجموعه شعر بسیار فروتنی از آزاده طاهایی منتشر کرده است. این مجموعه که "نام تو زخم من است" نام دارد، مجموعه‌ای‌ست از بیش از ۶۰ شعر، با حال و هوایی کاملاً متفاوت از جریان‌های مسلط شعری.

انتشارات مروارید در ۴۰ سال گذشته همواره پیشنهادهای خوبی در شعر فارسی به خوانندگانش معرفی کرده است. "نام تو زخم من است" یکی از قابل تأمل‌ترین مجموعه اشعاری‌ست که این روزها روی پیشخوان کتاب‌فروشی‌ها می‌توان سراغ گرفت.

جریان‌های شعری همواره طرفداران پر و با قرص داشته و دارد و خواهد داشت. اما این هم واقعیت دارد که همیشه عده‌ای در خلوت و برکنار ازین هیاهوها به‌سادگی فقط می‌خواهند دنیای شعری خودشان را بیان کنند. "نام تو زخم من است" از این قلمرو می‌آید: قلمرو سکوت، خلوت‌گزینی و تأمل‌های شاعرانه پیرامون مفاهیمی مانند مرگ و زندگی در متن زندگی روزانه انسانی که ما باشیم. به همین دلیل هم امید آن می‌رود که در سال‌‌های نیامده از این دفتر شعر به عنوان یک تلاش شریف و صادقانه در متن هیاهوهای شعری یاد کنند.

تنها مرگ زنده است
همان که نامش را می‌دانم
و بر چهره‌اش نقابی گذاشته است
فرازی از شعر "فراموشی" از مجموعه "نام تو زحم من است"، ازاده طاهایی، انتشارات مروارید

دنیای شعری طاهایی چنان آرام است که باید مراقب باشیم آرامش او را با چنین احکامی به هم نریزیم. چون همیشه این خطر وجود دارد که شعر به خواننده خیانت کند و او آنچه را که خودش می‌پسندد به شعر تحمیل کند. با این‌حال گمان نمی‌کنم چاره‌ای باشد جز تورق در یک دفتر شعر فروتن، خواندن آن و بازخوانی آن خوانده‌ها و نسبت دادن دریافت‌ها به دنیای شکننده شاعر خلوت‌گزین و برکنار از غوغاها و جریان‌سازی‌ها و بحث‌هایی که همیشه با یک حادثه شعری غیرمنتظره به انتها می‌رسد.

اجازه بدهید، پیش از آنکه بیش از این چیزی را به شاعر این دفتر تحمیل کنیم، با هم سطری از شعر او را بخوانیم. طاهایی می‌نویسد:

"من،
هنوز در صف ایستاده‌ام
و از خیانت نیمکت‌های کلاس
دفترچه‌هایم خونی‌ست"

مثل این است که جنایتی اتفاق می‌افتد. ما در این دفتر نام این جنایتکار را کم کم کشف می‌کنیم. او در گستره جهان شعری طاهایی "مرگ" نام دارد. هم‌ازین‌روی تلاش شاعرانه طاهایی برای رویارویی با این جنایتکار هول‌انگیز نمی‌تواند چیزی باشد جز "عزا" در یک مفهوم سکولار و البته عمیقاً فلسفی. مثل این است که با تولد هر موجود زنده‌ای جنایتی اتفاق می‌افتد و شاعر را عزادار "زندگی" می‌کند.

اغراق نکرده‌‌ایم اگر بگوییم مهم‌ترین و محوری‌ترین درونمایه "نام تو زخم من است" مرگ است. تأمل در همین مفهوم "مرگ" به دنیای شعری طاهایی عمق می‌بخشد و آن را از شعر سیاسی، اجتماعی و عشقی این روزها متمایز می‌کند.

در شعری از این دفتر، شاعر به شماره‌های تلفن فکر می‌کند، به تنهایی آن‌ها و به رابطه بوق و اعداد و صدا در یک کار روزانه و تلاش انسان برای ارتباط گرفتن با دیگری به واسطه دستگاهی که به آن "تلفن" می‌گوییم. ببینیم طاهایی در این فعالیت روزانه و در نیاز ما به ارتباط گرفتن با هم چگونه تأمل می‌کند. او می‌نویسد:

پشت شماره‌ها هیچکس نیست
حتی در میان شماره‌های تلفن
بعضی شماره‌ها از بقیه
تنهاترند
رابطه بوق و اعداد و صدا
ریزش اضطراب در خط
ریزش نفس در حرف
و تنهایی
که آخرین شماره است
بوق ممتد
تمام.

می‌بینم که این جنایتکار هول‌انگیز ، "مرگ" به سادگی و بدون آنکه متوجه حضور او بشویم، حتی در "تلفن کردن" به عنوان یک فعالیت ساده روزانه هم رسوخ کرده است. در آخرین سطر این شعر که فقط یک کلمه است، تمامیت "مرگ" به اتمام می‌رسد و قطعیت پیدا می‌کند. مگر وظیفه شاعر جز این است که از واژه‌ها روزمرگی آن‌ها را بگیرد و معنای پنهان آن‌ها را به‌شان بازگرداند؟ "تمام" در این شعر چنین واژه‌ای‌ست.

ویلیام کارلوس ویلیامز در شعری به نام "پنج" که از آن به عنوان یکی از آثار درخشان ادبیات آمریکا یاد می‌کنند، یک لحظه یک ماشین آتش‌نشانی را می‌بیند که عدد "پنج" را روی آن نقش کرده‌اند. این عدد ذهن او را پی مفهوم زندگی می‌برد. "تمام" در این شعر با همان عدد "پنج" در شعر ویلیامز خویشاوند است. اگر "پنج" در شعر ویلیامز از تولد نشان دارد، در شعر طاهایی آن آغاز در تلاش ما برای ارتباط گرفتن با هم به پایان می‌رسد.

و در شعر دیگری شاعر می‌نویسد:

جمله کلمه کم می‌آورد
برای یافتن کلمات
کتاب‌ها لال‌اند

و در شعری دیگر که از اشعار اعترافی این دفتر است، می‌نویسد:

دیگر نه می‌دید
نه از دهانش
حرفی می‌چکید
حالا سال‌هاست با مدادی نوک‌شکسته
دیوار زمان را خط خطی می‌کند.

ازین نمونه‌ها که نشانگر تلاش شاعر در به بیان آوردن جهان پیچیده ذهنی اوست، در این کتاب فراوان می‌توان یافت. در کنار این تلاش، چند شعر تغزلی که آن‌ها هم البته از شکنندگی رابطه و گذرا بودن عشق نشان دارند و همچنین از چند شعر اجتماعی می‌توان یاد کرد.

"بی‌فایده" که یک شعر خطابی‌ست، یکی از اشعار اجتماعی این دفتر است. مثل این است که شاعر دخترکی را خطاب می‌کند. به او می‌گوید: بازی تمام شده. آرایش را تمام کن و دور لبانت با خون تازه خطی بکش و آنگاه:

تا زنده‌ای
خاک سرزمینت را
در حافظه خراب تاریخ
سرفه کن

سویه خفیف طنزآمیزی که در همین تعبیر به ظاهر ساده "در حافظه تاریخ سرفه کردن" نهفته است، از دیگر ویژگی‌های این دفتر به شمار می‌آید. یک طنز ریزبافت، بی‌نهایت تراژیک و در همان حال به ظرافت طنز یک دخترک بازیگوش که در یکایک اشعار این دفتر مرگ و زندگی را به بازی گرفته است.

پیش از این انتشارات "آهنگ دیگر" نخستین دفتر اشعار طاهایی را انتشار داده بود. دفتر حاضر از نظر موضوعی در ادامه آن دفتر است. زبان شاعر در این مدت رو به سادگی نهاده و در همان حال به پیچیدگی دنیای شعری‌اش افزوده شده است.

شناسنامه کتاب:
نام تو زخم من است، آزاده طاهایی، انتشارات مروارید، زمستان ۱۳۹۰

دور اما بلند

Tue, 30 Aug 2011 07:48:53 +0000

نگاهی به «سردم نبود»، اثر پگاه احمدی

آزاده دواچی

بالا رفتن سهم زنان در فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی در جامعه‌ی ایرانی از دوران مشروطه به این سو به تدریج به تغییر در ساختار ادبی و به نوعی مبارزه از طریق ادبیات انجامیده است. ادبیات زنان در ایران در طول سال‌های گذشته نیز معلول همین رویکرد‌ها بوده است، چنان‌که حضور شاعران و نویسندگان زن در صحنه‌های مختلف ادبی و اجتماعی جامعه‌ی ایرانی برگ دیگری از مشارکت آنان را در جامعه‌ی ایرانی و تأثیر بر گفتمان‌های سیاسی و اجتماعی ورق زده است.

ادبیات اعتراضی و زنان شاعر

طیف وسیعی از ادبیات اعتراضی در همین دوره شکل گرفت که دو رویکرد داشته است، از یک سو با نزدیک شدن به زبانی متفاوت و ساختارشکن، زبان را به چالش کشیده و از سوی دیگر با فضاهایی که خلق کرده است راه گریزی برای بیان مطالباتش یافته است. اما در طول چند سال گذشته و به ویژه با گسترش سخت‌گیری‌های سیاسی و اجتماعی و همینطور اتفاقاتی که بعد از انتخابات ریاست جمهوری ۸۸ رخ داد برگ دیگری از این تقویم ورق خورد و در نتیجه‌ی آن ادبیات اعتراضی نیز وجه دیگری پیدا کرد. می‌توان گفت این نوع از ادبیات با جدیت بیشتری در طول چند سال گذشته دنبال شده است که نتیجه‌ی فشارهای وارده بر کل سیستم اجتماعی و سیاسی ایران بوده است.

تمایز ادبیات این دوره با سایر دوره‌ها حضور آگاه و سرنوشت‌ساز زنان شاعری بود که سهم بسیاری از شعرهای اعتراضی را از آن خود کردند و با تصویرسازی‌های اعتراضی توانسته‌اند نقش مهمی در نقد و به چالش کشیدن گفتمان‌های سیاسی و اجتماعی ایران ایفا کنند.

شاعرانی که پیش از این هم موضع اشعار و فضایشان اعتراضی بود در این میان با بهره گیری از فضاهای گذشته در به بار نشاندن و تقویت این فضای اعتراضی موفق عمل کردند. مجموعه‌ی «سردم نبود» پگاه احمدی هم که به تازگی و بعد از سال‌ها انتظار مجوز درخارج از ایران به انتشار رسیده است، نیز از همین دسته اشعار اعتراضی است که در هر دو حوزه‌ی ماهیت زبانی اعتراض و هم نوع نگاه زنانه به موقیعت‌های اعتراضی به عنوان شاعر موفق عمل کرده است.

سرداب و سردخانه و سوگ

شعر اول کتاب با استفاده‌ی چند لایه از تجانس آوایی برای خواننده شوق خواندن می‌آفریند. شاعر از‌‌ همان ابتدا با تجانس‌های آوایی که شروع می‌کند موقعیت اعتراضی‌اش را ثبت می‌کند. خواننده با درگیر شدن با کلماتی که آوا‌هایشان شبیه به هم است پی می‌برد که زبان شاعر درگیر رویکردهای اعتراضی شده است:

باز، سرسام کدام سلسله در من
سرداب و سردخانه و سوگ است؟
کدام بزنگاه؟
دوباره نستعلیق، دعوت به مراسم گردن‌زنی‌ست
...
حالا که شرط گریه برسر این قبر هم شرطه است
دیگر شمع‌ات را به کدام شام غریبان می‌بری

آزاده دواچی: تمایز ادبیات این دوره با سایر دوره‌ها حضور آگاه و سرنوشت‌ساز زنان شاعری بود که سهم بسیاری از شعرهای اعتراضی را از آن خود کردند و با تصویرسازی‌های اعتراضی توانسته‌اند نقش مهمی در نقد و به چالش کشیدن گفتمان‌های سیاسی و اجتماعی ایران ایفا کنند.

اینجا به جای آوایی با کلمات که در شعر بسیار به چشم می‌خورد مدام به تقویت ماهیت اعتراضی دامن می‌زنند. رویکردهای اعتراضی شاعر تنها به یک فضای خاص سیاسی محدود نیست، بلکه نقدی بر بستر رایج اجتماعش است. نقد‌های شاعر از اتفاقاتی که بر او گذشته است علاوه بر بیان فضا‌ها، کلمات را نیز به چالش می‌کشد و دستاورد آن منعکس کردن صدایش در به کار بردن واژگانش است.

باید در پوست خون درست کنیم
شاید چهارراه منتظر مرگ ماست
که شات آخر همیشه رگبار است

در عین حال کلمات در ارتباط با هم نوعی رابطه برقرار می‌کنند. عناصر شعری در این مجموعه، گزیده‌ای از عناصر طبیعی، اجتماعی و رویکردهای سیاسی مورد علاقه‌ی شاعرند که او دست‌کم یک یا دو بار آن‌ها را تجربه کرده است.

تورق در تقویم‌ها

المان‌های شعری پگاه احمدی، گذشته از آنکه با محیط اجتماعی و حواشی زندگی‌اش در ارتباطند، فضاسازی‌ها و انگاره‌های تاریخی خاص خود را دارند. گاهی شاعر با ورق زدن تقویم‌ها، این المان‌ها را مرتب کنار هم می‌چیند تا از یک سو فضای یکنواختی میان کلمات برقرار کند و از سوی دیگر به حافظه‌ی تاریخی خواننده‌اش نقب بزند. در بعضی از اشعار، شاعر می‌کوشد تا با محیط پیرامونش از یک سو و از سوی دیگر با فضای شعری‌اش نوعی گفتمان برقرار کند. فضاسازی‌های یکدستی که نه تنها ارتباطشان را در هنگام روایت های تاریخی با محیط بیرون از دست نمی‌دهند، بلکه با قالبی متفاوت ارائه می‌شوند:

عادت می‌کنم به روز بی‌مؤذن اصوات
و یادم می‌رود حروفی را
بیرون انفیه‌دان‌ها گذاشته ام
یادم می‌رود زنی،
درعکس‌های قهوه ای‌اش قوز کرده بود
تا با قوس رودخانه‌ها، یکی بشود

این گریه از کدام گم شدن است

از دیگر مشخصه‌های شعری پگاه احمدی که البته در مجموعه‌های پیشترش هم از این رویکرد استفاده کرده است، انعکاس پیشینه‌های مذهبی – تاریخی و استفاده از کلماتی با بارِ تاریخی‌ست؛ کلماتی همچون مؤذن، شام غریبان، اربعین، دعا نویس، ذکر، یاهو، علم جفر، خافیه، زنجیر، دعای علقمه، شمس العماره، بیات ترک، اِزاره، ماهوت، لواط، قمه، ساطور، باجی، زیلو، رف، حنا، کافور، تسبیح، مشروطه، پامنبری، سلسله، شاهنامه و.... همچنین کاربرد نوستالژیک اسامی مکان همچون خاوران، گلوبندک، میدان ارک، تیمچه، دزاشیب، سنگلج، اروند رود، خرمشهر، هویزه، مجنون، دروازه غار، راه آهن، لاله زار و... دیگر کلمات است که از تلاش شاعر برای به چالش کشیدن آن‌ها نشان دارد.

آزاده دواچی: از دیگر مشخصه‌های شعری پگاه احمدی که البته در مجموعه‌های پیشترش هم از این رویکرد استفاده کرده است، انعکاس پیشینه‌های مذهبی – تاریخی و استفاده از کلماتی با بارِ تاریخی‌ست

زمانی که سیاست‌های جامعه‌ای مجال نقد گفتمان‌های مذهبی و سیاسی را نمی‌دهد، شاعر به نحوه‌ تأثیرگذاری از همه‌ی این موانع می‌گذرد و با به کار بردن ظرافت‌های شعری و مذهبی با مخاطب ارتباط برقرار می‌کند. این حافظه‌ی تاریخی و پیشینه‌های مذهبی که در هزارتوهای شعر شاعر گره خورده است، یکی دیگر از ویژگی‌های شعر اعتراضی است. کلماتی مشابه دیگر در مقابل این سرکشی‌های مذهبی قرار می‌گیرد و طغیان و نقد نویسنده را نمایان‌تر می‌سازد. کلماتی مثل برباد رفته و یا به سلامتی. در واقع می‌توان گفت که نگاه شاعر به مذهب اعتراضی است.

روی زبان‌هایمان دو شمع روشن کنیم

این گریه از کدام گم شدن است
که فصل بی‌ترقه‌اش
ه‌مان بهارنیم سوز قدیمی است
و ترمه زیر عناب اش
هنوز گل می‌دهد
ایوان‌اش در لیوان شکوفه می‌ریزد
که به سلامتی باد
همه برباد رفته ایم

دربخش‌های دیگری از شعر می‌بینیم که شاعر درعین حال تلاش می‌کند تا از ظرفیت‌های زنانه و کلمات ممنوعه وبه کاری‌گیری واژه‌های مختص زنان بهره برد. بدنی که همیشه سرکوب ویا پنهان شده است ازاین طریق نمایان می‌گردد. علاوه بر این مشخصه‌های نوستالژی مثل آوردن اسامی خیابان‌ها و کلماتی چون کودکی، عطر ناصریه، اذان مروی از همین دسته است.

وقت میان پارچه و شن رفتن است
چرا بترسم؟
وقتی که از صدای قلبم هم
بوی عطر ناصریه می‌آید
بوی اذان مروی تهران
شرجی نخلی که آفتا ب را خم می‌کند

چه قدر... دور... اما بلند

در کنار تجربه‌گرایی و استقامت شاعر در ماندن دربستر رویدادهای جامعه‌اش، از دیگر رویکردهایی که در شعر پگاه احمدی اتفاق افتاده است و در شعرهای جدید‌تر این مجموعه می‌توان دید تاثیر هجرت و در نتیجه بازتاب این جغرافیا در اشعارش است. رویکردهای اعتراضی شاعر در اکثر اشعارهمراه خودآگاه جمعی می‌شود. شاعر از یک سو تحت تأثیر مهاجرت قرار می‌گیرد و از سوی دیگر پیوند میان این هجرت و تاثیر آن را نشان می‌دهد.

صدای اینهمه صورت
صدای آن همه ساطور
صدای جیغ، جنون، جنگ، جان... جان می‌دهم کنارتان باشم
ولی
اینجا گریه می‌کنم، چه قدر... دور... اما بلند

آزاده دواچی: اشعار مجموعه «سردم نبود» نوشته پگاه احمدی بیشتر از این لحاظ اهمیت دارند که شاعر توانسته است با انتخاب به‌جا و با استفاده از کلمات و واژه آرایی به بهترین نحو موقعیت حساس تاریخی خود را ایفا کند.(عکس: پگاه احمدی)

در این شعر شاعر در محدوده‌ی موقعیت‌های جغرافیایی قرار نمی‌گیرد، بلکه به نحوی فرا‌تر از آن‌ها حرکت می‌کند. شعر به عنوان بخشی از جریان رو به رشد اجتماعی است که او دردو نقطه‌ی متفاوت تجربه‌اش کرده است. شاعر قبل از آنکه بخواهد شعار سیاسی و یا پیش قراول حرکت‌های سیاسی باشد تمامی رفتارهای اجتماعی خود را در شعر منعکس می‌کند. حضور زنان در رویدادهای حساس اجتماعش نیز تأثیرش را بر ناخودآگاه شاعر به عنوان یک زن گذاشته است و این رویکرد‌ها به نوعی بازتاب این حضور فعال است تا بیان محکم‌تری از حقایق جامعه‌اش باشد.

به چانه‌ات آب می‌دهم، به سینه‌ات باران
روی کدام شانه‌ام بگذارم
رگی که تکه تکه‌ی باتوم و کودتاست
کجای جیحون پناه بگیرم
با کدام دست ببندم
سیاهرگی را
که خون کاج‌های جوان است

به کار بردن بعضی از کلمات در شعر همچون خون، خاوران و غیره با حضور خود در شعر نه تنها از میزان شعریت اشعار پگاه احمدی نکاسته‌اند، بلکه شاعر توانسته است با جایگزینی و فضا آفرینی به موقع کلمات، به بهترین نحو ممکن از این فضا استفاده کند و در اینجا شاعر با هویت مستقل زنانه‌ی خود در کنار جریانات جامعه‌ی خود به حرکت در می‌آید. می‌توان گفت که استفاده‌ی شاعراز کلمات کاملا هوشمندانه بوده، گزینش کلمات بر مبنای اعتراضی بودن آنهاصورت گرفته است و گاهی این کلمات تکرار می‌شوند تا برای مخاطب قابل لمس‌تر گردند.

ته ترانه‌های پر از تیربار،
اگر توانستی،
با من ببار
دوباره خاوران خونی ست
و زیر چادرهای زخم
حکم پرنده، اعدام است

این ماهیت اعتراضی در بعضی از اشعار خصوصیت جنسیتی هم می‌گیرند اما این خصوصیت و رویکردهای جنسیتی تنها به یک حوزه‌ی خاص محدود نمی‌شوند، بلکه شاعر از تمامی ابزارهای لازم از جمله چیدمان کلمات، بیان‌های آوایی و همینطور استفاده از کلمات قدیمی و تاریخی کلمات با استفاده‌های عام‌تر می‌تواند در انتقال این ماهیت به خوبی عمل کند.

دوباره از خانه، دست و پای شلخته‌ام در رفت!
زنی که لابه لای تو افتاد و لای در، دیوار...
کوبید تا کابینه، کافه، کشور، لاله‌زار
آقای بی‌در و دیوار!

یک دستم حنا

عبور شاعر از تابو‌ها وسنت‌های رایج نیز از دیگر خصیصه‌های این مجموعه است، شاعر با‌‌ همان شگرد انتخاب واژگان از سنت‌ها می‌گذرد. اتفاقی که در شعر او افتاده است واژه‌گزینی برای گذر از این تابوهاست او از یک سو سنت‌هایی را که تاریخش به او تحمیل کرده است به چالش می‌کشد و از سوی دیگر با این واژه گزینی از فضای ممنوعه که او را منع کرده‌ با جسارت می‌گذرد.

آزاده دواچی: ماهیت اعتراضی در بعضی از اشعار مجموعه «سردم نبود» نوشته پگاه احمدی خصوصیت جنسیتی هم به خود می‌گیرند، اما این خصوصیت و رویکردهای جنسیتی تنها به یک حوزه‌ی خاص محدود نمی‌شوند

انتشارات سوژه در برمن، آلمان، ناشر مجموعه شعر پگاه احمدی

یک دستم حنا
یک پایم راهروهای پر از موش
زن‌هایی که کاش، کل می‌زدند و جوهرم می‌ریخت!
راسته
شقه
ران
آسمان کم شده از جان!
چه کنم از لالی صدا و آنچه روی سینی هاست
چیزی به ارث نبردم!

المان‌های مذهبی در شعر نقش آفرینی می‌کنند اما زاویه‌ی نگاه شاعر به آن‌ها از دید یک منتقد حساس است که از رویکردهای انتزاعی فاصله می‌گیرد. نقب زدن شاعر به این المان‌ها با هدف خاصی صورت می‌گیرد و‌گاه با به کار بردن کلمات حساس این باور را تقویت می‌کند. خاطرات کودکی و و حس نوستالژی شاعر مدام در لابه‌لای فضای کلماتش به هم آمیخته می‌شود

چه طور فراموشش کنم؟
کسی نمی‌داند که عاشقانه‌ی عرفات است
یعنی تمام نوحه‌های پیرهن‌ام پاره بود؟
و این هوای پر از تیغ،
دعای علقه‌ام نیست؟

پشت سر من نگاه نداشت

زبان در نوشتاری که مدام تمایل به حذف صدای زنان دارند بسیار مهم است. پگاه احمدی در اشعارش از این زبان بهره می‌برد شاعر با رویکرد قوی در شعر ظاهر می‌شود واژگان رابه درستی انتخاب کرده وبا شگردهای مختلف زبانی ازجمله همنشینی کلات متضاد، تجانس‌های آوایی و همینطور برقراری ارتباط معنایی میان زبان و رویکردهای اعتراضی فضای نوی را در اشعارش خلق می‌کند زبان شاعر مخدوش شده از اعتراض نیست بلکه به نوعی طغیان علیه آن است.

اورفه نیستم
پشت سر من نگاه نداشت

پاین مجموعه‌ی شعر در‌‌ نهایت با یک شعر کوتاه تمام می‌شود که شاعر در حسن‌الختام شعرش هم رویکرد اعتراضی خودش را حفظ کرده است. در این مجموعه می‌توان گفت که ذهن حساس شاعر از حرکت در کنار رویدادهای جامعه‌اش بیرون نمانده است. شاعر به رسالت راستین خود که‌‌ همان پرداختن به ضروریات جامعه و نقد آن‌هاست وفادار مانده است.

اشعار این مجموعه بیشتر از این لحاظ اهمیت دارند که شاعر توانسته است با انتخاب به‌جا و با استفاده از کلمات و واژه آرایی به بهترین نحو موقعیت حساس تاریخی خود را ایفا کند. اشعار این مجموعه از این جهت نیز دارای اهمیت است که شاعر با خلق فضاهایی اعتراضی در شعر توانسته است حامل پیامی باشد که برای مدت‌ها در حافظه‌ی تاریخ باقی خواهد ماند. می‌توان گفت که شعر پگاه احمدی با این لحظه‌های خاص پیوند خورده است و ازفضای ایده آلی و رمانتیکی فاصله گرفته ونشان دهنده‌ی حقایق جامعه‌ای است که شاعر هم آن‌ها را تجربه کرده و در انتقال درد‌ها ی مردم خویش به ذهن مخاطب موفق عمل کرده است.

تقلای تن و دودوی چشم‌ها

Sat, 30 Jul 2011 07:07:23 +0000

شگردهای زبان و متن در نقد روایت‌های اجتماعی در دو مجموعه شعر از گراناز موسوی

آزاده دواچی

آزاده دواچی- گراناز موسوی از آن دسته شاعرانی است که تنها شعرش بیان احساسات خالصانه زنانه‌ی صرف نیست. او از شعرش به عنوان بیانی برای نقد رویکردهای اجتماعی و سیاسی نسبت به زنان استفاده می‌کند.

هنر او در چیدمان کلمات به صورت استعماری، آشنایی‌زدایی از کلمات و جایگزینی و ارتباط متقابل کلمات با یکدیگر و از سوی دیگر برقراری این ارتباط منطقی با دنیای حقیقتی است که می‌تواند فضایی را در نقد رویکردهای مردسالارانه جامعه‌ی ایرانی پیدا کند. از منظر سیاست فمینیستی شعر زنان وقتی اهمیت پیدا می‌کند که تنها بیان یک رویکرد عاطفی و یا احساسات عمومی زنانه نباشد، بلکه زیر ساخت‌های جامعه‌ی مردسالار را به نقد بکشد و منتقد رفتارهایی باشد که به عنوان یک زن حساس تجربه‌اش کرده است:

آری پنجره‌ای را که تو آوردی بست
دستی که امضا کرد
پای تمام در‌ها را برید
از ما چه مانده است
جز سایه‌ای که گل‌های ملافه را آب می‌دهد (خط خطی روی شب، ۹۵)

سطرهایی در بیانِ مفهومِ اعتراف به ازدواج و سرخوردگی در زندگی مشترک که از دید شاعر تنها امضای محضری به آن معنا می‌دهد. اما در همین شعر شاعر نتیجه‌ی این نوع زندگی مشترک را به تصویر می‌کشد. تصویری که او ارائه می‌کند از زندگی اجباری و تحمیل شده به زندگی اکثر زنان در جامعه‌ی ایرانی نشان دارد. تصویر‌سازی‌های شعری گراناز موسوی و به چالش گرفتن کلیشه‌های رایج زبانی و اجتماعی نمای خوبی از شعر اعتراضی او را نشان می‌دهند:

دیشب نیمی از صورتم را خدا صدا کرد و عینکم
آسمان را اشتباهی رفت
دیشب انگشتانت نیمی از آینه را کبود کرد و پنجره را بست (خط خطی روی شب، ۹۵)

نقدی بر اجتماع مردسالار و خشونتی که به شاعر به عنوان یک زن تحمیل شده است و در این شعر به خوبی به تصویر کشیده می‌شود. در ادامه‌ی همین شعر این نقد را گسترده‌تر اجرا می‌کند به‌گونه‌ای که پایان‌بندی شعر در واقع نتیجه‌ای است که از روایت سطرهای آغازین به دست می‌آید:

در بن‌بست کدام کهکشان مردی است
که دست روی ماه بلندنمی کند؟
دیشب تمام کوچه‌های بی‌گنجشک می‌گفتند:
در را ببند و بیا
کلید در جیب هر رهگذری راه می‌رود
و عسل به یاد سیزدهمین ماه می‌ماند (خط خطی روی شب، ۹۶)

نقد شاعر که بر بستر اجتماع شکل می‌گیرد، از بافت اجتماعی و فضای ذهنی غالب بر مخاطب فاصله نمی‌گیرد، بلکه با فضاسازی‌هایی که نزدیک به ذهن مخاطب و تجربه‌های او در اجتماع است، در هر سطر از شعر، انتقاد او را به تصویر می‌کشد.

آوازهای زنان بی‌اجازه

هر شاعری نسبت به رفتار اجتماعی که به او تحمیل شده، واکنش متفاوتی نشان می‌دهد. در بیشتر شعر‌ها شاعر از کلماتی استفاده می‌کند که عیناً انتقال‌دهنده‌ی‌‌ همان معنا در جهان واقعی‌ست. نقد شاعر از جامعه و اعتراض به اکثر رویکردهای اجتماعی تنها به خاطرات شاعر محدود نمی‌شود، بلکه او به حافظه‌ی جمعی زنان سرزمینش تکیه دارد. شاعر به جای استفاده‌ی مستقیم از کلمات مشخص و حقیقی که ممکن بود شعر او را با بافت و گفتمان‌های سیاسی و اجتماعی نا‌متجانس کند و کارایی متنی را از دست بدهد و از سوی دیگر برای مقابله با سانسور، از کلمات استعاری استفاده می‌کند و این امر در نهایت کارکرد اعتراضی متنی را افزایش می‌دهد. شعر موسوی دارای لایه‌های تو درتو و پیچیده‌ای است که از برآیند کلمات و تأثیر متقابل آن‌ها بر هم به نقد روشن جامعه‌شناختی می‌رسد. در این میان شاعر هیچ‌گاه به طور مستقیم در شعرش نمایان نمی‌شود. با این‌حال روایتی که در شعرش به‌دست می‌دهد، اعتراض او را را بدون حضور شاعر هرچه محکم‌تر بیان می‌کند.

نه تو روی ماه قالی شدی
نه من از شر این شهر
حلق‌آویز
یکی به شوهر رفت و دیگری به کوه
تا آن تخته‌سنگ
که روزی از دارآباد دزدیدیم و
سربرهنه نشستیم تا غروب
نه کافه مال ماست
نه کوه (آواز‌های زن بی‌اجازه ۱۵)

آزاده دواچی: اشعار گراناز موسوی از آن جهت اهمیت دارند که از مرز کلیشه‌های تحمیل شده گذشته‌اند و در برابر سنت‌های تحمیل‌شده‌ی متنی و اجتماعی قیام کرده‌اند و توانسته‌اند از ورای زیرساخت‌های متنی به روایت‌های واقعی اجتماعی نقب بزنند. شاعر از امکانات مختص خود همچون آشنازدایی در کلمات، بیان استعاری، استفاده از لایه‌های چندگانه‌ی متنی و زبانی در شعر و همینطور استفاده از کلمات ممنوع به تملک تن اعتراض کرده است. اشعار گراناز موسوی را می‌توان یکی از نمونه‌های مقاومت فمینیستی در ادبیات زنان دانست.

جای جن و خانه‌های خراب

تن شاعر بر متن و رفتارهای متنی تسلط ندارد. او به‌راحتی تن‌اش را در سطرهای شعر آزاد می‌کند و این‌‌ «رهایی‌ تنانه» در میان سطرهای شعر است که قدرت اعتراضی‌ شعرهای او را افزایش می‌دهد. با این‌حال اعتراض شاعر تنها به موقعیت‌های اجتماعی در رابطه با زنان معطوف نیست. او حضور سیاسی هم دارد و گاهی از فضای زنانه فاصله می‌گیرد تا این حضور را بیشتر به اثبات برساند. حضور سیاسی شاعر در کنار هویت زنانه‌اش حضوری منحصربه فرد است؛ حضوری که با روایت‌های کلامی محکم و در عین حال بدون درگیر شدن شاعر با روایت‌های سیاسی شعارگونه است. نگاه شاعر به موقعیت‌های سیاسی اجتماع هم نگاهی تلخ و انتقادی است.

هوا هوای احتیاط است و شک میان دو و سه
شعبان‌های علاف و جام جمی که رستم را از فارسی قلم گرفت
پای دسته‌گل‌های بر عکس
لای اوراد و عزائم
جای جن و خانه‌های خراب
دیوار‌های یک‌ریز
و سقفی که هوای آغوش و زلزله داشت
هوا هوای دربند است و تمشکی که یک تیغ
حافظه را به قرمز می‌برد
کوچه را به خشخاش تن به تن (از مجموعه شعرهای منتشرنشده)

جدا ازشگردهای روایی و موسیقی کلامی که در اشعار گراناز موسوی به چشم می‌خورد، ابداعات نحوی و زبانی نیز نوعی دیگر از زبان اعتراض را در شعر او شکل می‌دهند برای مثال وقتی در شعر «قهر» می‌نویسد: بید بید می‌لرزم به نوعی لرزش را با تکرار دوباره بید آغاز می‌کند. تجانس‌های آوایی که برای اولین بار در شعر او استفاده می‌شود بیان اعتراضی شاعر رامستحکم‌تر و منسجم‌تر پیش می‌برد. این ترفند بی‌تردید از دیگر خصوصیتات نحوی برای بیان شعر اعتراضی است.

در خطوط نا‌شناس گفت
بید بید می‌لرزم و
دلم گم گم
گم‌تر از حشره‌ای بی‌ربط
از حاشیه می‌رود (آوازهای زن بی‌اجازه؛ ۲۳)

باران سنگ

مهارت شاعر در انتقال معنا و به عبارت دیگر توانایی او در مقابله با سانسور، آن هم هنگام نقد رویکردهای اجتماعی به شاعر این فرصت را می‌دهد که در جامعه‌ای که زنان کمتر فرصت نقد می‌یابند، با رمز گشایی از متن و کلمات به تک تک روابط اجتماعی نقب بزند. هرچند که اشعار گراناز موسوی همگی از یک سویه‌ی انتقادی- اجتماعی قوی برخوردارند، اما هرگز شعریت‌شان را از دست نمی‌دهند، بلکه به بستری برای اعتراض تبدیل می‌شوند. در شعر چهار صد ضربه شاعر از تمامی ظرفیت‌های شعری‌اش برای نقد سنگسار استفاده می‌کند:

می‌زنم پس زنم
و هستم تا آخر ساران بنگ
باران سنگ
دیگر سر از خودم نیست
بزن وای تنم پر از انار می‌شود
سرم به سنگ نمی‌خورد
بزن دنگ دنگ
زمان نمی‌ایستد (آوازهای زن بی‌اجازه، ۴۱)

گذر از سنت‌های تحمیل‌شده‌ی جامعه، حرکت ورای این سنت‌ها و سر خم نکردن در برابر کلیشه‌های جنسیتی و از سوی دیگر گشودن روایت‌های تازه از تن زنانه و استفاده از کلماتی که این تن را به تصویر بکشند را می‌بایست به عنوان قیام شاعر در برابر تسلط بر تن در نظر گرفت. این قیام به‌شکل عبور از کلیشه‌های جنسیتی و استفاده از فضاسازی و شکستن تابوهای کلماتی نمود پیدا می‌کند که مدام این کلیشه‌ها را تقویت می‌کنند و شاعر به خوبی از آن‌ها پرده برمی‌دارد:

از دکمه و ملافه که بگذریم
گاهی چه می‌ماند
جز آهی که هی خودمانی تر
و زخم که نرم نرم
به دل می‌نشیند
بعد
همیشه‌ای که سنگین و سلانه
دیر می‌شود (آواز‌های زن بی‌اجازه، ۵۶)

تقلای تن و دودوی چشم‌ها

در شعرهای گراناز موسوی با دو رویکرد مواجه هستیم: یکی رویکرد زبانی و استفاده از شگردهای متنی و روایی است که در انتقال معنا به مخاطب از زیرلایه‌های شعری گرفته تا ارتباط نحوی و گسترده‌ی معنانی کلمات بهره می‌جوید و دیگری زیرساخت‌های معنایی است که موازی و در عین حال همراه با‌‌ همان روساخت‌ها در انتقال بخشی از دغدغه‌های شاعر به عنوان یک زن عمل می‌کنند. درگیری زیرساخت‌های شعری او با معضلات اجتماعی نه تنها از شعریت زبان شعری او نمی‌کاهد، بلکه از این فضا حداکثر استفاده را به نفع خود می‌کند.

کنار شانه‌هایی که بالا می‌اندازند
در کفش‌های حراجی
تقلای تنی‌ست
که هی کبود می‌شود
و دو دوی چشمانی که از نگاه خریدار
سر درنمی‌آورد
هنوز گره سفت می‌کند
هنوز دکمه می‌بندد (آوازهای زن بی‌اجازه، ص ۶۳)

در پایان می‌توان گفت که اشعار گراناز موسوی در عین حال که به نقدهای اجتماعی و سیاسی عمومی از دیدگاه زنانه حساس بوده‌اند، ساخت متنی و کارکردهای زبانی خود را نیز از دست نداده‌اند. اشعار گراناز موسوی از منظر نقد فمینیستی و سیاست‌های متنی و تن از آن جهت اهمیت دارند که از مرز کلیشه‌های تحمیل شده گذشته‌اند و در برابر سنت‌های تحمیل‌شده‌ی متنی و اجتماعی قیام کرده‌اند و توانسته‌اند از ورای زیرساخت‌های متنی به روایت‌های واقعی اجتماعی نیز نقب بزنند. شاعر از امکانات مختص خود همچون آشنازدایی در کلمات، بیان استعاری؛ استفاده از لایه‌های چندگانه‌ی متنی و زبانی در شعر و همینطور استفاده از کلمات ممنوع در برابر تملک تن اعتراض کرده است. اشعار گراناز موسوی را می‌توان یکی از نمونه‌های مقاومت فمینیستی در ادبیات زنان دانست که با شگردهای خاص خود و با حفظ هویت خود توانسته‌اند خواست‌ها و نقد‌های خود را به جامعه‌ی مردسالار به تصویر بکشند و تا حدود زیادی میان مخاطب و این نقد‌ها ارتباط برقرار کرده و در نتیجه در بیان اعتراض به تسلط بر تن زنانه موفق عمل کرده‌اند و در عین حال از باورپذیری ذهن مخاطب خود هم فرا‌تر نرفته‌اند. شاعر تنها به کلماتی که محدود به فضاهای خانگی است قناعت نمی‌کند؛ بلکه او از طریق شعر این قدرت را یافته است که به درون فضای اجتماعش نقب بزند و با فراهم کردن بستر نقد در شعرش، حضور خود را در گفتمان‌هایی که از آن منع شده بود به ثبت برساند. موسوی از ادبیات این استفاده را برده است و شعر او نمایه‌ی کاملی از مشارکت آگاه او در اجتماع و از طریق ادبیات است.

منابع:
موسوی، گراناز. پابرهنه تا صبح. نشر سالی، چاپ چهارم، ۱۳۸۷.
موسوی، گراناز. آوازهای زن بی‌اجازه. نشر سالی، جاپ دوم، ۱۳۸۷.

در همین زمینه:

::آوازهای زنان بی‌اجازه، آزاده دواچی، بخش نخست جستار:شگردهای زبان و متن در نقد روایت‌های اجتماعی در دو مجموعه شعر از گراناز موسوی::

معناآفرینی در سایه‌ی پیشینه‌ی مشترک تاریخی

Mon, 06 Jun 2011 07:40:11 +0000

برنامه‌ی رادیویی خاک ویژه‌ی شعر پگاه احمدی و شعرخوانی او

پویا عزیزی - راوی شعرهای پگاه احمدی، راوی ِ روایت تجربه‌های شخصی و جمعی از گذشته و حال حافظه‌ی جمعی ماست که گاه با به زانو درآوردن قواعد نحوی زبان معیار و گاه با به چالش کشیدن ساختارهای زبان، ما را در گذشته‌ای پر معنا محاط می‌کند. مخاطب نیز که در این رابطه همسانی‌هایی با این حافظه‌ی مشترک می‌یابد با راوی همراه شده و هویت می‌گیرد. این مسأله خود به عنوان شگرد تاثیرگذارنده‌ای بر مخاطب عمل می‌کند.

برنامه‌ی رادیویی این هفته‌ی خاک به شعرخوانی پگاه احمدی اختصاص دارد. برخی از اشعار شاعر را می‌توانید از طریق فایل صوتی بشنوید و با صدای او و چگونگی شعرخوانی‌اش آشنا شوید.

پگاه احمدی با استفاده از ارجاعات به گذشته‌ی تاریخی، در نهایت نه تنها حالت محافظه‌کارانه‌ای در متن نمی‌آفریند، بلکه معناهایی تازه از آن را پیشِ رویِ مخاطب می‌نهد. رنج‌های رفته بر جامعه ایرانی و استبدادزدگی‌اش، در دل این شعرها مفهوم‌هایی گاه لبریز از مقاومت و اعتراض و گاه پر از درماندگی و لحنی مرثیه‌سرایانه می‌آفریند.

شعرهای این شاعر حاوی امرِ اجتماعی مشترک و مجموعه‌ای از نمادین‌شدگی‌های سخن در زبان شاعرانه است.

شاعر در این راه با استفاده از بافت‌های واژگانیِ متناسب در ساخت معنایی و موسیقیایی، برقراری تناسب و گاه آرایش واج‌های زبانی به همراه جناس‌ها در فضایی استعاری و ساحتی دیالوگ‌مآب و کلاژگونه، شعری می‌آفریند که ضمن آفرینش هویتی تازه از راوی در فضای ایرانی، تخیل و میراثِ نمادین مشترکی را برای مخاطب این فضا هویت می‌بخشد، هژمونی ساختارهای مردانه را به چالش می‌کشد و زبان و ادبیات زنانه را به مقاومت در برابر این آلودگی و ویرانی وامی‌دارد. در نهایت آنچه در فضای عینی و تجربی بر آن ستم ورزیده شده است را درون زبان نجات می‌بخشد و کام‌جویی می‌کند. چه باک اگر تنها همین وظیفه را هم برای مخاطبش به عهده گرفته باشد.

در نگاهی کلی می‌توان شعرهای پگاه احمدی را دارای سبک مشخص و متمایز و شاعر را دارای امضای شخصی دانست که این روزها برای کمتر شاعر ایرانی اتفاق می‌افتد.

عکس‌ها: عکس نخست جنبه‌ی تزئینی دارم. عکس دوم، پگاه احمدی، شاعر

در همین زمینه:

::شعر ایران همچنان دارای یک جغرافیای محدود بومی است، گفت و گو پویا عزیزی با پگاه احمدی، دفتر «خاک»، رادیو زمانه::
::سایت رسمی پویا عزیزی::
::دانلود مجموعه شعر «تهی» از پویا عزیزی::
::مجموعه‌شعر «سردم نبود» از پگاه احمدی::
::گفت‌و‌گوی دیگری از پویا عزیزی و پگاه احمدی::
::گفت‌و‌گوی فرهاد اکبرزاده با پگاه احمدی::

«شعر ایران همچنان شهروند یک جغرافیای بومی محدود است!»

Wed, 01 Jun 2011 11:09:45 +0000

گفت‌و‌گو با پگاه احمدی به بهانه‌ی انتشار مجموعه شعر تازه‌اش «سردم نبود» در خارج از ایران

پویا عزیزی

پویا عزیزی- از پگاه احمدی تاکنون چهار مجموعه شعر منتشر شده‌ است. مجموعه شعر چهارم این شاعر «سردم نبود» نام‌دارد که به‌تازگی توسط انتشارات سوژه ( Sujet Verlag ) در آلمان منتشر شده ‌است. شعرهای پگاه احمدی سیر تکمیل سبکی را کتاب به کتاب و پله به پله طی کرده‌‌اند و امروز شاید می‌توان به جرأت گفت که این شاعر دارای امضاء و شیوه‌ی خاص خود است.

تحولات سیاسی و تاثیرات‌شان بر جهان و زندگی شاعران در کشورهایی همچون ایران که معمولاً سرکوب و سانسور در آن، جای آزادی‌ها را پر می‌کنند، از دیدگاه‌های متفاوتی قابل بررسی‌ست. اما حضور تفکر به مثابه امر سیاسی و یا امر فلسفی، در دورانی که از یک‌سو دوران پایان فلسفه و تفکر و مرگ ِتاریخ و ایدئولوژی نام می‌گیرد و از سوی دیگر تمام و کمال هنوز درگیر این مفاهیم و امور است در شعر ایرانی چگونه جایگاه می‌یابد.

آنچه در پیشینه‌ی نزدیک ادبیات ما که به لفظ عام ادبیات سیاسی یا اجتماعی نامیده می‌شود، به‌خصوص رابطه‌مندی مشخص و نزدیک را میان تفکر خاص و نیروی ِ امر سیاسی-اجتماعی به مثابه تفکر به نمایش می‌گذارد؛ خاصه آنچه در شعر ایران در سال‌های نه چندان دور به‌عنوان شعر سیاسی یا اجتماعی نامیده می‌شود، خود مدیون حسی والا و حاصل همسانی‌ای بسیار با تفکر است.

جدال، میانِ امر شاعرانه و تفکر از دیرباز مورد بررسی منتقدین و حتی فلاسفه‌ بسیاری‌ست. آنچه نیچه در آثاری همچون «چنین گفت زرتشت» می‌آفریند، نمونه‌ی بارزی از این موازنه‌ی جدال‌محور است. جدال‌محور از آن بابت که شعر بنا به موقعیت نخستین خود حاصل شوریدگی و غلیان پنداشته می‌شود و تفکر حاصل طمأنینه و عقل‌گرایی در نگاه به جهان. حضور تفکر از یک‌سو و کلام شاعرانه از سوی دیگر در این آثار بلوغی را فراهم می‌آورند که جاودانه‌شان می‌کند. شاید همان چیزی که در ادبیات کهن ما نیز رخ می‌نماید.

آن‌چه در بررسی بخشی از شعر اخیر ایرانی، که این جدال را در دل خود دارد مهم و اساسی می‌نماید تطابق مسیر حرکتی است که شاعران و متفکران متأخر در جهان پیموده‌اند و جدال میان این دو امرِ گویا متضاد را، به آشتی قابل تأملی رسانده‌اند.

در شعر اخیر ایرانی، سهل‌انگاری عجیبی نهفته است که حتی هنگامی که از تفکر نمی‌گریزد و به اشارت‌هایی از آن می‌پردازد، هیأتی خاص و بشری از آن عرضه نمی‌کند و به همان اشارات نامفهوم بسنده می‌کند.

از آنجا که شاعر کتاب «سردم نبود» اجازه‌ی انتشار کتابش را در ایران نداشته و در خارج ایران زندگی می‌کند و اثرِ حاضر، حضور روشن و پررنگ مؤلفه‌های اجتماعی و سیاسی را در خود دارد، سراغ شاعرش را گرفتم تا با وی به گفت و گویی در این مورد بنشینم.

پویا عزیزی - خانم احمدی می‌خواهم بحث را بر سر کتاب شما از یک مقایسه شروع کنم. می‌دانیم که شاعران بزرگ اروپایی که آثارشان همچنان به‌عنوان آثار درخشان در جهان موجود است به گونه‌ای مدیون تفکر و سنت تفکر اروپایی به‌خصوص سنت فلسفه‌ی اروپایی‌اند. آیا این اتفاق در شعر اخیر ایران هم مصداقی دارد؟

پگاه احمدی - گرچه می‌توان مدعی بود که شعر کلاسیک فارسی متأثر از یک سنت اندیشگی ایرانی–اسلامی‌ست، ولی شعر ایران از مشروطه به این‌سو و شعر نوی ایران به‌ویژه از نیما به بعد از نظر شیوه‌ی اندیشه و فرم،در بسیاری موارد متأثر از تجربه‌ی مدرنیته و منبعث از انسان‌سالاری و فرد‌محوری و به‌طور کلی بیشتر اومانیسم اروپایی‌ست. یعنی با برگذشتن از الهیات، خدا محوری، کل‌نگری و اندیشه‌های ایرانی–اسلامی(حماسی، تغزلی، عرفانی، اشراقی، کلامی)به انسان‌محوری، جزء‌نگری و بیان نگره‌های فردی متمایل می‌شود .

پگاه احمدی:اگرچه شعر اخیر ایران، در سیر رو به رشد اندیشه انتقادی و تفکر خلاقه‌اش در حال تجربه‌ی سویه‌های جدید، گوناگون و بعضاً متفاوتی‌ست. اما در شمائی کلی، همچنان شهروند بومی یک جغرافیای محدود است و جز در پاره‌ای موارد، کمتر موفق به برگذشتن از تنگنای این جغرافیا می‌شود هرچند که با مختصاتِ این جغرافیا درگفت‌‌وگوی خلاق و انتقادی است و در این روند، بی وقفه، گونه‌های زبانیِ جدیدی را تولید می‌کند.

با تسامح! می‌توان این مقایسه را انجام داد که شعر ایران نیز مانند شعر اروپا به دو دوره پیش از رنسانس( شعر و هنر متأثر از الهیات ِعهد جدید و عهد قدیم ) و پس از رنسانس(دوره‌ی نمود الگوهای زیست‌زمینی در هنر و ادبیات) قابل تقسیم است. شکل‌گیری ادبیات اجتماعی– انتقادی مدرن در ایران که پیامد تفکر انتقادیِ دوران مدرن است نیز با مشروطه آغاز می‌شود و نمود آن در شعر نیز یکسره متفاوت است از آن سنخ از انتقاد که مثلاً حافظ دارد نسبت به امیرمبارزالدین. این یک مقدمه کلی.
اما چیزی که در این زمینه مشخصاً می‌توانم درباره‌ی شعر اخیر ایران (عمدتاً در چند دهه‌ی اخیر) به آن اشاره‌کنم این‌است که اگرچه شعر اخیر ایران، در سیر رو به رشد اندیشه انتقادی و تفکر خلاقه‌اش در حال تجربه‌ی سویه‌های جدید، گوناگون و بعضاً متفاوتی‌ست. اما در شمائی کلی، همچنان شهروند بومی یک جغرافیای محدود است و جز در پاره‌ای موارد، کمتر موفق به برگذشتن از تنگنای این جغرافیا می‌شود هرچند که با مختصاتِ این جغرافیا درگفت‌‌وگوی خلاق و انتقادی است و در این روند، بی وقفه، گونه‌های زبانیِ جدیدی را تولید می‌کند.

با این‌همه مناسبات حاکم بر حیاتِ فردی و اجتماعی ما در ایران، تنگناها، محدودیت‌ها، نبودِ امکان برای تجربه‌ی آزادی‌های فردی و اجتماعی، خشونت، سرکوب، سانسور، اختناق و ارعاب در ابعاد وسیع، چنان روح و جان و اندیشه‌ی شاعرِ آن سرزمین را به خود مشغول و در عین حال بحران‌زده، مغموم و فرسوده می‌کند که مجالی برای برگذشتن از تنگنای این جغرافیا را به او نمی‌دهد.

چگونه می‌شود از شاعری که برای بدیهی‌ترین و ابتدایی‌ترین حقوق‌اش محکوم به مبارزه و جنگیدن است و حتی هوای نفس کشیدن‌اش در سرب و غبار از او دریغ شده است، انتظار داشت در سیر تفکر خلاقه‌اش به مسائلِ فرابومی و فرا میهنی بیاندیشد و یا اساساً درگیر همان دغدغه‌ها یا تلقی‌هایی از مفاهیم باشد که مثلاً یک شاعر اروپایی‌ست. قیاس و انتظار بی‌موردی‌ست.

به همین اعتبار، در شعر چند دهه‌ی اخیر در ایران، غالباً این فرم و زبان است که در اشکال جدید، تولید یا بازتولید می‌شود. زیربنای اندیشگی، تلقی‌های شاعرانه و نوع مواجهه با مفاهیم کمتر دستخوش دگرگونی می‌شوند.

توجه به دایره‌ی واژگانی و نیز بسامدِ کاربرد پاره‌ای از واژگان در شعر شاعران دهه‌های اخیر، در این زمینه کارآمد است. نباید از نظر دور داشت که بار مفهومیِ یک واژه در شعر شاعر ایرانی با بار مفهومی همان واژه در شعر یک شاعر غیر ایرانی گاه کاملاً متفاوت است. مثلاً کاربرد واژه‌ها و عباراتی مرتبط با سکسوآلیته در حوزه‌ی شعر اروتیکِ ایرانی – به‌ویژه در شعر زن– بار دارد، هنوز به‌شدت سنگینی می‌کند و پرهیز از آن در شعر اغلب شاعران زن هم به هزار و یک دلیل صورت می‌گیرد که ساز و کارِ نهاد حکومت و سانسور بیرونی تنها یکی از آن دلایل است.

چنین کاربردی ماهیتاً متفاوت است از کاربردِ واژگان مرتبط با سکسوآلیته در شعر شاعر زن اروپایی‌ای که مابه‌ازاهای عینی سکسوآلیته در کوچه و کافه و خیابان در اشکال گوناگون با حیات روزمره اجتماعی‌اش به هم آمیخته است و بی‌شمارند مثال‌هایی دیگر در این زمینه.

پویا عزیزی - همان‌طور که می‌‌گویید، شعر سنتی ایران درگیر و بر پایه‌ی یک نظام فکری سنتی است و چون این نظام سنتی و فکری را پیشینه و تولیدِ بومی خودش دارد و در حاصل دوران‌های زمانی تفکر و فلسفیدن به دستش آورده، شکلی از هم‌سویی را میان این امر و امر شاعرانه می‌آفریند.

مثلاً اگر تفکر اولترا ناسیونالیستی فردوسی به عنوان امری سیاسی در دل داستان‌پردازی‌اش قرار می‌گیرد و پس از او چندان هم به شکل آن‌چنان مشخصی ادامه نمی‌یابد و تکمیل نمی‌شود ولی تفکر عرفانی از سنایی تا مولوی و پس از او سال‌های سال در حال تکمیل در میان شعرهای شاعران بوده‌است.

شاعران ما در این حوزه به تولید فکر در قالب اثر پرداخته‌اند و از همین رو آثاری آفریده‌اند که مرز میان تفکر و امر شاعرانه را در واقع یکی کرده‌اند. به زبان گویاتر با سرایش شعر فکر می کرده‌اند. حالا فرض را بر این می‌گذارم که پس از مشروطه شاعران ما اساس اندیشه‌شان را بر اندیشه‌های متأثر از مدرنیته در غرب بنیان نهاده‌اند، برداشت و حضور در آبشخور متفاوت فکری در طول این سالیان چه چیزی را برای ما و چه چیزی را به آن اندیشه افزوده است؟

آیا شاعر ما توانسته است با گسستن از سنت خود سنت تازه‌ای را پی افکند، این روند تولید تفکر که در سنت شعر ما موجود بوده و در شعر اروپا نیز، در شعر ایران آیا قابل دیدار و بررسی ست؟

من ‌می‌خواهم بگویم که شعر ایران مقدار زیادی سهل‌انگار است و فکر می‌کنم یکی از دلایل عمده این موضوع همین عدم ادغام تفکر و امر شاعرانه در ذهن و کلام شاعر ایرانی است. اتفاقاً می‌خواهم همین را بگویم که در تمام این سال‌های محدودیت و استبداد، شاعر ایرانی در تولید تفکر ضد استبدادی در قالب شعر تنها به بارقه‌هایی بسنده کرد و سهل‌انگارانه نه تنها از زیر این موضوع شانه خالی کرد بل‌که به شکل محافظه‌کارانه‌ای به بیراهه‌ی یک نوع فرمالیسم یا یک نوع ساده‌نویسی افتاد که محتوایش را نداشت و از این راه تولید تفکر را به دام فراموشی درغلتاند و منع بزرگی آفرید. شما چطور به این موضوع می‌نگرید؟

پویا عزیزی: شاعر ایرانی در تولید تفکر ضد استبدادی در قالب شعر تنها به بارقه‌هایی بسنده کرد و سهل‌انگارانه نه تنها از زیر این موضوع شانه خالی کرد بل‌که به شکل محافظه‌کارانه‌ای به بیراهه‌ی یک نوع فرمالیسم یا یک نوع ساده‌نویسی افتاد که محتوایش را نداشت و از این راه تولید تفکر را به دام فراموشی درغلتاند و منع بزرگی آفرید.

پگاه احمدی - گسست از بنیانهای تفکر سنتی و درانداختن طرحهای نو در شعر، مستلزم تحولی عمیق و بنیادی در همه‌ی ارکان فرهنگ،جامعه و بی گمان در خویشتنِ خویش است. قصدم این نیست که تلاشهای شاعران ایران را به‌ویژه در این دهه‌های اخیر کمرنگ جلوه‌دهم و آنچه به آن انتقاد دارم بیش از همه متوجه سروده‌های خودم نیز هست.

ما اغلب شعرهای اتاقی، کافه‌ای،خیابانی و میدانی تولید می‌کنیم. در شعرها،اغلب بار غبن و حزنی سنتی را بر دوش می‌کشیم. شعرها عمدتاً روایتِ فقدان و نیستی‌ست تا شرح کاشفانه‌ی هستی. جزء‌نگری در این آثار اغلب به خودنوشت و خاطره‌نگاری می‌انجامد در حالی‌که شکافی عمیق میان این آه‌واره‌ها با شعر اعترافیِ دنیا حس می‌شود.

شعر ما عموماً ساحتِ فقدان حال و بستر حضورِ ماضی است که ضمناً هیبت هیولاوار و تک‌صدای جامعه‌ای کودتازده نیز بر آن سایه می‌اندازد. ما شاعرانِ شعرهای تهرانی، اصفهانی، شیرازی، آذری و شمالی هستیم ( نه به لحاظ گویش بلکه به لحاظ مکانمند بودن.)

شما به بسامد واژه‌هایی مثل «خزر» ، «زاینده رود» و یا مثلاً «شاهچراغ» در شعر این دهه‌های اخیر توجه کنید و نیز به بسامد ضمیر ملکی در واژه‌هایی نظیر «سیگارم»، «اتاقم»، «کیفم»، «صدایم» این در حالی‌ست که این کلمات مدام در مربعی بسته از روایت‌هایی مکرر بازتولید می‌شوند.
از سوی دیگر آنچه به‌عنوان شعرِ زبان‌محور در ایران تولید می‌شود، صرف نظر از نمونه‌هایی اندک، در سیر ترجمه نابود می‌شود. به‌این ترتیب شعری که هیچ امکان تراوشی به بیرون از جغرافیای بومی خود ندارد چگونه مدعی پیش رو بودن است؟

پس باید بپذیریم که چیزی به نام «شعر ایرانی» صرفاً برای مخاطب ایرانی تولید می‌کنیم و اگر بخواهیم این چرخه را تعالی و سامان دهیم،ناگزیر از درنگ و بازنگری در ذهنیت و زبان شعرمان هستیم.
باید درنگ کنیم و بیاندیشیم که چرا شعر فارسی در عرصه‌ی رقابت‌های جهانی مثلاً در جشنواره‌های جهانی شعر که همه‌ساله در کشورهای گوناگون برگزار می‌شود، هیچ محلی از اعراب ندارد. حال این‌که مثلاً شاعران عرب زبان، جایگاه مهمی را در این زمینه به خود اختصاص داده‌اند.

پویا عزیزی - شعرهای شما در کتاب «سردم نبود» به شکل مشخص دارای یک بار سیاسی و اجتماعی است. یعنی شما وقتی از نام‌های مشخص و المان‌های آشنای دنیای سیاست در اشعارتان استفاده می‌کنید یا تأثیر این فضا را می‌پذیرید، خود به خود وارد جدال میان امر ِشاعرانه و امر سیاسی می‌شوید. این جدال را خود شما چگونه تجربه کرده‌اید؟

پگاه احمدی - زندگی کردن در جامعه‌ای پُر‌تنش و بیمار، ناخودآگاه شما را به یک جدال دائمی فرا‌می‌خواند. هیچ‌چیز در آن جامعه، عادی و به قاعده نبود. شعرهای من در این مقطع(شعرهای این هشت سال اخیر) همه زخم‌اند.

حالا که بیرونِ آن سرسام، ایستاده‌ام و کتاب را ورق می‌زنم می‌بینم که پر است از بسامد واژه‌هایی مثل زخم، خفه‌گی، خون، خاوران، بند، اعدام، تیزی، شنود، شُرطه، باتون، سنگ، فرار، قبرستان، جنگ، دار، گردن‌زنی و کلماتی از این دست.

حتی عاشقانه‌های من در این کتاب زخم‌اند. عشق، مریض است. زخم، مریض است. شعرها پر از نفس تنگی‌اند. هوا، زخم است. یک شعری هست در این کتاب به نام «شمس‌العماره» که در آن گفته‌ام «تا حلقِ این هوا که فرو می‌روم، دهان، زخم است.» «گلو » و «هوا» در مجموعه شعر قبلی من – این روزهایم گلوست – هم بسامد ِ دیوانه‌واری دارند.

این نبود هوا برای تنفس، این حس خفه‌گی، حس فروخوردن آنقدر عرصه را به من تنگ کرد که عملاً به تجربه‌ای طولانی مدت و شدید از آسم منجر شد. یعنی می‌خواهم بگویم وقتی دردی را با پوست و خون لمس می کنید، دیگر مرز میان امر سیاسی و امر شاعرانه خود به خود مخدوش می‌شود.

چیزی که گلوی شما را زورمندانه می‌فشارد اگر بتوان اسم‌اش را امر سیاسی گذاشت، ناگزیر، آن کبودی، آن نفرت و آن بغض را به شعر شما هم منتقل می‌کند. اختناقی که علاوه بر نمودهای اجتماعی، حضورش در خصوصی‌ترین حریم‌های شخصی حس می‌شود، از تلفن‌تان گرفته تا پشت‌بام خانه‌تان، جوهر سیاهِ تلخی به شعر پس می‌دهد. تجربه متنیِ من از این جدال، حضور وسیع خشونت در لحن، زبان، واج آرایی‌ها، موسیقیِ شعر و تقطیع هاست.

پویا عزیزی - در سال‌های پایانی دهه هشتاد در ایران نوعی از گفتمان سهل‌انگار به عنوان «ساده‌نویسی» در میان شاعران ایران رواج یافت و کم‌کم رو به افول گذاشت و با نقدهای درخور بسیاری هم مواجه شد. در کنار نهضت ساده‌نویسی که عده‌ی بسیاری از شاعران هم به آن گرویدند گفتمان شعر غیرسیاسی هم ترویج و شکل داده می‌شد. آیا بستر این گفتمان، نوعی منع ِتفکر را در شعر ایران نهادینه نکرده است؟

پگاه احمدی - ساده‌نویسی در شعر، یک گرایش است. من شخصاً به ساده‌نویسی تمایلی ندارم، اما تعارضی بین ساده‌نویسی و رویکرد به گفتمان سیاسی در شعر هم نمی‌بینم.

با این‌همه معتقدم که رویکرد به گفتمان غیرسیاسی یا تلاش برای حذف نگره‌های اجتماعی– انتقادی در شعر و حمایت از شعری که در این زمینه و در این برهه از حیات ِ تاریخی– اجتماعی ما، منفعل عمل می‌کند، بی‌تردید از سوی نهاد قدرت سازمان‌دهی می‌شود و ساده‌انگاری است اگر آن را صرفاً گرایشی طبیعی منبعث از جزر و مدِ شعر در بازه‌ای زمانی به‌شمار آوریم.

به علاوه در بسیاری از نمونه‌هایی که شاهد مثال ِ ساده‌نویسی‌اند، اندیشه محاط بر شعر نیز از کمترین غنا و پیچیدگی‌ای برخوردار نیست. طبیعی‌ست که گزاره‌های توصیفی و رواییِ مستعمل که در عین حال زبان را نیز به چالش نمی‌کشند و از ظرفیت‌های خوانشِ چندوجهی هم بی‌بهره‌اند، جست‌وجو و رغبتی را در من برنمی‌انگیزند.

پویا عزیزی - کتاب تازه‌ی شما نسبت به کتاب قبل یعنی کتاب «این روزهایم گلوست» که به حق از بهترین مجموعه‌های منتشر شده در دهه‌ی هشتاد است یک تفاوت اساسی دارد. به سمت ساده‌نویسی می‌رود و از بسیاری مؤلفه‌های سبک‌ساز کتاب قبلی فاصله می‌گیرد، اما شعر غیرسیاسی را پشت سر می‌گذارد. چه عواملی در این روند، تجربه‌ساز و تأثیرگذارند؟

نه، موافق نیستم که متن به سمت ساده‌نویسی رفته است. یعنی سرشتاً شعر من اینگونه نیست. ممکن است به صورت موردی در چند شعر از این مجموعه نسبت به قبل، اصرار بیش‌تری بر ایضاح و بازنماییِ واقعیت باشد آن‌هم گمان می‌کنم بیشتر در چند شعری اتفاق افتاده است که کوشیده‌اند روایتی مستندوار و عکاسیک از وقایع بعد از انتخابات در ایران ارائه کنند.

ضمن این‌که «این روزهایم گلوست» –انتشار یافته به سال ۸۲– هم بی‌تردید مجموعه‌ی انتقادی–اجتماعی ستیهنده‌ای‌ست که به دلیل اعمال سانسور و ممانعت از چاپ آن در نظارت اولیه ارشاد، اولین بار در سایت «دوات» منتشر شد و «سردم نبود» به نوعی ادامه‌ی منطقیِ آن مجموعه است. تردیدی ندارم که اگر «این روزهایم گلوست» در شرایط فعلی به ارشاد سپرده می‌شد، به هیچ عنوان امکان انتشار نمی‌یافت.

در آخر می‌خواهم از این بحث به یک نتیجه کلی با شما برسم من در گفتمان تفکری ایستاده پشت شعرهای «این روزهای گلوست» و کتاب تازه‌ی شما «سردم نبود» یک نمونه از گفتمان ضد استبدادی می‌بینم که دارد شکل می‌گیرد و به نوعی پشتوانه‌ی فکری شعر شما می‌شود.

نمونه‌هایی که البته معطوف به درون و بیش‌تر به حالت شبه‌مرثیه‌هایی بر آن‌چه از دست رفته است در «این روزهایم گلوست» نمود می‌یابد. مثل نمونه‌های «سید مرا بکش» یا مثلاً بخش‌هایی از شعر بلند «تحشیه بر دیوار خانگی». در «سردم نبود» این شکل معطوف به درون‌، گویی بیرونی‌تر می‌شود و به همین دلیل است که به نمونه‌های ایضاحی‌تری هم می‌رسد.

پویا عزیزی - رفتن به سمت استعاره‌ها و پیچش‌های کلامی شاعرانه در کتاب قبل که بیش‌تر رو به درون زبان دارد، در این کتاب با شکل‌های رو به بیرون‌تری ادامه می‌یابد. خودتان این روند را حس کرده‌اید؟ آیا این روند حاصل همان تلفیق تفکر و امر شاعرانه نیست؟

پگاه احمدی - بله آن گفتمان انتقادی شاکله‌ی اصلی سروده‌های من در این سال‌ها بوده است. البته در مجموعه‌ی اول و دوم «روی سلِ پایانی» و «کادنس» هم بارقه‌هایی از این گفتمان دیده می‌شود مثلاً در شعر «زنی در پشتِ سر دارم»، «نوروز»، «ترس» و یا شعری که در گفت‌و‌گو با «فوگ مرگ»ِ پل سلان نوشته شده و زبان در آن مدام در حال بریدگی و خودزنی‌ست.

اما رویکرد جدی من به گفتمان اجتماعی–انتقادی در شعر همان‌طور که اشاره کردید از «این روزهایم گلوست» آغاز می‌شود. از آن مقطع بود که حس کردم در شرایطی به‌سر می‌بریم که در آن، تفکیک امر سیاسی از امر شاعرانه ناممکن است.

در مورد نمودهای بیرونی‌ترِ زبان در «سردم نبود» با شما در مجموع موافقم اما این روند عامدانه نبوده یعنی شعر، سیر طبیعی خودش را طی کرده یا ناخودآگاهِ من در فرایند سرودن به اقتضائات دیگری تن‌داده‌است.

به هر تقدیر، من در برابر اشکال گوناگون زبان ، منجمد نیستم و همچنان دوست دارم سبک‌ها و گونه‌های مختلفی را در شعرهایم تجربه کنم حتی به قیمت گسستن از اثر انگشت شخصی‌ام و تن سپردن به نوشتاری یکسره متفاوت از آن‌چه تا‌کنون از من منتشر شده‌است.

عکس‌ها (از بالا به پایین):

پگاه احمدی و پویا عزیزی؛ گفت‌و‌گوی دو شاعر در دفتر خاک درباره‌ی چالش‌‌های شعر ایران و مجموعه‌ی تازه‌ای از سروده‌های پگاه احمدی

در همین زمینه:

::سایت رسمی پویا عزیزی::
::دانلود مجموعه شعر «تهی» از پویا عزیزی::
::مجموعه‌شعر «سردم نبود» از پگاه احمدی::
::گفت‌و‌گوی دیگری از پویا عزیزی و پگاه احمدی::
::گفت‌و‌گوی فرهاد اکبرزاده با پگاه احمدی::

«سکوت صدای روشنی دارد»

Thu, 03 Feb 2011 15:49:14 +0000

برنامه‌ی به روایت- شماره‌ی ٢١٢، مجموعه‌ی شعر، سروده‌ی معصومه ضیائی

شهرنوش پارسی‌پور

شهرنوش پارسی‌پور- معصومه ضیائی، شاعر، نویسنده و مترجم از پیش از انقلاب فعالیت ادبی داشته. اشعار او در روزنامه‌ی «کیهان» و «کیهان فرهنگی» به چاپ می‌رسیده است. از پس از انقلاب با نشریه‌ی «دنیای سخن» و نشریات خارج از کشور همکاری داشته است. «سکوت صدای روشنی دارد»، مجموعه اشعار اوست که اخیراً به دستم رسیده است. این شاعر نیز همانند بسیاری از شاعران معاصر دارای سبک بیانی قوی‌ست و اشعار او دارای فرم قابل تاملی‌ست. در آغاز کتابش می‌خوانیم:

من
شب‌های بی‌ستاره نیامدنت را
به هیچ خوابی نگفته‌ام
ماه می‌داند!

به‌طوری که می‌خوانید روشن است که شاعر دارای حس خوبی برای شعر گفتن است. البته در این مجموعه‌ی شعر هیچ نمونه‌ای از شعر با وزن و قافیه وجود ندارد. نمی‌دانم که شاعر آیا اشعاری در این مایه دارد و یا صرفاً در قالب‌های نو شعر می‌سراید. مدت‌هاست که به این نتیجه رسیده‌ام که شاعر و نقاش حق دارند به هرشکلی که می‌خواهند شعر بگویند و نقاشی کنند. البته مشروط بر این که در آغاز راه شعر با وزن و قافیه بسرایند و بتوانند پرتره بکشند. اگر از این مرحله گذشتند هرنوع نوآوری در قالب و فرم مجاز است. در مجموعه‌ی «سکوت صدای روشنی دارد»، هیچ نمونه‌ای از شعر با وزن و قافیه وجود ندارد. البته این ابداً به آن معنی نیست که شاعر در این زمینه ناتوان است. می‌توان باور کرد که او اشعاری با وزن و قافیه نیز سروده است. کار با مجموعه‌ی فرهنگی «کیهان» مرا وسوسه می‌کند که این را باور کنم، اما اشعار این مجموعه نشان می‌دهند که او حس خوبی برای دیدن دارد. در «سکوت صدای روشنی دارد» می‌گوید:

سکوت صدای روشنی دارد
سفید
آبی
زرد
سبز سبز
گاهی
دیر شنیده می‌شود
نمی‌شود آن را نوشت
یا برای کسی خواند
می‌شکند
شکسته است
وقت که نیست
تنها باید
پنجره را گشود
و دید که یک پرنده
بال می‌زند و
آبی می‌شود!

در این شعر حسی ظریف و زیبا موج می‌زند. حسی برای تماشای متفاوت طبیعت. حس شاعرانه در حقیقت به معنای دیدن طبیعت از منظری متفاوت است. اگر قادر باشیم طبیعت را از زاویه های مختلف نگاه کنیم به حس شعر نزدیک می‌شویم. روشن است که گرچه در طبیعت قاعده‌ی معینی وجود ندارد، اما کل مجموعه توام است با هماهنگی و هارمونی. از یک ذره‌ی نادیدنی تا کهکشان در حالتی متعادل و به هنجار و خویشاوند قرار و آرام می‌گیرند. کار شاعر درک و کشف این لحظات و آنات هماهنگ است. اگر ما آبی شدن را در بال زدن پرنده می‌بینیم در حقیقت به حس شعر نزدیک شده‌ایم. در «ساده‌ست همه چیز» به نظر می‌رسد که سراینده علاوه بر حس روشن و شفاف به بیانی اندیشمندانه نیز نزدیک می‌شود. به بخشی از این شعر توجه کنید:

ساده‌ست
حالا همه چیز ساده‌ست
من یاد گرفته‌ام مادر خودم باشم
و موهایم را خودم ببافم
من یاد گرفته‌ام
مادر میهن خانه خاک
خاک خودم باشم
و وقتی که می‌افتم
- من همیشه می‌افتم
دانا نیستم-
با پاهای زخمی
در آینه شکسته خودم قد بکشم
چرا فکر می‌کنی
عاشق کسی هستی
که شباهت سختی به آینه دارد و
دوری و اتفاقن یک عکس بیست‌وچند سالگی؟
چرا فکر می‌کنی شکسته‌های من
شبیه من نیست؟
من خودم هستم
شکل تاریکی افتادن‌ها و شکستن‌هایم
و برپا!
نه درختم نه کوه
ساده‌ام مثل سلام!
من این لحاف هزار تکه را
به آفتاب دوخته‌ام
سردم است هنوز-
و نوک انگشتانم سوزن می‌دوزد.
اسم تو چیست؟
اسم خودت
تو چطور این‌همه شبیه خودت نیستی؟
میان این‌همه عکس چراغ پرچم کلیشه
تو چطور می‌فهمی که تویی؟...

معصومه ضیائی که اصلیتش به لرستان بازگشت می‌کند در عین حال انسان اندیشمندی‌ست. می‌دانیم که در مقطعی به سختی با سرطان جنگیده است. در شعری که به برادر و همچنین به همسرش هدیه کرده است، که هردو در روزهای جنگ با سرطان به او یاری کرده‌اند می‌گوید:

دلم خوش است
به بودنت
به هوایی که تویی
نفسی، دمی دیگر و
بعد...
دست به دامان سپیده
زانو می‌زنم
بر آستانه روز
که بمانی!
امروز پروانه‌ای
با بال‌های گشوده
برشیشه‌ی پنجره نشست
تو خندیدی و
آسمان آبی شد
می‌خوانم
می‌نویسم
می‌لرزم
از یاد نمی‌رود درد!
من و تو می‌خندیم
با نم اشک
در چشم‌هامان
و زندگی
یعنی همین!
از شب و روز
چیزی به من نمی‌رسد
زمان تویی
حضور تو
و رعشه آبی درد
در میان ما
با همین دست‌های خالی
با قلبم
و آرزوهایی کوچک
نگاه می‌دارمت
حفظ‌ات می‌کنم!
دانستن هیچ‌چیز به کارم نمی‌آید
نه عشق و نه مرگ
برای تو
عاشق می‌شوم
می‌میرم
شکیبایی آموخته‌ام
از تو
از عشق
و رنج بسیار!
کاکتوس گلدان شکسته
دوباره سبز شد
تو هم تازه می‌شوی
سبز سبز!
هرگز این‌همه نلرزیده‌ام
می‌افتم و بلند می‌شوم
و هنوز ایستاده
برپا!
برآتش نهاده‌ام دلم را
می‌سوزد و دود
می‌سوزم و
دود!

معصومه ضیائی درد را واقعاً حس کرده است. دست و پنجه نرم کردن با بیماری سرطان در او حالتی از تحمل و تسامح به وجود آورده است. انسان در تجربه‌ی نزدیک شدن به مرگ است که به حالت بی‌عملی نزدیک می‌شود و قلبی باز و گسترده پیدا می‌کند که در آن برای همه جا وجود دارد. شاعر لاجرم از دیگران نزدیک‌تر به این حالت است . برای او آرزوی سلامت و طول عمر می‌کنم و با دو شعر «تو خوب بودی مثل ماه» و «در پاییز» شما را به خدا می‌سپارم:

دلم برای تو تنگ است
برای ماه
که مثل تو بود و
خوب بود و نمی‌ترسید
تو خوب بودی
مثل ماه
و با ستاره‌ها به دیدار دریا می‌رفتی
من شهر کوچکم را دوست می‌داشتم
اردیبهشت شقایق‌هایش را
تو با باران می‌آمدی
با نم‌نم نرم باران
مثل آن مرد
که همیشه در باران می‌آمد
من باران اردیبهشت را هم دوست می‌داشتم
چشم‌های مادرم را
تو خوب بودی
مثل ماه
مثل باران
مثل کتاب فارسی
و همه خوبی‌ها
من شب‌های بی‌ستاره‌ی نیامدنت را
به هیچ خوابی نگفته‌ام
ماه می‌داند!

او در شعر «در پاییز» می‌گوید:
نمی‌شکنم
نمی‌افتم
دست درخت را می‌گیرم و
به بهار می‌برم!
روزم را
در آبی تکه‌ای از آسمان می‌پیچم
و تا ته شب
در مسیر خیس خواب و ستاره می‌دوم
جیب‌هایم از سپیده و دریا پراست
از شکوفه‌های سیب و
جوانه‌ی لبخند
از کلمه‌ای
که اسم تو بود
و با عطر گیج نارنج
تاب می‌خورد
در باد
در بهار
و در خواب آن سال‌ها
تعبیری ساده و روشن داشت
نمی‌شکنم
نمی‌افتم
مشتم را برای گنجشک‌ها می‌گشایم
و از حافظه فصل می‌گذرم!

برای معرفی داستان‌ها و کتاب‌هایتان توسط خانم شهرنوش پارسی‌پور، با آدرس اینترنتی ایشان تماس بگیرید:
shahrnush.parsipur@googlemail.com