خاک

آلبر ممی: «اصلاح دینی یک خیال باطل است»

hosseinn — Tue, 26 Mar 2013 03:59:00 +0000

بهار عربی و نویسندگان و شاعران عربِ مهاجر

مصطفی خلجی

مصطفی خلجی- بسیاری از علاقه‌مندان به ادبیات، مخصوصاً آنهایی که با ادبیات فرانسه آشنایی دارند، گمان می‌کنند «آلبر ممی» مرده است؛ برایشان سخت است تصور زنده بودن نویسنده‌ای که اسمش در زمان آلبر کامو، ژان پل سار‌تر، ناتالی ساروت و رولان بارت بر سر زبان‌ها بود.

اما آلبر ممی زنده است؛ هر چند که کامو و سار‌تر دیگر نیستند تا بر کتاب‌های ممی مقدمه بنویسند، با این حال، او در نود و سه‌سالگی مثل دوران جوانی‌اش همچنان جسورانه می‌نویسد و از انتشار آرای جنجالی‌اش واهمه‌ای ندارد.

زندگی و آثار

آلبر ممی، که سال پانزدهم نوامبر سال ۱۹۲۰ در شهر تونس، پایتخت کشور تونس به دنیا آمده، بی‌شک نه تنها مطرح‌ترین نویسنده تونسی است، بلکه از نویسندگان مهم شمال آفریقا نیز به‌شمار می‌آید؛ هر چند که پس از مهاجرت به فرانسه در سال ۱۹۵۰ و گرفتن ملیت فرانسوی در سال ۱۹۶۷، او را بیشتر هم‌ردیف نویسندگان فرانسوی قرار می‌دهند.

آلبر ممی، در خانواده‌ای یهودی و عرب‌زبان به دنیا آمد، اما در دوران کودکی به مدرسه فرانسوی‌زبان تونس رفت و بعد در دانشگاه الجزیره، پایتخت الجزایر، فلسفه خواند و این رشته را در سوربن ادامه داد.
ممی از‌‌ همان دوران جوانی در معرض فرهنگ‌های مختلف بود و بعد‌ها نیز آثارش را بر اساس یافتن تعادل میان دو دنیای متفاوت شرق و غرب بنا نهاد.

آلبر ممی پس از اتمام تحصیلاتش در فرانسه به تونس بازگشت و در دبیرستان «کارنو» این شهر مشغول تدریس شد. اما پس از استقلال تونس، دوباره به فرانسه آمد و این‌بار در دانشگاه نانتر در حومه پاریس تدریس را ادامه داد.

●«چهره استعمارگر، چهره استعمارشده»

یکی از آثار مهم آلبر ممی

●آلبر ممی نسبت به تحول

نگرش مذهبی در کشورهای اسلامی- عربی چندان خوش‌بین نیست.

از نظر او، هرگز نمی‌توان آن

اصلاح دینی را که در اروپا

صورت گرفت، در این کشور‌ها مشاهده کرد. امید به اصلاح در این زمینه، یک «خیال باطل» است.
همچنین از نظر ممی، جدایی دین از سیاست در این کشور‌ها،

یک امر دور از ذهن است،

زیرا ارتباط میان دین و جامعه

در ذهنیت و ناخودآگاه اعراب

نقش بسته و محکم

و استوار شده است.

مهاجرت ممی درست پس از استقلال کشورش نشانگر آن است که او به عنوان یک یهودی دیگر جایی برای خود در کشور تقریباً اسلامی تونس، علی‌رغم ظاهر لائیکش، نیافت.

این نویسنده زندگی خود را در اولین رمانش با عنوان «مجسمه سنگی» شرح داده است؛ رمانی که آلبر کامو بر آن مقدمه نوشته است. ممی در یکی از مصاحبه‌هایش که با ترجمه سیروس سعیدی به فارسی هم منتشر شده، در این‌باره می‌گوید: «از کامو خواهش کردم مقدمه‌ای برای چاپ جدید کتاب من بنویسد. کامو هم بدون آنکه نیازی به اصرار من باشد و با گشاده‌رویی‌ای که سخت برایم خوشایند بود، آن را پذیرفت. بعداً وقتی مقدمه او را خواندم، به لطف او پی بردم.»

کامو در آن زمان به آلبر ممی، برای موفقیت در نویسندگی، دو توصیه می‌کند: «هر روز باید سر ساعت مشخصی پشت میز کار خود نشست» و دیگر اینکه «نویسنده واقعی به ندرت بیرون غذا می‌خورد و هیچ‌وقت در محافل همکاران خود شرکت نمی‌کند.» البته ممی می‌گوید که دومین توصیه کامو، مبین «آرزوی باطنی تحقق نیافته» خود او بود، چون کامو «اهل معاشرت» بود.

اما رمان «مجسمه سنگی» پیش از آنکه کامو بر آن مقدمه بنویسد، توسط ژان پل سار‌تر در مجله «له‌تان مدرن» منتشر شده بود. آلبر ممی پس از اقامت در پاریس، به واسطه آشنایی با ژان پل سار‌تر، وارد حلقه نویسندگان «له‌تان مدرن» ‌شد.

دوستی آنان تا جایی پیش رفت که سار‌تر پس از نخستین ملاقاتش با آلبر ممی از او خواست که به مناسبت خودمختار شدن تونس، مسؤولیت انتشار یک شماره از «له‌تان مدرن» را ویژه تونس بر عهده بگیرد، اما به دلایلی این شماره هرگز منتشر نشد.

علی‌رغم وجود علاقه شدید میان این دو نویسنده، ممی چشم خود را به روی ضعف‌های سار‌تر نبسته بود و به قول خودش آن‌ها را با «صراحت زننده‌ای» بیان کرده است: «بعضی از کارهای سیاسی نسنجیده سار‌تر مرا ناراحت می‌کرد، اما همین کارهای نسنجیده هم از روی بزرگواری صورت می‌گرفت و سار‌تر از این نظر معرف بسیاری از روشنفکران فرانسه است.»

به مرور زمان، ممی از حلقه اطرافیان سار‌تر فاصله گرفت: «باید اذعان کنم که محیط آنجا برایم مناسب نبود. سار‌تر را مثل یک بت می‌پرستیدند و گویی جز او کسی وجود نداشت (...) به نظر من، سار‌تر، علی‌رغم میل خود، جوانانی را که پیرامون او بودند به معنای واقعی کلمه قربانی می‌کرد.»

اما شهرت واقعی آلبر ممی که فرا‌تر از مجامع روشنفکری رفت، مدیون انتشار کتابی با عنوان «چهره استعمارگر» است که در سال ۱۹۵۷ منتشر شد. این کتاب که بعد‌ها کامل‌تر شد و با عنوان جدید «چهره استعمارگر و چهره استعمارشده» انتشار یافت، ‌به همراه مقدمه‌ای که ژان پل سار‌تر بر آن نوشته، پیش از انقلاب ایران به قلم هما ناطق به فارسی برگردانده و منتشر شده است.

ممی با انتشار این کتاب، که در آن با شرح روابط میان کشورهای استعمارکننده و کشورهای استعمارشونده، از جنبش‌های استقلال‌طلبانه دفاع کرده، الهام‌بخش بسیاری از نویسندگان برای نوشتن درباره استعمار شد. با این حال، سار‌تر در مقدمه‌ای که بر این کتاب نوشت، تأکید کرد که در کتاب ممی نوعی «ایده‌آلیسم» به چشم می‌خورد. همچنین پس از انتشار این کتاب، آلبر کامو در دیداری که با ممی داشت، از او مثل سابق استقبال نکرد: «با سردی به من سلام کرد و من فوراً علت آن را حدس زدم. از سردی برخورد او ناراحت شدم اما اصراری نکردم. هنگام نوشتن آن کتاب، من از اصلی که هر دو به آن اعتقاد داشتیم پیروی کرده بودم. آن اصل این بود که نوشته ما الزاماً نباید خوشایند دیگران واقع شود.»

همچنین یکی دیگر از کتاب‌های معروف آلبر ممی «آنتولوژی ادبیات شمال آفریقا» است که جلد اول آن در سال ۱۹۶۵ و جلد دومش در سال ۱۹۶۹ انتشار یافت.

اما به غیر از موضوع استعمار، موضوع «یهودی بودن»، به ویژه از اوایل دهه هفتاد میلادی، یکی دیگر از دغدغه‌های اصلی آلبر ممی است. این نویسنده با نوشتن کتاب‌هایی همچون «چهره یک یهودی»، «آزادی یهود»، «یهودیان و اعراب» و «یهودی و دیگری»، متفکران هم‌عصر خود را به تفکر در این زمینه واداشت. در واقع، ممی خود را فقط یک یهودی نمی‌داند، بلکه به نظرش بیشتر «ناقد یهودیان» است.
اما فارغ از تمامی موضوعات و مضامین آثار آلبر ممی، که تعداد آن‌ها به حدود ۴۰ کتاب می‌رسد و به ۵۰ زبان ترجمه شده‌، آنچه برای این نویسنده بیش از هر چیز دیگر اهمیت داشته، خود «نوشتن» بوده است: «مطمئن بودم که نویسنده خواهم شد؛ اطمینانی که شاید ساده‌لوحانه ولی تزلزل‌ناپذیر بود.»
به باور آلبر ممی، ادبیات جزء لاینفک زندگی روزمره است؛ او می‌گوید: «ادبیات یک نوع تلقی خاص از آدم‌ها، پدیده‌ها و حوادث است. یک نوع بودن است»، یا در جای دیگر می‌گوید: «تمام زندگی‌ام در جنون نوشتن خلاصه شده است. بدون ادبیات، تباه می‌شدم.»

مسائلی که آلبر ممی در آثارش مطرح کرده، نشانگر آن است که او «نویسنده‌ای متعهد» است، اما تعهد نویسنده از نظر او با تعهد یک شهروند عادی، فرق می‌کند. او علایق سیاسی و اجتماعی‌اش را با امضای طومار‌ها اعلام نمی‌کند، بلکه تعهدش در شیوه بیان و مفهوم آثار او مستتر است: «اثر ادبی، دفاعیه نویسنده و در نتیجه، یک سند اجتماعی است.»

همچنین آلبر ممی برای مردم و به ویژه خوانندگان آثارش جایگاهی ممتاز قائل است: «مردم و خوانندگان جدا از آثار ادبی نیستند، آنان ادامه اثر ادبی‌اند و برای آن ضرورت دارند.»

آلبر ممی و بهار عربی

مجسمه سنگی، آلبر ممی

«ادبیات یک نوع تلقی خاص از آدم‌ها، پدیده‌ها و حوادث است.

یک نوع بودن است»

آلبر ممی نیم قرن پس از انتشار کتاب معروف «چهره استعمارگر، چهره استعمارشده»، کتاب دیگری با همین سبک با عنوان «چهره کشورهای اسلامی- عربی استقلال یافته» در سال ۲۰۰۴ منتشر کرد.
این کتاب، در واقع، محصول سال‌های استادی آلبر ممی در دانشگاه و برخورد او با جوانانی است که از کشورهای اسلامی- عربی به فرانسه مهاجرت کرده‌اند. او در این کتاب از واقعیت تلخی سخن می‌گوید؛ اینکه چرا اعراب نمی‌توانند ارزش‌های غربی را بپذیرند. ممی علت اصلی این امر را «دیگری‌هراسی» اعراب می‌داند.

همچنین آلبر ممی در این اثرش، نسبت به تحول نگرش مذهبی در کشورهای اسلامی- عربی چندان خوش‌بین نیست. از نظر او، هرگز نمی‌توان آن اصلاح دینی را که در اروپا صورت گرفت، در این کشور‌ها مشاهده کرد. امید به اصلاح در این زمینه، یک «خیال باطل» است.

همچنین از نظر ممی، جدایی دین از سیاست در این کشور‌ها، یک امر دور از ذهن است، زیرا ارتباط میان دین و جامعه در ذهنیت و ناخودآگاه اعراب نقش بسته و محکم و استوار شده است.

ممی می‌گوید نقد و تفکر به معنای واقعی در کشورهای اسلامی- عربی شکل نگرفته، و هنوز اینکه آیا عقل و دین با هم سازگارند یا نه، گفتمان غالب در این کشورهاست. به عقیده او، علت اصلی این عقب‌ماندگی فکری، ناسازگاری اسلام با نقد و انتقاد است.

آلبر ممی از آنچه که در قرون وسطی به عنوان «تمدن اسلامی» یاد می‌شود، تعریف دیگری به‌دست می‌دهد؛ اینکه این تمدن چیزی نیست جز «برتری نظامی». ممی می‌گوید اعراب مسلمان با حمله نظامی به ایران و اسپانیا، در واقع، آنچه را که از قبل در آنجا بود به خدمت گرفتند. به همین دلیل «عصر طلایی» مسلمانان چندان طول نکشیده است.

از نظر ممی، قرآن به عنوان متن مقدس مسلمانان، چندان آنان را در حل مسائل اجتماعیشان یاری نمی‌دهد.

اما به غیر از این کتاب، آلبر ممی پس از وقوع اعتراضات به هم پیوسته کشورهای عربی- اسلامی که «بهار عربی» نام گرفته، بار دیگر درباره این کشور‌ها و تحولاتشان اظهار نظر کرده است.

ممی در یکی از کنفرانس‌هایی که در زمینه بهار عربی در پاریس برگزار شد، وقوع «انقلاب» در کشورهای عربی را منکر شده، و گفته است آنچه اخیراً در برخی از کشورهای عربی روی داده، صرفاً یک «شورش» است، زیرا انقلاب تعریف و پیش‌نیازهای خاص خود را دارد. همچنین تلقی ممی از انقلاب، دگرگونی در تمامی رفتارهاست، نه صرفاً جابه‌جایی قدرت بین چند گروه سیاسی.

آلبر ممی با اصطلاح «بهار عربی» چندان موافق نیست. زیرا به عقیده‌اش، هر بهاری، یک «تابستان» به دنبال دارد، حال اینکه اعتراضات کشورهای عربی، تابستانی ندارد که بهار نامیده شود.

او در مورد آینده کشورهای عربی، به ویژه زادگاهش، تونس، هم چندان خوشبین نیست، زیرا هیچ «تغییرات سیاسی اساسی» در این کشور، از زمان سقوط زین‌العابدین بن‌علی تا کنون مشاهده نمی‌کند. آلبر ممی معتقد است که تونس همچنان وام‌دار و میراث‌خوار دوران زمامداری حبیب بورقیبه است؛ و هر دستاورد مدرنی که دارد، به ویژه در زمینه حقوق زنان، محصول آن دوران است.

این نویسنده یهودی درباره یهودی‌ستیزی در تونس پس از بن‌علی نیز می‌گوید که این پدیده به تونس بازنگشته، بلکه یهودی‌ستیزی در این کشور مسلمان -عرب همواره وجود داشته است. او به طعنه می‌گوید انتظار ندارد که اعراب مسلمان رفتارشان را در این زمینه تصحیح کنند، اما دست‌کم آتش این یهودی‌ستیزی را شعله‌ور‌تر نسازند.

یکی از دلایلی که آلبر ممی از به کار بردن «انقلاب» برای تحولات کشورش خودداری می‌کند، همین رعایت نشدن حقوق اقلیت‌ها در تونس است؛ همچنین نپذیرفتن جدایی دین از سیاست از سوی جامعه تونس و دیگر جوامع کشورهای عربی.

او با اشاره به اتحاد و همبستگی یهودیان، از این نظر که یک یهودی لائیک هم خود را جزو یهودیان می‌داند، این پرسش اساسی را مطرح می‌کند که آیا روزی خواهد آمد مسلمانان هم یک مسلمان لائیک را جزو جامعه خود بدانند و دیگر او را طرد نکنند؟

●بهار عربی و شاعران و نویسندگانِ عرب مهاجر

طاهر بن جلون و تلاش برای آموزش غیر تبلیغی اسلام

آدونیس: «ادبیات و سیاست، آری؛ دین و سیاست، نه »

ادریس شرایبی و طغیان انسان عرب

یاسمینه خضرا؛ در میانه امید و ناامیدی

بهار عربی: شمشیر هومر در دست اعراب

جهان عرب: از طاعون دیکتاتوری تا وبای اسلامگرایی

عبداللطیف لعبی و مراکشی دیگر

فؤاد عروی: «بهارعربی، یک "تیک زبانی" است»

اووروخ دوست من بود

hosseinn — Sat, 23 Mar 2013 12:01:04 +0000

هلا هاسه، بانوی بزرگ ادبیات هلند (از مجموعه «نویسندگان هلندی»)

فروغ تمیمی

فروغ تمیمی - هلا هاسه (۱۹۱۸-۲۰۱۱) در باتاویا (جاکارتا فعلی) متولد شد و کودکی و نوجوانی‌اش را در آنجا گذارند. ویلم هندریک، پدر هلا هم به نویسندگی علاقمند بود و داستان‌هایش را با نام مستعار چاپ می‌کرد.

او در جاکارتا به مدرسه رفت و در سال ۱۹۳۸ به هلند بازگشت تا در رشته ادبیات اسکاندیناوی تحصیل کند. اما بعد از دو سال تحصیل، این رشته را‌‌ رها کرد و به مدرسه تئاتر رفت. پس از ازدواج تئاتر را هم کنار گذاشت و یکسر خودش را وقف نوشتن کرد.

هاسه بیش از ۵۶ اثر ادبی از جمله نمایش‌نامه، مجموعه مقالات ادبی و تاریخی، داستان‌های کوتاه و رمان نوشته است. عشق و شیفتگی هلا به اندونزی، سرزمین زادگاهش زمینه‌ساز نوشتن چند رمان خواندنی شده است. میراث ادبی هلا هاسه ۲۰ جایزه مهم از جمله جوایز «پ. س. هُفت» و «ادبیات هلندی» را از آن خود کرده و اولین نویسنده کشورش است که دارای موزه شخصی آنلاین شد.

هند هلند

●هلا هاسه بیش از ۵۶ اثر ادبی از جمله نمایش‌نامه، مجموعه مقالات ادبی و تاریخی، داستان‌های کوتاه و رمان

نوشته است.

هلند در رقابت با پرتغال برای دستیابی به تجارت ادویه از سال ۱۵۹۵ به بعد کشتی‌هایی را به جزایر ادویه‌خیز در آسیای جنوب شرقی که امروزه اندونزی نام دارد، ارسال کرد. در سال ۱۶۰۲ شرکت‌های کشتی‌رانی که در این تجارت سهیم بودند، کمپانی هند شرقی را تأسیس کردند که نخستین شرکت سهامی در تاریخ هم به‌شمار می‌آید. کمپانی هند شرقی موفق شد با فروش سهام و بسیج سرمایه، تجارت ادویه را در انحصار خود درآورد و رقیبان پرتغالی را کنار بزند. از این تاریخ به‌عنوان سرآغاز روابط تجاری و استعماری میان هلند و اندونزی یاد می‌کنند.

اندونزی تا پیش از آنکه در سال ۱۹۴۵ استقلالش را به‌دست بیاورد، یکی از استان‌های هلند در شرق دور به شمار می‌آمد و تا این تاریخ، هلند نخستین قدرت استعماری در این مناطق بود. مهاجرت هزاران هلندی برای کار در مستعمرات تا سال‌های دراز ادامه داشت. استعمارگران با جنگ‌های خونین، ایجاد دستگاه اداری و کمپانی‌های بزرگ، اندونزی را به‌تدریج تسخیر کرده بودند و حتی این کشور را «هند هلند» می‌نامیدند. دراین میان آمیزش نژادی و همچنین انتخاب زبان هلندی به عنوان زبان رسمی در اندونزی زمینه‌ساز تحکیم سلطه سیاسی و نیز تبادلات فرهنگی میان دو کشور شده بود.

سلطه هلند بر اندونزی به بهانه گسترش تمدن و تجارت، در یک نقاشی عظیم دیواری درسرسرای انستیتوی تروپیکال در آمستردام تجسم یافته است. در بخشی از این اثر که «غرب» نامیده شده، طرحی از کارخانه، دانشمندی با میکروسکوپ و راه‌آهن را می‌بینیم و در بخشی دیگر که «شرق» نام دارد، گاوآهن، مزارع و رعایا نقش بسته‌اند.

اما این چپاول استعماری زمینه‌ساز بحران عمیق اخلاقی هم در میان روشنفکران هلندی بود. رمان «ماکس هافلار» نوشته ادوارد دکر (۱۸۲۰-۱۸۸۷) معروف به مولتاتولی (Multatuli) که نخستین بار در سال ۱۸۶۰ منتشر شد، به لحاظ هنری تأثیر ژرفی بر ادبیات هلند گذاشت. گفتنی‌ست که چند سال پیش این رمان به عنوان یکی از ۱۰ رمان مهم هلند هم انتخاب شد. این اثر بی‌تردید از نظر اجتماعی مهم‌ترین سند ادبی در افشای دستگاه فاسد و غیر انسانی استعماری محسوب می‌شود.

هولوکاست اندونزی

ژاپن در جنگ دوم جهانی اندونزی را اشغال کرد و هزاران نفر در اردوگاه‌های ژاپنی که دست کمی از اردوگاه‌های نازی نداشتند زندانی شدند. در قحطی سال ۱۹۴۳ که به «ایندو هولوکاست» معروف است نزدیک به چهار میلیون نفر جان خود را از دست دادند. گروه کثیری از «ایندو‌»ها یعنی سفیدهای ‌زاده‌شده در مستعمره، و همچنین دورگه‌ها سال‌ها در اردوگاه‌های ژاپنی زندانی بودند.

پس از شکست ژاپن، تا سال ۱۹۴۸ در اندونزی جنگ داخلی با جبهه آزادی‌بخش برای دست‌یافتن به استقلال ادامه داشت. سرانجام دولت هلند تحت فشار آمریکا و سازمان ملل مجبور شد استقلال اندونزی را به رسمیت بشناسد. گروه کثیری از بومیان اندونزی که در دستگاه استعماری کار می‌کردند، به هلند مهاجرت کردند. مهاجرت آنان یکی از پیامدهای استقلال کشورشان بود. این وقایع در هلند دستمایه نوشتن ده‌ها رمان و پژوهش‌های تاریخی شده‌ است.

یکی از نکات مهمی که در این پژوهش‌ها مورد توجه تاریخ‌نگاران قرار گرفته، شکوفایی جامعه روشنفکری «ایندو»‌ها درباتاویا است. آن‌ها دردهه ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ با بهترین محافل روشنفکری در اروپا ارتباط داشتند و فعالیت‌های هنری و ادبی بسیاری را سامان دادند. تئودور هلمان، روزنامه‌نگار هلندی اخیراً با استفاده از یاداشت‌های پدرش رمانی درباره والدینش که چند سال اسیر ژاپنی‌ها بودند نوشته است. به عقیده هلمان «ایندو‌«ها در جریان جنگ رهایی‌بخش و فروپاشی جامعه، با انتخاب دشوار ماندن یا رفتن و بحران هویت روبرو بودند. بسیاری با برچیده شدن سلطه استعماری مجبور شدند به هلند، سرزمینی غریب و سرد بازگردند و در کنار مردمی که با آن‌ها بیگانه بودند زندگی کنند.

زندگی در باتاویا و مبارزات استقلال‌خواهانه در اندونزی در رمان مشهور هاسه به نام «اووروخ» (Oeroeg) به معنی ریزش وجابجایی زمین هم نمود و بیان ادبی یافته است. این رمان نخستین بار در سال ۱۹۴۸ منتشر شد و جایگاه نویسنده‌اش را در ادبیات داستانی هلند تثبیت کرد.

رمان «اووروخ» با نثری روان و زیبا نوشته شده و هلا هاسه حقایق تاریخی را با سیلانی از تخیل و برخورداری از تجربه زندگی درباتاویا بازگو می‌کند. این اثر ۵۲ بار تجدید چاپ شده و درسال ۲۰۰۹ کمپین: «هلند کتاب می‌خواند» این اثر را به عنوان اثر برگزیده‌اش معرفی کرد و یک میلیون نسخه از آن به مردم هدیه داده شد.

اووروخ دوست من بود

داستان با یک جمله کوتاه شروع می‌شود: «اووروخ دوست من بود.»

●اووروخ، مهم‌ترین اثر هلا هاسه: پیرامون چند و چون دوستی دو نوجوان در متن تاریخ استعمار

رمان شرح دوستی میان دو پسربچه همسن و سال، یکی سفید و موطلایی، و دیگری تیره و چشم‌بادامی است. یوهان تنها فرزند ارباب هلندی ساکن جاوه با هکتار‌ها زمین است. همبازی‌اش اووروخ پسر پیشکار پدرش «دپو» است. میان این دو با وجود تمام تفاوت‌های طبقاتی و نژادی دوستی برادرگونه و ژرفی شکل می‌گیرد. دو کودک با هم در بهشتی که «کامانجاتی» نام دارد بزرگ می‌شوند. عشق و دلبستگی یوهان به اووروخ عمیق‌تر از رابطه او با والدینش است.

زندگی در ویلایی بزرگ و در منطقه‌ای استوایی مادر یوهان را که تنها و بی‌همزبان است افسرده و دلسرد کرده است. او با زنی هلندی که معلم سرخانه پسرش است سر و سری پیدا می‌کند و سرانجام شوهرش او را به هلند می‌فرستد. پسرک با وجود نبودن مادر و غیبت همیشگی پدرش احساس تنهایی نمی‌کند. کودکی او و دوستش با بازی در کنار جنگل و رودخانه اسرارآمیزی که به «رود سیاه» معروف است و با شکار حشرات کمیاب می‌گذرد.

در شبی دم‌کرده پدر و مهمانهای مست و شنگولی که از باتاویا آمده‌اند، سوار کرجی کوچکی می‌شوند و روی رودخانه می‌رانند. به گفته «دپو»، پدر اووروخ، در این رود ارواح مردگان خانه دارند. کرجی بامبویی که بیش از حد سنگین شده شکسته می‌شود. دپوی پیشکار در ریشه‌های قطور گیاهان آبی گرفتار می‌آید و غرق می‌شود. پدر یوهان برای رهایی از عذاب وجدان و جبران فاجعه اجازه می‌دهد که اووروخ همراه پسرش به مدرسه برود و سرپرستی پسرک را به‌عهده می‌گیرد. یوهان که تا این لحظه هیچ فرقی میان خودش و او نمی‌دید، به‌تدریج به تفاوت‌های میان سفید‌ها و مردم بومی پی می‌برد.

آن دو پس ازمدرسه ابتدایی به پانسیون پرستاری هلندی به نام لیدا فرستاده می‌شوند. این زن باهوش و مهربان به استعداد اووروخ پی می‌برد و خواهان پیشرفت اوست. اما اووروخ از رنگ تیره یوستش و همچنین از پوشیدن لباس و کلاه محلی شرم دارد و می‌خواهد رفتار و سر و ظاهری اروپایی داشته باشد. در این میان، دو نوجوان ماجرای‌های تلخ و شیرین دوران بلوغ را از سرمی گذارنند. لیدا دلسوز و مراقب است، و این دو دوست از او حرف‌شنوی دارند.

لیدا آینده خوبی را برای اووروخ پیش‌بینی می‌کند، و با پرداختن هزینه تحصیل او، اووروخ را تشویق می‌کند که پزشک شود. در این میان یوهان به دبیرستان شبانه‌روزی «ایندو»‌ها می‌رود که مخصوص سفیدهاست و دوستش را به آنجا راه نمی‌دهند. تجربه زندگی در میان سفید‌ها اووروخ را دلسرد و بیزار می‌کند. دو دوست حتی در سینما هم حق ندارند کنار هم بنشینند. کم‌کم بین آن‌ها فاصله می‌افتد و دوستان دیگری پیدا می‌کنند. اووروخ می‌داند که یوهان میان خودشان هیچ فرقی نمی‌بیند. با این همه با او هم احساس راحتی نمی‌کند.

او با هزینه لیدا در رشته پزشکی ثبت نام می‌کند. زندگی دانشجویی اما اووروخ را از نظر شخصیتی کاملاً دگرگون می‌کند. دوباره دستار محلی بر سر می‌گذارد و منتقد سرسخت جامعه استعماری می‌شود. دست آخر به گروه‌های سیاسی رادیکال می‌پیوندد. لیدا هم در این میان همچنان پشتیبان و همفکر اوست.

یوهان به مسائل سیاسی علاقه‌ای ندارد و قادر به درک افکار آزادیخواهانه و انگیزه‌های دوستش نیست. مشاجره‌های تندی میان آن دو درمی‌گیرد. یوهان نمی‌خواهد دوستیشان از بین برود. او سرانجام برای تحصیل در رشته مهندسی به هلند می‌رود و تا پایان جنگ جهانی دوم در آنجا می‌ماند. در این مدت فقط با لیدا نامه‌هایی رد و بدل می‌کند. یوهان همیشه در آرزوی بازگشت به خانه است.

پس از شکست ژاپن، جنگ میان ارتش هلند و استقلال‌طلبان تشدید می‌شود. یوهان در حسرت بازیافتن بهشت کامانجاتی و دوران کودکی به زادگاهش برمی‌گردد، با این امید که اووروخ را پیدا کند. آن دو تنها یک‌بار با هم روبرو می‌شوند. اووروخ پرخاش‌کنان از می‌خواهد که اندونزی را ترک کند. یوهان سرانجام درمی‌یابد که همه چیز در زادگاهش دگرگون شده و دوستی او با اووروخ هم به گذشته‌ها تعلق دارد. او در پایان داستان می‌گوید: «آیا برای همیشه در زادگاهم یک غریبه‌ام، در سرزمینی که نمی‌خواهم از آن دل بکنم؟ زمان این را نشان خواهد داد.»

●نویسندگان هلندی در رادیو زمانه:

گزارش یک فرشته از تبهکاری انسان بر زمین، فروغ تمیمی

۱۰ روز از زندگی یک شورشگر جوان در آمستردام، فروغ تمیمی

قادر عبدالله و نوشتن به زبان دیگران، زهرا باقری شاد

ویلم فردریک هرمانس و اصالت تخیل، فروغ تمیمی

ویدئو: نماهایی از فیلمی که بر اساس رمان «اووروخ» نوشته هلا هسه ساخته شده

مبارزه حافظ با رنگ و ریای صوفیان دروغین

hosseinn — Wed, 20 Mar 2013 08:52:30 +0000

پروفسور شارل هانری دوفوشه‌کور

برگردان:

برگردان: دکتر علی شریعت کاشانی

پروفسور شارل هانری دوفوشه‌کور- سدۀ هشتم دورۀ برآمدن جرگه‎های صوفیانه بزرگ است. تصوف در این دوره حتا در بین علوم زمانه جای می‌‎گیرد.

در همین سده یک ادبیات فارسی پربار نشو و نما می‌‎یابد که ذبیح‎الله صفا در کتاب تاریخ ادبیات در ایران یک فهرست‎گزاری و سرشماری وزین از آن به عمل آورده است. (۱) این ادبیات، که دربردارندۀ گونه‎های ادبی متنوع و تثبیت‎یافته می‌‎باشد، اغلب در راستای اهداف تعلیمی و آموزشی شکل می‌‎گیرد. از سوی دیگر، آرا و عقاید دبستان اشعری از رهگذر پرداخت رساله‎هایی مکتبی که تا دوران اخیر نیز در کانون توجه قرار گرفته‎اند به فضای فرهنگی ـ ادبی سدۀ هشتم رخنه می‌‎کنند. تفاسیر گوناگونی نیز که پیرامون آثار و نظرات ابن عربی تألیف می‌‎شوند در محافل فکری و ادبی این دوره تأثیر می‌‎گذارند. در جریان همین سده، اندیشۀ شیعی در پرتو آثار اندیشمندانی چون حیدر آملی موجودیت خود را تأیید و تثبیت می‌‎کند. و باز سدۀ هشتم روزگار جنبش سربداران، سرآغاز نهضت حروفیه، و بازگشت تفکرات حنبلی است، و نیز عرصۀ برآمدن آن سلسلۀ صوفیانه‎ای است که بعد‌ها صفویان بدان پیوستگی مسلکی می‌‎یابند. همزمان شاهد تداوم آن سنت عرفانی و ادبی ویژه در جهان ایرانی هستیم که زمانی با بنیان‎گذارانی چون احمد غزالی و عین‎القضات همدانی پای گرفته بوده است.

در این بند از گفتار فرصت پرداختن به ده‎ها شاعر درخشان سدۀ هشتم را نداریم. از خواجو یاد می‌‎کنیم که در شیراز به دنیا می‌‎آید، درست به‎هنگامی که سعدی در همین شهر از جهان می‌‎رود. درگذشت خواجو در ۷۳۵ هجری (۱۳۵۲م) رخ می‌‎دهد، یعنی پیش‎از مرگ بزرگانی که بهتر از هرکس دیگر ادبیات فارسی آن دوره را بارور و باعظمت گردانیده‎اند. این بزرگان عبارتند از: ابن یمین فریومدی (درگذشتۀ ۷۶۹هـ/ ۱۳۶۸م)، عبید زاکانی (درگذشته حدود ۷۷۱هـ/ ۱۳۶۹م)، عماد کرمانی (درگذشتۀ ۷
۷۳هـ/ ۱۳۷۱م)، سلمان ساوجی (درگذشۀ ۷۷۸ هـ/ ۱۳۷۶م) و کمال خجندی (درگذشتۀ ۸۰۳ هـ/ ۱۴۰۰م). در این میان حافظ حدود ۷۹۲ هجری (۱۳۹۰م) چشم از جهان فرو می‌‎بندد. در پی او مغربی در ۸۰۹ (۱۴۰۶م) و هشت سال بعد نعمت‎الله ولی از دنیا می‌‎روند.

پروفسور شارل هانری دوفوشه‎کور (استاد ممتاز ادبیات فارسی در سوربن)

●حافظ به‎شیوه‎ای تند و تیز و آشکارا خرده‎گیرانه به صوفیان می‌‎تازد. صوفی ریاکار و گمراه‎کننده‌ای است که حافظ را سخت می‌‎رنجاند.

●تصویری که حافظ از صوفیان زمانۀ خویش عرضه می‌‎دارد به‎رویهم یک تصویر ناپسند و نازیبا است.

●حافظ یک شاعر غزل‎سرا و آراسته به یک مقام معنوی بسیار بالا است. هم‌او از «طامات و شطح» بیزار است، زیرا این‎ها را جز در خدمت و التزام «تسبیح و طیلسان» و زهد ریاکارانه نمی‌‎بیند.

●حافظ بیم دارد که «راز پنهان» او برملا شود. با این‎همه، تنها چیزی که از این راز آشکار می‌‎شود مبارزۀ شاعر علیه رنگ و ریای صوفیان دروغین است.

در بین این سخن‎وران بزرگ عماد کرمانی از کسانی است که رویداشت ویژۀ ما را نسبت به خود برمی‎انگیزد. او حقوق‎دان و قاضی، بنیان‎گذار یک خانقاه در کرمان، و نیز مورد احترام مردم شهر خود و دربار شیراز بوده است. عماد برخلاف حافظ از رویدادهای زمانه که در زندگانی خصوصی او تأثیرگذار بوده‎اند به‎روشنی سخن می‌‎گوید. او همچنین آثار خود را گاه‎گذاری می‌‎کند، و از کسانی نیز که با آنان معاشرت و مراودت داشته است نام می‌‎برد. ما در پرتو گاه‎گذاری آثار او می‌‎توانیم سیر تحول آثار و اندیشه و شخصیت اجتماعی و عرفانی او را دنبال کنیم. تمامی آثار او به شعر می‌‎باشند و متضمن انواع گوناگون کلام شاعرانه و تابع شیوۀ اصیل سخن‎وری مرسوم در سنت ادبی ایرانی هستند. او علاوه بر دیوان اشعاری که در درازای زندگانی پرداخته است صاحب چندین مثنوی در اشکال مناطره‎ای و تعلیمی و منشیانه می‌‎باشد (مانند مثنوی‎های طریقت‎نامه، صحبت‎نامه، صفانامه، و غیره). عماد در سایۀ رهنمودهای پدرش به جرگۀ عمر سهروردی و نظرات او می‌‎پیوندد. گفتنی است که او در مثنوی صفانامه (ص ۶۶، ابیات ۶ و ۱۶) به مریدان خود سفارش می‌‎کند که هر صبح عوارف‎المعارف عمر سهروردی و احیاء‎العلوم الدین محمد غزالی را مرور کنند. در این‎جا می‌‎باید اهمیت یک نسبت‎ معنوی را در نظر داشت. این نسبت نجیب‎الدین علی‎‎بن بزغش (فرزند عارف شیرازی، بزغش) را به عمر سهروردی به‎عنوان یک صوفی بنیان‎گذار (بنیان‎گذار سلسلۀ سهروردیه) می‌‎پیوندد. نجیب‎الدین به‎سهم خود یک سلسلۀ صوفیانه به‎وجود می‌‎آورد و مسلک خود را به پسرش ظاهرالدین و شاگرد و مرید او نورالدین اصفهانی منتقل می‌‎کند. اینان به‎سهم خود شاگردان و وارثان برجسته‎ای دارند، چون عزالدین محمود کاشانی (صاحب مصباح‎الهدایه) و عبدالرزاق کاشانی (مفسر قرآن).

این‎چنین است ویژگی‎هایی چند از دنیای تصوف‎گرایی که حافظ خویشتن را در آن بازمی‌یافته است. دنیایی است که، چه در دیار کرمان و چه در محافل شیراز، سخت متأثر از تصوف می‌‎باشد، و این‎که عماد کرمانی در آن، به‎دلیل روابط نزدیکی که با دربار اینجو‌ها و مظفریان دارد، نفوذ چشمگیر به دست می‌‎آورد. در اهمیت تصوف در این روزگار و متأثر بودن آن از عمر سهروردی همین بس یادآور شویم که عماد در مثنوی طریقت‎نامه (قسمت دوم، فصل دهم) چکیده‎ای از نظرات عزالدین کاشانی را که در مصباح‎الهدایه آمده‎اند برای مریدان خود بازگو می‌‎کند. (۲) این نظرات مأخوذ از عوارف سهروردی است. (۳) این موارد تأییدکنندۀ این واقعیت است که در زمان حافظ محیط اجتماعی شیراز، کرمان، و پایتخت‎های ایالتی دیگر سخت زیر تأثیر تعلیمات سمت و سو دهندۀ تصوف قرار داشته‎اند، و این‎که این تعلیمات مسلکی تحمیل‎کنندۀ یک شیوۀ تفکر سلسله‎مراتبی مبتنی بر کمال‎گرایی دینی و عرفانی و اخلاقی بوده است.

۲. حافظ و صوفیان

«صحبت عافیتت گرچه خوش افتاد‌ ای دل
جانب عشق عزیز است، فرو مگذارش!» (۴)

حافظ به‎شیوه‎ای تند و تیز و آشکارا خرده‎گیرانه به صوفیان می‌‎تازد، و ما ‎باید شدت و قدرت واژگانی را که او دربارۀ صوفی به‎کار می‌‎گیرد در نظر داشته باشیم. صوفی ریاکار و گمراه‎کننده‌ای است که حافظ را سخت می‌‎رنجاند. برعکس، شاعر در گفت‎وگو از صوفیﹺ بی‎رنگ و ریا لحن و زبانی دیگرگونه به‎کار می‌‎گیرد و مشغلۀ کمال‎گرایی و اعتلاجویی خویشتن را نیز بر زبان می‌‎آورد. در این میان، آن گروه از صوفیان زمانه که حافظ از نزدیک با آنان آشنا بوده است در نظر او رنگ و رو می‌‎بازند.

«جای آن است که خون موج زند در دل لعل
زین تغابن که صدف می‌‎شکند بازارش.» (غزل ۲۷۲/۳)

حافظ در غزل‎های خود دوازده بار به «کمال» اشاره می‌‎برد. در ده مورد، «کمال» شامل کسی می‌‎شود که از دید او پسندیده و دوست‌داشتنی، راست‎کردار، خوش‎نظر و به‎ویژه زیبارو است. حافظ در دو مورد دیگر واژۀ «کمال» را دربارۀ وضعیت عاشقانۀ خویشتن به‎کار می‌‎برد، یک بار به‎هنگامی که او از ظهور و اوج‎گیری «حیرت» خویشتن در برابر یار و عشق سخن می‌‎گوید، و دیگربار به‎وقتی که او خود را، با وجود برخورداری از «کمال عشق»، دستخوش «نقصان» می‌‎بیند.

«عشق تو نهال حیرت آمد
وصل تو کمال حیرت آمد.» (۱۶۸/۱)

«بی‎ جمال عالم‎آرای تو روزم چون شب است
با کمال عشق تو در عین نقصانم چو شمع.» (۲۸۹/۶).

در راستای همین نقصان‎پذیری است که فرجام هرکمال دیگر رقم می‌‎خورد:

«به هست و نیست مرنجان ضمیر و خوش می‌‎باش
که نیستی است سرانجام هر کمال که هست.» (۲۰/۶)

تصویری که حافظ از صوفیان زمانۀ خویش عرضه می‌‎دارد به‎رویهم یک تصویر ناپسند و نازیبا است. او دربارۀ آنان ماجراهای بسیار برای برشمردن دارد، ولی «پیرﹺ گلرنگ» او مانع این کار می‌‎شود.

«پیر گلرنگ من اندر حق ازرق‎پوشان
رخصت خبث نداد، ار نه حکایت‎ها بود!» (۱۹۹/۸)

هم‎او صوفیان ریاکار را این‎چنین خطاب قرار می‌‎دهد‎:

«صوفی پیاله‎پیما، حافظ قرابه‎پرهیز
ای کوته‎آستینان تا کی درازدستی؟!» (۴۲۶/۱۰)

این خیل از صوفیان به‎راستی‌‌ همان «گربۀ عابد» آزمند و حیله‎گر را به یاد می‌‎آورند که از زمان عبید زاکانی به پس زبانزد همگان بوده است و حافظ نیز بدان اشارتی باریک دارد.

«ای کبک خوش‎خرام کجا می‌‎روی؟ بایست
غره مشو که گربۀ عابد نماز کرد.» (۱۲۹/ ۸)

ممتاز‌ترین صوفیان در «طریقت» از وقار و جلال بی‎نصیب‎اند، و پیشاپیش آنان حتا دجالﹺ بی‎خدایی می‌‎بینیم که تیمورلنگ را می‌‎ماند.

«چه شکرهاست درین شهر، که قانع شده‎اند
شاهبازان طریقت به مقام مگسی!» (۴۴۶/۲)

«کجاست صوفی دجال‎کیش ملحدشکل
بگو بسوز، که مهدی دین‎پناه رسید.» (۱۳۷/۶)

نخستین عیب صوفی دورویی و زهد دروغین اوست. او در پوشش «خرقۀ صوفی» رهسپار «بازار خرافات» می‌‎شود (۳۶۶/۱). وجد و سرمستیﹺ او در رقص سماع جز از روی «حقه» و «مکر» و «عرض شعبده با اهل راز» نیست (۱۲۹/ ۱ و ۲). دومین عیب صوفی مربوط به جام و شراب می‌‎شود. او می‌ می‎نوشد، معنای معنوی «جام» و «می‌» را درنمی‎یابد، و شامگاهان در عین سردادنﹺ «ورد سحری» سرمست شراب‎خواری است (۱۵۵/۲). در حالی که حافظ «قرابه‎پرهیز» است، او همچنان «پیاله‎پیما» است (۴۲۶/۱۰). سومین عیب صوفی این است که او از درد عشق بی‎خبر است، حال آن‎که این درد از عرفان واقعی نشان دارد. سعدی پیش‎از حافظ در بوستان به این مورد مهم پرداخته است. (۵) حافظ درد عشق را به‎عنوان ویژگی مرموز عشق به‎شمار می‌‎آورد. او می‌‎اندیشد که آلودگی و ریاکاری در زیر دلق «خرقه‎پوشان» موج می‌‎زند. از آنان باید گریخت. هم‎آنان جز «حیوان خوش‎غلف» بیش نیستند.

«خدا را کم نشین با خرقه‎پوشان
رخ از رندان بی‎سامان مپوشان
درین خرقه بسی آلودگی هست
خوشا وقت قبای می‌‎فروشان.» (۳۷۹/ ۱ و ۲)

«صوفی شهر بین که چون لقمۀ شبهه می‌‎خورد
پاردمش دراز باد آن حیوان خوش‎غلف.» (۲۹۰/ ۸)

با این‎همه، سلوک صوفیانۀ راستین می‌‎تواند راه و روشی نیک و کارگشا باشد، البته به‎این شرط که سالک را فرا‌تر از دایرۀ وجود او ببرد. این سلوک که دارای رسم و قاعدۀ خاص خود است می‌‎باید به جایی برساند که جز رسم و قاعدۀ عشق راستین برآن فرمانروا نباشد.

حافظ خود نیز‌ گاه خویشتن را همچون «صوفی» در نظر می‌‎آورد و پیوسته به صف صوفیان می‌‎انگارد، ولی تنها اوست که بدنام روزگار می‌‎شود.

«صوفیان جمله حریفند و نظرباز، ولی
زین میان حافظ دل‎سوخته بدنام افتاد!» (۱۰۷/ ۱۱)

هم‎او معترف است که زیر دلق صوفیانه‎اش «صد عیب نهان» هست، خرقه‎اش «رهن میو مطرب» می‌‎باشد، و تنها سرمایه‎اش «زنار» بت‎پرستی است (۱۷۵/ ۵). این است که او راه و روش دیگرگونه‎ای در تثبیت موقعیت خویشتن برمی‎گزیند، و «ناموس چندسالۀ اجداد نیک‎نام» را «در راه جام و ساقی مه‎رو» می‌‎نهد (۳۵۸/ ۲). آیا این یک انتخاب بجاست؟ حقیقت این است که حافظ فاش می‌‎کند‎:

«صوفی مرا به میکده برد از طریق عشق
این دوده بین که نامۀ من شد سیاه ازو.» (۴۰۵/ ۴)

پس این عرفان راستین است که حافظ را در مسیر رندی و سرمستی روانه می‌کند، فرا‌تر از شرایط مبتذل هست و بود می‌‎برد، و به «صوفی صومعۀ عالم قدس» بدل می‌‎سازد، وگرچه همزمان خود او فاش می‌‎کند که «حالیا دیر مغان است حوالت‎گاهم!» (۳۵۳/ ۵)

حافظ با نایل‎آمدن به مقام رند عاشق‎پیشه و وارستگی، خویشتن را در مرتبه‎ای بازمی‎یابد که از دسترس حتا «عارف عالی‎مقام» دور می‌‎ماند. با برخورداری از این‎چنین جایگاه بلند و ویژه‎ای است که او خطاب به صوفی می‌‎گوید‎:

«راز درون پرده ز رندان مست پرس
کاین حال نیست صوفی عالی‎مقام را.» (۷/۲)

صوفی راستین در «‎پرتو می‌راز نهانی» کشف می‌‎کند و به «گوهر هرکس از این لعل» پی می‌‎برد (۴۹/۱). او تا این زمان «جام و قدح» می‌‎شکسته است، ولی با نخستین جرعۀ می‌ «عاقل و فرزانه» می‌‎شود (۱۶۵/۳). تاکنون یک خصلت ناراست یعنی «هوشیاری» او را از فرزانگی بازمی‎داشته است، حال آنکه او همواره در اندیشۀ «پاکی» به‎سر می‌‎برده است. «پاکی» تنها خاص عشق است، و راز «مستی» نیز در این عشق پاک نهفته است. این است که حافظ از روی «صدق» و «صفا» آهنگ «کوی میکده» می‌‎کند. (۲۱۵/۷).

زاهدان از اسرار سرمستی چیزی درنمی‎یابند، ولی صوفیانی هستند که مستعد نزدیک شدن به این معما می‌‎باشند. اینان در پوششی از «دلق ملمع» خواستار «ذوق حضور» ‎اند، ولی در این راه همچنان از «بی‎خبران» مدد می‌‎طلبند (۴۴۱/ ۵). و آن صوفی که «توبه ز می‌ کرده» است با دیدن «در میخانه» عهد دیرین خویش می‌‎شکند (۲۵۵/۸)؛ و همین عهدشکن با آتش زدن به خرقۀ خود «سرحلقۀ رندان جهان» می‌‎شود (۲۶۷/۳).

۳. زبان رمز و اشاره‎آمیز حافظ

حافظ همانند بسیاری از شاعران پیش‎ از خود در استعاره‎های «جام» و «می‌« و «سرمستی» یک زمینۀ بیانی گسترده و بی‎نظیر یافته است. «می‌« در شعر غنایی و تغزلی ساده‎ترین صورت استعاری است که زمینۀ معنایی آن می‌‎تواند از محدودۀ امر و نهی و تخطی بگریزد و متمایل به پدیدۀ جذبۀ حال و اتحاد عاشقانه بگردد. استعاره در عرفان امکان القا کردن امری را می‌‎دهد که به‎عنوان یک واقعیت احساس و تجربه می‌‎شود. منظور واقعیتی است که نه‎ تنها نامی نمی‌‎توان برآن نهاد، که نیز نامتعارف و استثنایی است و از دید عقلانی فهم‌پذیر و قابل تصور نیست.

حافظ در یک محیط ادبی زیسته است که در آن، از زمان پرداخت منظومۀ معروف گلشن راز شبستری (در ۷۱۷ هـ/ ۱۳۱۷م) به‎پس، واژگان و اصطلاحات معمول و متعارف معنایی عرفانی به خود گرفته‎اند و در زبانی رمز و اشاره‎آمیز به‎کار رفته‎اند. بدین ترتیب، در زمانۀ حافظ شعرﹺ درباری و ستایش‎آمیز و شعر عرفانی به‎هم می‌‎رسند، و این چیزی است که ما در دیوان او شاهد آنیم. در سدۀ نهم هجری (پانزده میلادی) شارح گلشن راز شبستری، شمس‎الدین محمد لاهیجی، در شرحی که بر ابیات ۷۸۸ و ۷۸۹ این اثر نوشته است اصطلاح مهم «سر تجلیات» را (که در کانون توجه ابن عربی نیز بوده است) به‎کار می‌‎برد. (۶) از دید کسانی چون شبستری و لاهیجی، عارف می‌‎تواند مجموعۀ واقعیات را در دل هر یک از واقعیات مشاهده کند. این‎چنین است که جهان در کلیت آن (عالم اکبر) آینه‎ای است که خدا در آن تمامیت صفات خود (اسماء الهی) را متجلی می‌‎سازد. هر ذره در جهان صورت و جلوه‎گاه یکی از نام‎ها یا صفات بی‎کرانۀ اوست. به دیگرسخن، هر نامی از حضرت احدیت به کل نام‎های او می‌‎رساند که در جوهر وحدت الهی او مستترند، و معنای «سر تجلیات» ناظر به این مورد خاص می‌‎باشد. به‎همین منوال، هر چهرۀ زیبای انسانی در جهان، همچنان که «جام» و «می‌« و «سرمستی»، هر یک صورت و جلوه‎گاه یک واقعیت روحانی و معنوی می‌‎تواند باشد. «جام می‌« آینۀ پرتو چهرۀ ساقی است. آن «می‌ صافی» که ساقی در جام می‌‎ریزد نماد آن عشقی است که عاشقﹺ سرمست بدان گرفتار آمده است. و سرمستی در این‎جا سرچشمۀ از خود درگذشتن و ترک منیت می‌‎باشد. این وارستگی‌‌ همان است که سعدی نیز در بوستان بیان داشته است. (۷)

چنین است «سر تجلیات»ی که بر سرمستﹺ از خویشتن‎بریده و سالک دنیای عشق آشکار می‌‎شود. همه‎ چیز با «عهد ازل»ی می‌‎آغازد که شبستری در گلشن راز (ابیات ۴۱۸ ـ ۴۲۳) و حافظ در دیوان (ازجمله در غزل ۲۰، بیت ۵) از آن سخن گفته‎اند. حافظ برای رسانیدن مفاهیمی چون معما و رازﹺ سربسته، واژۀ «سر» یا برابر فارسی آن «راز» را به‎کار می‌‎گیرد. «راز» یا «سر» ناظر به مسألۀ شناخت یک واقعیت معنوی و باطنی است. منظور واقعیتی است که، چنان‎چه برملا کردن آن مطرح باشد، تنها با یک یا چند مونس و محرم در میان گذاشته می‌‎شود. راز ناظر بر واقعیتی است که از دسترس ادراک و دریافت متعارف می‌‎گریزد. فهمانیدن آن جز در یک زبان تخمینی یا کلام شاعرانۀ قیاسی و تشبیهی میسر نیست. راز حتا برای یک «رازدار» یک امر سربسته و غیرقابل شناخت است. در ‎هرحال، راز همواره سربه‎مُهر باقی می‌‎ماند و آثار و علایم موجودیت خود را جز به محرمان دنیای اسرار و یا سالکانی که خواهان و آمادۀ ورود به این دنیا هستند بازنمی‎نمایاند.

حافظ برای فهمانیدن وضعیت مرموز «راز» یا «سر» واژۀ «گوهر» را به کار می‌گیرد. منظور «گوهر اسرار حسن و عشق»ی است که در نهاد شاعر نهفته است، و او برای شناخت واقعیت آن «صاحب‎نظری» می‌‎طلبد.

«دلم که گوهر اسرار حسن و عشق در اوست
توان به دست تو دادن گرش نکو داری.» (غزل ۴۳۷/۲)

«دوستان عیب من بی‎دل حیران نکنید
گوهری دارم و صاحب‎نظری می‌‎جویم.» (غزل ۳۷۳/۴)

در این مورد نخستین مفسر حافظ، شجاع شیرازی، غافل نمانده است. او در فصلی از کتاب انیس‎الناس که به «نظربازی» در شعر حافظ می‌‎پردازد از «جوهری بسیط» در نهاد آدمی سخن به میان می‌آورد. (۸) حافظ یک‎بار اعتراف می‌‎کند‎:

«در اندرون من خسته‎دل ندانم کیست
که من خموشم و او در فغان و در غوغا است.» (غزل ۲۶/۳)

و «او» در این‎جا‌‌ همان «فلانی» است که بر وی نام و نشان مشخصی نمی‌‎توان نهاد.

به‎دیدۀ من، حافظ واژگان «راز» و «سر» را در قیاس با آن‎چه که در سنت پیش‎از او آمده است در معنایی متفاوت به‎کار برده است. او یک شاعر غزل‎سرا و آراسته به یک مقام معنوی بسیار بالا است. هم‌او، آن‎چنان که می‌‎دانیم، از «طامات و شطح» بیزار است (۳۶۶/۱)، زیرا این‎ها را جز در خدمت و التزام «تسبیح و طیلسان» و زهد ریاکارانه نمی‌‎بیند (۲۷۰/۲). از سوی دیگر او می‌‎اندیشد‎:

«قلم را آن زبان نبود که سر عشق گوید باز
ورای حد تقریر است شرح آرزومندی.» (غزل ۴۳۱/ ۳)

پس بیان شور و حال‎های حاد درونی ناممکن است، و حافظ شرح آن‎ها را به چنگ و رباب می‌‎سپارد که «به بانگ می‌‎گویند، که گوش هوش به پیغام اهل راز کنید.» (غزل ۲۳۹/۳). از خود حافظ جز غزل‎خوانی نمی‌‎آموزیم، حال آن‎که از بلبل بی‎درنگ به «اسرار عشق» پی می‌‎بریم (غزل ۴۴۵/۸). شعلۀ شمع نیز ترجمان همین اسرار است، ولی پروانه، این همزاد شاعر، پروای این کار ندارد (غزل ۴۸۱/۶). حافظ که از لانه‎گزیدن راز در ژرفنای نهاد خویش به‎خوبی آگاه است، در اندیشۀ پنهان‎ داشتن آن از این و آن و یافتن یک «محرم راز» برای رازگشایی است. و این چنین است که شعر او میان رازپوشی و رازگشایی همواره در نوسان و رفت و واگشت می‌باشد.

«من به گوش خود از دهانش دوش
سخنانی شنیده‎ام که مپرس!» (غزل ۲۶۵/۴)

۴. جام و می و سرمستی در شعر حافظ

جام می ‌در شعر حافظ یک گنبد واژگونه است، و آن به گنبد آسمان و سرانجام به دنیای رازآمیز «غیب» مرتبط می‌‎شود. پس جام می‌ آینۀ آسمان و هرآن‎چه که در آن مست‌تر است می‌‎باشد. نیز «آینۀ جام» جلوه‎گاه «نقش‎بندی» دنیای غیب است‎: «ببین در آینۀ جام نقش‎بندی غیب.» (۴۶۸/ ۵). هرآن‎کس که در این آینه بنگرد می‌‎تواند این نقش‎بندی را دربیابد. جامی این‎چنین یک گونه اسطرلاب را می‌‎ماند. جمشیدﹺ پادشاه نخستین رازجویی است که در این «جام جهان‎نما» می‌‎نگرد و به «سر غیب» پی می‌‎برد.

«گرت هوا است که چون جم به سر غیب رسی
بیا و همدم جام جهان‎نما می‌‎باش.» (غزل ۲۶۹/ ۴)

شرط این کار همانا همدم‎شدن با جام است، و این همدمی از «سر دو جهان» باخبر می‌‎کند.

«همچو جم جرعۀ ما کش، که ز سر دو جهان
پرتو جام جهان‎بین دهدت آگاهی.» (غزل ۴۸۹/ ۲)

همدم‎شدن با «ماه و پروین» نیز در گروﹺ انس‎ گرفتن با «جام و قدح» است، و اسرار «مستی و رندی» هم در همین جام آینه‎کردار نهفته است.

«رموز مستی و رندی زمن بشنو نه از واعظ
که با جام و قدح هرشب ندیم ماه و پروینم.» (غزل ۳۴۸/ ۶)

بنابراین رازﹺ هر چیز در فلسفۀ وجودی آن چیز نهفته است (۲۶۴/۳)، و فاش‎کردن «سر عهد ازل» با برگرفتن «دو پیمانه» میسر می‌‎شود (۳۲۹/۷). جام «می‌ﹺ صافی» آگاه‎کننده ما از «راز روزگار» و «راز دهر» نیز هست، روزگار و دهری که همیشه به‎کام نمی‌‎تواند بود (غزل ۲۷۳/ ۶ و ۳۱۸/۴).

۵. حافظ و معرفت عارفانه

جام می‌، با آگاه‎نمودن از راز آسمان و جهان، از راز جهان هستی باخبر می‌‎سازد. راز هستی نخستین‎بار، و به‎کمال، در «عهد ازل» که سرچشمۀ برآمدن جهان است جلوه می‌‎کند، درست به‎هنگامی که «پرتو حسن» یار به پدیدآمدن عشق می‌‎انجامد.

«در ازل پرتو حسنت ز تجلی دم زد
عشق پیدا شد و آتش به همه عالم زد
جلوه‎ای کرد رخت، دید ملک، عشق نداشت
عین آتش شد ازین غیرت و بر آدم زد.» (غزل ۱۴۸/ ۱ و ۲)

عشق یار با عهد ازل پیوند ناگسستنی دارد (غزل ۲۰/ ۵)، و جام می‌این پیوند ازلی را در خود متجلی می‌‎کند و بازتاب می‌‎دهد. ما در این‎جا با وجود یک نظم هستی‎شناسانۀ واقعی آشنا می‌‎شویم. نظمی است که صورت‎های متعارفی چون «جام» و «می‌« و «سرمستی» جلوه‎گاه‎های استعاری آن می‌‎باشد. کتاب‎‌ها ما را به شناخت این نظم و معرفت نمی‌‎رسانند، و عقل پرمدعا در این راه از پای می‌‎نشیند (غزل ۱۴۸/۴). در واقع‎:

«ز سر غیب کس آگاه نیست، قصه مخوان
کدام محرم دل ره درین حرم دارد؟!» (غزل ۱۱۴/ ۸)

تنها پرتو زیبایی روی یار است که در آینۀ جام بازتاب می‌‎یابد و به معرفت رهنمون می‌‎شود، و این آینه همانا دل عارف است. وطیفۀ «درد عشق» صافی‎کردن این دلﹺ آینه‎وار و وارسته ساختن آن می‌‎باشد. به‎این ترتیب، «می‌ صافی» نماد و نشانۀ پاکی دل (= جام = آینه) است.

«صوفی بیا، که آینه صافی‎ست جام را
تا بنگری صفای می‌ لعل‎فام را.» (غزل ۷/۱)

همین می‌ﹺ پاک است که دل را آینه‎وار و آینه‎کردار می‌‎گرداند و مستعد کشف و مشاهدۀ اسرار نهان می‌‎کند.

اما آشنای راز چه کسی است و او کجا است؟ حال آن‎که می‌‎دانیم سخن‎ گفتن از اسرار ناممکن است. همین بس که به «راز تنهایی» اشاره‎ای ببریم، رازی که فقط محرم یار تجربه می‌‎کند. نشانۀ این راز جز با شعلۀ شمع خود نمی‌‎نماید. شمع یک الگوی عاطفی بی‎زبان و خاموش ولی مجلس‌افروز است (۸۷/۲ و ۴۸۱/۶). وضعیت عاشقانۀ خود شاعر و «حال آتش دلﹺ» او را در سوز سخن او می‌‎توان بازشناخت (۱۵۷/۵). از سوی دیگر، چهرۀ شاعر نشان از «راز پنهانی» او دارد‎: «ز رویم راز پنهانی چو می‌‎بینند می‌‎خوانند» (۱۸۹/۳). اشک شاعر نیز فاش‎کنندۀ راز دل اوست‎: «ترا صبا و مرا آب دیده شد غماز» (۱۹۰/۲). هم‌او می‌‎داند که رستگاری در رازپوشی اوست.

«به پیر میکده گفتم که چیست راه نجات
بخواست جام می و گفت: رازپوشیدن.» (غزل ۳۸۵/۴)

اما حافظ بیم دارد که «راز پنهان» او برملا شود (۵/۱). با این‎همه، تنها چیزی که از این راز آشکار می‌‎شود مبارزۀ شاعر علیه رنگ و ریای صوفیان دروغین است. در برابر، رقیبﹺ افشاگر او بر رندی وی خرده می‌‎گیرد. این است که حافظ فریاد برمی‎آورد‎:

«مرا به رندی و عشق آن فضول عیب کند
که اعتراض بر اسرار علم غیب کند.» (۱۸۴/۱)

با این‎وصف، هیچ‎چیز به‎اندازۀ راز به سخن‎گفتن وانمی‎دارد. حافظ از خدا می‌‎خواهد تا «همدم راز»ی برای او بیابد (۴۶۱/۱). اما همدم مورد خواست او‌‌ همان یارﹺ دردآشنایی است که پیوسته غایب است (۲۶۷/۱). به‎راستی، او همدمی جز خویشتن ندارد (۳۳۰/۵)، و ‌گاه تنها همدم او باد صبا است (۳۲۵/۶)، زیرا در بین معاشران محرم رازی نمی‌‎بیند‎: «نمی‌‎بینم از همدمان هیچ بر جای.» (۴۸۳/۳)، و از همین روست که او می‌‎نالد‎:

«یا رب کجاست محرم رازی که یک زمان
دل شرح آن دهد که چه دید و چها شنید.» (۲۳۸/ ۳)

با این وجود، در دنیای حافظ همتایان و همدلانی وجود دارند که از «اهل دل» و «می‌‎پرستان» هستند (۲۵۶/۲). هریک از آنان «عارفﹺ سالک» ی است که «باده‎فروش» از راز او باخبر است! (۲۳۸/۸).
در بین آن‎همه شاعر، حافظ از معدود کسانی است که خویشتن را «حافظ راز خود و عارف وقت خویش» به‎شمار می‌‎آورد (۳۳۳/۷). در این مورد باید به اهمیتی که او برای موقعیت خاص خود و اثر شاعرانه‎اش قایل است پی برد. دیوانی را که او با حدود پانصد غزل طی پنجاه سال پرداخته است سرود چیره‎زبانی و به‎ویژه شناخت و معرفت بلندپایۀ اوست.

«شعر حافظ همه بیت‎الغزل معرفت است
آفرین بر نفس دلکش و لطف سخنش.» (۲۷۵/۹)

حافظ که به وجود یک «گوهر» در نهاد خویش آگاهی روشن دارد، و نیز پیوسته به آن «فلانی» می‌‎اندیشد که در درون او منزل گزیده و «در فغان و در غوغا» است، خویشتن را همچون یک سالک جست‎وجوگر در دایره هست و بود متصور می‌‎شود، حال آن‎که امکان رسیدن به «مرکز» (یا مطلوب و محبوب) را به‌دست نمی‌‎آورد.

«چندان که بر کنار چو پرگار می‌‎روم
دوران چو نقطه ره به میانم نمی‌‎دهد.» (۲۲۳/ ۵)

با این‎همه او به‎هوای مطلوب باطنی و رازورانه «ذره‎صفت، رقص‎کنان، تا لب چشمۀ خورشید درخشان» پرمی‎گشاید (۳۵۱/۷)، و سرانجام زمانی فرامی‌‎رسد که او خود را در مرکز دایرۀ دنیای خویش بازمی‎یابد، مرکزی که القاکنندۀ «آینۀ جام» (دل) و جلوه‎گاه عشق و زیبایی ازلی و ابدی است.

«آسوده بر کنار چو پرگار می‌‎شدم
دوران چو نقطه عاقبتم در میان گرفت
آن روز عشق ساغر می ‌خرمنم بسوخت
کاتش ز عکس عارض ساقی درآن گرفت.» (۸۷/ ۵ و ۶)

و در پی تجربیاتی از این‎گونه است که حافظ، از درون گوری که در آن همچنان در آرزوی دیدار یار به‎سر می‌‎برد، همواره این بیت پیامبرانه را به گوش جان ما می‌‎رساند:

«بر سر تربت ما چون گذری همت خواه
که زیارتگه رندان جهان خواهد بود.» (۲۰۱/ ۳)

اشاره:

عنوان اصلی این جستار: حافظ و صوفیان.

مراجع:

۱. بنگرید به صفا، ذبیح‎الله، تاریخ ادبیات در ایران، تهران، ج ۳، مجلدات ۱ و ۲، ص ۶۲۳ ـ۱۳۲۰.
۲. عمادالدین علی فقیه کرمانی، طریقت‏نامه، تهران، انتشارات اساطیر، ۱۳۷۴، ۲۴۱، ص ۹۵ـ۱۰۰.
۳. بنگرید به سهروردی، ابوالحفص عمر، عوارف‏المعارف، بیروت، دارالکتاب‏العربیه، ۱۹۶۶، ۵۴۸ ص، برگردان فارسی از ابومنصور عبدالرحمن اصفهانی (سدۀ هفتم هـ)، به‎کوشش قاسم انصاری، تهران، ۱۳۶۴.
۴. حافظ، شمس‏الدین محمد، دیوان، به‏تصحیح پرویز ناتل خانلری، چاپ سوم، تهران، خوارزمی، ۱۳۶۲، غزل ۲۷۲/۷
۵. سعدی، بوستان، به‎کوشش غلامحسین یوسفی، تهران، ۱۳۵۹، باب ۳، بیت ۱۹۰۴.
۶. بنگرید به لاهیجی، شمس‎الدین محمد، مفاتیح الاعجاز فی شرح گلشن راز، به‎کوشش محمد رضا باریزگر خالقی، چاپ دوم، تهران، زوار، ۱۳۷۳، ص ۴۹۸.
۷. بنگرید به سعدی، بوستان، یادشده، باب سوم، بیت ۱۹۰۴.
۸. شجاع شیرازی، انیس‎الناس، به کوشش ایرج افشار، تهران، ۱۳۵۰، ص ۱۵۱.

فؤاد عروی: «بهارعربی، یک "تیک زبانی" است»

hosseinn — Mon, 18 Mar 2013 20:28:43 +0000

بهار عربی و نویسندگان و شاعران عربِ مهاجر

مصطفی خلجی

مصطفی خلجی - فؤاد عروی، اول فوریه سال ۱۹۵۸ در شهر «وجده» در مراکش به دنیا آمد. او پس از گذراندن دوران دبیرستان در کازابلانکا یا دار البیضا، به فرانسه آمد و در اکول ملی راه‌سازی پاریس مشغول تحصیل شد.

عروی پس از اتمام تحصیلاتش در فرانسه و اخذ مدرک مهندسی، به وطنش بازگشت و در سال ۱۹۸۶ مدتی مدیریت یک کارخانه فسفات را بر عهده داشت. اما دوباره خیلی زود کشورش را ترک کرد و به پاریس، کمبریج و سپس یورک رفت و برای ادامه تحصیل مجدداً وارد دانشگاه شد.

عروی پس از گرفتن دکترای اقتصاد، از سال ۱۹۸۹ ساکن آمستردام شده و در دانشگاه به تدریس اقتصاد و سپس ادبیات فرانسوی‌زبان (فرانکوفون) و همچنین فرهنگ و تاریخ عربی می‌پردازد.

فؤاد عروی که علاوه بر کتاب‌های تحقیقی، تاکنون چندین رمان و داستان نیز نوشته، آثار ادبی‌اش را به زبان فرانسه و آثار دانشگاهی‌اش را به زبان انگلیسی می‌نویسد. هر چند که او یک مجموعه شعر به زبان هلندی هم منتشر کرده است.

این نویسنده درباره ویژگی‌های نوشتن به زبان فرانسه می‌گوید: «این زبان به من توانایی بازی واقعی با کلمات را می‌دهد؛ ارجاعات بسیار که فقط در زبان فرانسه ممکن است.»

از آثار ادبی عروی می‌توان به به رمان «دندان‌های نقشه‌بردار» (۱۹۹۶) که برنده جایزه آلبر کامو شده، اشاره کرد. او بیش از ده رمان و مجموعه داستان دیگر نیز نوشته که «یک سال پیش فرانسوی‌ها» (نامزد جایزه گنکور)، «از عشق زخمی»، «مراقب چترباز‌ها باشید» و «ثروتمند‌ترین زن یورکشایر» از جمله آنهاست.

همچنین این نویسنده به طور پیوسته برای بخش ادبی هفته‌نامه «ژون افریک» و رادیو مراکشی «مدی ۱» می‌نویسد.

فؤاد عروی و بهار عربی

●به‌نظر عروی، بسیاری از اعراب معترض، علیه آن چیزی که درونشان نهادینه

شده قیام کرده‌اند.

●او می‌پرسد:

«آیا می‌توان خواستار برابری شهروندان شد و همزمان به پایمال کردن

حقوق دیگران پرداخت؟

آیا می‌توان مدام واژه "عدالت" را بر زبان آورد، و در عین حال نوبت را در هیچ‌جا رعایت نکرد و برای خود همواره

حق تقدم قائل شد؟ آیا می‌توان

به اسراف در اموال عمومی اعتراض کرد

اما از دولت، آن هم دولتی که توانش را ندارد، خواست که زندگی آنهایی که هیچ کاری نمی‌کنند را تأمین کند؟

آیا می‌توان طرفدار آزادی بیان بود اما تحمل نقد افراط‌گرایی مذهبی را نداشت؟»

●او در تعریف اسلامگرایی می‌گوید

این پدیده نه تنها استفاده سیاسی از اسلام است، بلکه برداشت مؤمنان

از مقوله ایمان را نیز

دستخوش دگرگونی می‌کند

و مورد تعرض قرار می‌دهد.

چندی پس از وقوع اعتراضات اخیر در برخی از کشورهای عربی، از جمله مراکش، زادگاه فؤاد عروی، این نویسنده خطاب به هموطنانش و همچنین دیگر اعراب یادداشتی با عنوان «دوست عزیز، تو یک دموکرات خواهی بود...» در روزنامه لیبراسیون منتشر کرد.

فؤاد عروی در ابتدای یادداشت‌اش، با زبانی خودمانی، با مرور قیام اعراب، به خیابان آمدن آنان و فریاد‌ها و شعار‌هایشان، به ستایش از رفتار همزبانان خود مخصوصاً هموطنانش پرداخت: «به لطف تو، کشور دگرگون شد، خیلی زود، قانون اساسی جدید نوشته شد و انتخابات برگزار شد. آفرین.»

به‌نظر می‌رسد این نویسنده در ابتدا قصد دارد اعتماد و نظر مخاطبان خود را جلب کند: «تو راست می‌گویی، مبارزه ادامه دارد، حتماً همین‌طور است. به قول تو، انقلاب مثل دوچرخه‌ای است که اگر بایستد، سقوط می‌کند.»

پس از این مقدمه تحسین‌آمیز و صمیمی، فؤاد عروی این پرسش را مطرح می‌کند که پس از این پیروزی، تکلیف چیست؟

او برای پاسخ به این سؤال به ذکر خاطره‌ای می‌پردازد: «یک روز در پاریس در تظاهراتی علیه تغییرات آب‌ و هوایی شرکت کردم. شعاری که از همه بیشتر سر داده می‌شد این بود: «هوا‌شناسی، استعفا!» برگزارکنندگان تظاهرات سؤالاتی مطرح می‌کردند: «دولت در این زمینه چه‌کار می‌کند؟» یا «آیا ما در نوئل برف خواهیم داشت؟» اما در ‌‌نهایت، تظاهرات هیچ نتیجه‌ای نداشت. زیرا فردای آن روز، راه‌بندان بلوار سن میشل پاریس مثل روز قبل بود.»

عروی با بیان این مثال، می‌گوید که اغلب تظاهرات و اعتراضات مثل همین اعتراض به تغییرات غیر طبیعی جوی، یک «شوخی» است.

این نویسنده می‌گوید اکنون وقتی به اعتراضات مردم کشورش، مراکش، علیه فساد حاکم می‌نگرد، به غیر از اینکه یاد همین تجربه می‌افتد، این پرسش اساسی نیز در ذهنش ایجاد می‌شود که آیا هموطنانش دارند علیه طبیعت خود و «مشیت غیرقابل انکار الهی» قیام می‌کنند؟

از نظر عروی، بسیاری از اعراب معترض، علیه آن چیزی که درونشان نهادینه شده قیام کرده‌اند. او به عنوان نمونه، یک واردکننده جواهر را مثال می‌زند که هر بار به مراکش بازمی‌گردد برای فرار از پرداخت مالیات، به مأموران گمرک رشوه می‌دهد: «آیا این مرد شجاع به خیابان می‌آید و علیه فساد اعتراض می‌کند؟ در واقع آیا می‌توان تصور کرد که او علیه خودش قیام کند؟»

سپس این نویسنده مراکشی، با مثالی دیگر به نقد اسلامگرایان می‌پردازد. «در شهر الجدیده، همسایه‌مان عضو یکی از گروه‌های اسلامی است. او بار‌ها در راهپیمایی‌ها شرکت کرده و با مشت گره‌کرده، فریاد "دموکراسی و حقوق بشر" سر داده است. آفرین. همه ما آماده‌ایم که همراه او شویم. اما این آدم،‌‌ همان کسی است که زنش را از اولین روز ازدواج در خانه حبس کرده. او در خانه، دیکتاتور پستی است که کنیز ده‌ساله‌ای را به‌طرز بدی غذا می‌دهد و جای خیلی بدی برای او در نظر می‌گیرد، اما در عوض خیلی خوب کتکش می‌زند.»

عروی با توصیف رفتار و منش این اسلامگرا، اضافه می‌کند این فرد که شعار دموکراسی می‌دهد، وقتی قرار است در قانون اساسی کشورش، آزادی بیان تصریح شود، فریاد اعتراضش بلند می‌شود. «در واقع دموکراتی است که فقط به خودش اجازه می‌دهد به چیزهایی که دوست دارد فکر کند. یک دموکرات محدود.»

فؤاد عروی، در ادامه یاداشت‌اش، خطاب به مخاطبانش، یا در واقع معترضان جهان عرب، پرسش‌هایی مطرح می‌کند: «آیا می‌توان خواستار برابری شهروندان شد و همزمان به پایمال کردن حقوق دیگران پرداخت؟ آیا می‌توان مدام واژه "عدالت" را بر زبان آورد، و در عین حال نوبت را در هیچ‌جا رعایت نکرد و برای خود همواره حق تقدم قائل شد؟ آیا می‌توان به اسراف در اموال عمومی اعتراض کرد اما از دولت، آن هم دولتی که توانش را ندارد، خواست که زندگی آنهایی که هیچ کاری نمی‌کنند، تأمین کند؟ آیا می‌توان طرفدار آزادی بیان بود اما تحمل نقد افراط‌گرایی مذهبی را نداشت؟»

در واقع این نویسنده عرب با طرح این پرسش‌ها قصد دارد به اعراب بگوید که نمی‌توان دم از حقوق شهروندی و آزادی‌های اجتماعی زد، در صورتی که فرد معترض نه تنها به اصلاح خود نپرداخته، بلکه در ساختن جامعه نیز شرکت نکرده است.

عروی همچنین برای رساندن مقصود خود، از ضرب‌المثل‌ها و جملات قصار دیگران نیز کمک می‌گیرد: «نیکوکار خوب، از خودش شروع می‌کند»، «دموکرات باش قبل از آنکه خواستار دموکراسی شوی»، «خلایق هر چه لایق»، «خودت را تربیت کن، بخوان و بیاموز»، یا این جمله معروف جان اف کندی، رییس جمهور اسبق آمریکا: «آن چیزی را نخواه که کشورت باید برای تو انجام دهد، آن چیزی را طلب کن که خودت می‌توانی برای وطنت انجام دهی.»

عروی به میل و عطش اعراب معترض برای ساختن و بنیان نهادن نظام تازه برای کشورشان نیز اشاره می‌کند و می‌گوید که قبل از تغییر قانون اساسی باید رفتار‌ها تغییر کند. او برای بسط نظر خود به نظام سیاسی کشور هلند، جایی که اکنون در آن اقامت دارد اشاره می‌کند و می‌گوید این کشور علی‌رغم اینکه پادشاهی است اما یکی از نمونه‌های موفق دموکراسی در جهان است: «به لطف بلوغ فکری طبقه سیاستمداران و مردم آن.»

با این حال، عروی قصد ندارد که به‌کلی هموطنانش را ناامید کند، به‌خصوص به خاطر اینکه مراکشی‌ها تصور می‌کنند انقلابی در کشورشان رخ نداده و از نسیم «بهار عربی» که در کشورهای دیگر عربی وزیدن گرفته نصیبی نداشته‌اند و از ساکنان آن کشور‌ها عقب مانده‌اند.

این نویسنده با لحنی تسلی‌بخش به مراکشی‌ها می‌گوید نگران نباشند، «بهار عربی وجود ندارد» و این پدید فقط یک «تیک زبانی» است.

او به مراکشی‌ها می‌گوید حسرت بحرین را نخورند، زیرا اختلاط سنی‌ها و شیعیان، وضعیت این کشور را وخیم کرده است، یا لیبی که هر روز مردمش با ترس از ترور و انفجار زندگی می‌کنند. در کشور قبیله‌ای یمن هم که به‌طور معمول «صد سال از جهان عقب است» سعودی‌ها بر کشور مسلط هستند. در مورد سوریه هم دیدن تصاویر این کشور در تلویزیون گویای همه چیز است. «آیا در کشورت چیزی مثل آنچه در حمص یا حما اتفاق می‌افتد، سراغ داری؟»

این نویسنده که گویی از وخیم‌تر شدن اوضاع کشورش پس از اعتراضات به‌ویژه اعتراض اسلامگرا‌ها می‌هراسد، بار دیگر به هموطنانش توصیه می‌کند که بیشتر خودشان را ارزیابی کنند و بشناسند.

رد بنیادگرایی مذهبی

اما به غیر از «بهار عربی»، فؤاد عروی به دیگر حوادث جهان اسلام نیز واکنش نشان داده است. به عنوان نمونه، این نویسنده مراکشی ساکن هلند، پس از قتل «تئو ون‌گوک» فیلمساز هلندی منتقد اسلام، توسط یک اسلامگرا در دوم نوامبر سال ۲۰۰۴، کتابی درباره اسلامگرایی و بنیادگرایی مذهبی با عنوان «درباره اسلامگرایی؛ رد شخصی بنیادگرایی مذهبی» منتشر کرد.

نویسنده در این کتاب که سال ۲۰۰۶ در پاریس و به زبان فرانسه هم منتشر شده، تلاش دارد زوایای گوناگون ورود اسلام سیاسی به زندگی اجتماعی و حتی خصوصی انسان معاصر را بررسی کند.

فؤاد عروی‌‌ همان ابتدا اشاره می‌کند که این کتاب، حمله‌ای علیه اسلام به مثابه «ایمان» نیست، بلکه هشداری است نسبت به خطر بنیادگرایی یا آنچه نویسنده، «اسلامگرایی» می‌خواند. او خطر اسلامگرایی را خطری نوظهور می‌داند که آینده بشریت را تاریک کرده است.

عروی در کتابش می‌نویسد عمر واژه «اسلامگرایی»، چند دهه بیشتر نیست، و در ۱۹۷۹ با انقلاب ایران و به قدرت رسیدن آیت‌الله خمینی این واژه فراگیر شد.

او در تعریف اسلامگرایی می‌گوید که این پدیده نه تنها استفاده سیاسی از اسلام است، بلکه برداشت مؤمنان از مقوله ایمان را نیز دستخوش دگرگونی می‌کند و مورد تعرض قرار می‌دهد.

کتاب «درباره اسلامگرایی» پر است از ارجاعات تاریخی؛ از صدر اسلام گرفته تا سقوط امپراتوری عثمانی. همچنین نویسنده در این کتاب، به رابطه عشق و سکس با ایمان، به ویژه در دنیای جدید می‌پردازد.
در بخش دیگری از کتاب، با اشاره به فقیهان و رهبران اسلامگرایان، به ویژه آیت‌الله خمینی، احکامی که از سوی آنان برای امور پیش‌پاافتاده روزانه مسلمانان صادر شده، در جهت خلاف معنویت دین دانسته می‌شود؛ احکامی که گاهی بسیار تعجب‌آور است.

او در پایان کتابش، به مسلمانان توصیه می‌کند که اگر می‌خواهند تمدن گذشته‌شان را از نو بنا کنند، راهی ندارند جز آنکه از اسلامگرایی فاصله بگیرند.

به طور خلاصه، عروی، اسلامگرایی را نقطه مقابل ایمان و حتی تمدن توصیف می‌کند: «بنایی که به نظر محکم ساخته شده، اما بر هیچ چیز استوار نیست؛ ساختمانی از شن و باد، و همچون سراب.»

●بهار عربی و شاعران و نویسندگانِ عرب مهاجر

طاهر بن جلون و تلاش برای آموزش غیر تبلیغی اسلام

آدونیس: «ادبیات و سیاست، آری؛ دین و سیاست، نه »

ادریس شرایبی و طغیان انسان عرب

یاسمینه خضرا؛ در میانه امید و ناامیدی

بهار عربی: شمشیر هومر در دست اعراب

جهان عرب: از طاعون دیکتاتوری تا وبای اسلامگرایی

عبداللطیف لعبی و مراکشی دیگر

سال ۱۳۹۱: سال بحران و انتظار

hosseinn — Sat, 16 Mar 2013 12:49:26 +0000

زبان و ادبیات فارسی در سال ۱۳۹۱

گروه فرهنگ

گروه فرهنگ- سال ۱۳۹۱ در قلمرو فرهنگ و ادبیات یکی از بی‌ثمر‌ترین و بی‌رمق‌ترین سال‌ها پس از انقلاب بهمن ۵۷ بود. «فروپاشی فرهنگی» که با روی کار آمدن دولت دهم آغاز شده بود، در سال ۱۳۹۱ به ثمر نشست و به توقف کامل فرهنگی و به «منع از فرهنگ» انجامید.

جز چند جشنواره دولتی و یکی دو جشنواره مستقل، حادثه‌ای به وقوع نپیوست و همین جشنواره‌ها هم حاصل قابل تأملی در برنداشتند.

جشنواره‌های متعدد اما بی‌حاصل دولتی

پانزدهمین جشنواره دوسالانه کتاب کودک و نوجوان برگزار شد. دبیرخانه جشنواره در فراخوان‌اش یادآوری کرده بود که این جشنواره در سال ۱۳۹۱ نیز مطابق معمول سال‌های گذشته بررسی تمامی کتاب‌های چاپ اول ویژه خردسالان، کودکان و نوجوانان منتشر شده در سال‌های ۱۳۸۹ و ۱۳۹۰ در بخش‌های شعر، داستان تألیف، داستان ترجمه، علمی و آموزشی، مذهبی، انقلاب اسلامی، دفاع مقدس و تصویرگری را در دستور کار خود قرار داده است.

جشنواره‌های متعدد

اما بی‌حاصل دولتی

همانطور که انتظار می‌رفت، با توجه به حساسیت‌های حاکمیت نسبت به ادبیات کودکان و نوجوان، از رمان «فصل پنجم: سکوت» نوشته محمدرضا بایرامی تقدیر شد. در جلسه‌ای که به گزارش خبرگزاری دولتی «تنسیم» شرکت‌کننده‌ای جز برگزارکنندگان آن و چند خبرنگار نداشت، رمان‌های «گذر از کوه کبود» نوشته محمدعلی علومی، «فصل پنجم: سکوت» نوشته محمدرضا بایرامی و «شاهین‌ها و بشکه‌های باروت» نوشته محمدرضا اصلانی مورد بررسی قرار گرفت. یک منتقد ادبی بر آن بود که استفاده از نشانه‌هایی مانند «لاله و کبوتر» و «ادبیات داغ و درفش» در تصویر‌گری و نویسندگی کتاب‌های انقلاب اسلامی، این آثار را به کلیشه نزدیک می‌کند.

جایزه ادبی جلال‌آل احمد هم که از آن به عنوان گران‌ترین جایزه ادبی در ایران یاد می‌شود، با حضور سید محمد حسینی، وزیر ارشاد برگزار شد. هدف از اهدای این جایزه «ارتقای زبان و ادبیات ملی ـ دینی از رهگذر بزرگداشت پدیدآورندگان آثار برجسته، بدیع و پیشرو» بود و ضوابط آن هم «در راستای تولید فکر ادبی هنری اسلام‌گرا و تقویت روحیه انتقادی علمی نسبت به ترجمه‌های موجود ادبی و هنری».

قرار بود به برگزیدگان این جایزه ۱۱۰ سکه طلا اهداء شود، اما در این دوره در هیچ بخشی برگزیده‌ای شناخته نشد. یکی از تقدیرشدگان در جایزه جلال آل‌احمد، هدایت‌الله بهبودی، نویسنده کتاب «شرح اسم» بود. این کتاب زندگی‌نامه سید علی خامنه‌ای‌ست.

در این میان دوازدهمین دوره جایزه ادبی غنی‌پور هم که در مقایسه با دیگر جوایز ادبی دولتی نسبتاً آبرومندتر است برگزار شد. این جشنواره ادبی هم «فصل پنجم: سکوت» از بایرامی را به عنوان اثر برگزیده‌اش معرفی کرد. در قلمروهای دیگر مانند رمان و داستان با «موضوع آزاد» برگزیده‌ای نداشت.
چند جایزه دولتی دیگر مثل جایزه ادبی شیراز یا جایزه ادبی «طهران» هم برای نخستین بار در سال ۱۳۹۱ برگزار شدند و برگزیدگانی معرفی کردند که حتی نام آن‌ها هم در یاد نمانده است.

لغو امتیاز نشر چشمه

معاون فرهنگی وزارت ارشاد

گفته بود حدود ۱۲۰ اثر

نشر چشمه، «غیر قابل انتشار»

بوده است.

خرداد ۱۳۹۱، ماه خوبی برای نشر چشمه نبود. بهمن دری، معاون فرهنگی وزارت ارشاد در آن زمان اعلام کرد که امتیاز نشر چشمه به دلیل انتشار نمایشنامه «روز حسین» نوشته محمد رحمانیان لغو شده است. «روز حسین» سومین نمایشنامه از سه‌گانه‌ای بود که دو بخش اول و دوم آن به نام‌های «پل» و «اسب‌ها» روی صحنه رفته و در برخی از جشنواره‌های مذهبی برنده جوایزی نیز شده بود.
نمایشنامه «روز حسین» در زمان اجرا به مشکل برخورد. رحمانیان بعد از آن‌که متوجه شد نمی‌تواند نمایشنامه را روی صحنه ببرد، از نشر چشمه خواست از انتشار آن انصراف دهد. چشمه هم همان زمان در نامه‌ای به اداره کتاب خواستار بازگرداندن اثر به ناشر شد و به این ترتیب پرونده کتاب بسته شد. با این تفاصیل نشر چشمه به خاطر کتابی که دو سال پیش از لغو امتیازش، برای دریافت مجوز به اداره کتاب داده بود و بعد از مدتی هم کتاب را پس گرفته بود، در محاق افتاد.

معاون فرهنگی وزارت ارشاد گفته بود حدود ۱۲۰ اثر نشر چشمه، «غیر قابل انتشار» بوده است.

کاوه کیائیان، مدیر کتابفروشی نشر چشمه مهرماه سال جاری در گفت‌وگو با رادیو زمانه گفته بود: «مسئولان نشر چشمه اکنون تنها به کتاب‌فروشی مشغول هستند.» و افزوده بود: «البته همچنان در وضعیت توقیف به‌سر می‌بریم و اتفاق جدیدی برای رفع توقیف نشر چشمه رخ نداده است.»

نشر چشمه مهم‌ترین ناشر ادبیات داستانی شهری در ایران به‌شمار می‌رفت. بسیاری از آثاری که چشمه منتشر کرده بود، از برگزیدگان جوایز ادبی مستقل در ایران بودند. با توقف فعالیت نشر چشمه در واقع شاخه عمده‌ای از ادبیات مستقل ایران در محاق افتاد.

باید توجه داشت که هجوم به نشر مستقل ایران از وقتی شدت گرفت که سید علی خامنه‌ای ۲۹ تیر ماه سال گذشته در جمع مسئولان کتابخانه‌های عمومی و جمعی از کتابداران ایران گفت: «نمی‌توان بازار کتاب را آزاد گذاشت تا کتاب‌های مضر وارد جامعه شود.»

او گفته بود: «گاهی در بازار کتاب، کارهایی به ظاهر فرهنگی ولی با مقاصد سیاسی و انحرافی دیده می‌شود که باید به این موضوع توجه جدی‌تر شود.»

محمد حسینی، وزیر ارشاد هم در مجلس شورای اسلامی گفته بود: « این‌طور نباشد که هر نویسنده هرچه خواست، ارائه کند.»

همزمان با این تلاش‌ها برای در محاق قرار دادن ناشران مستقل، مجمع ناشران انقلاب اسلامی با انتشار آثاری دیکته‌شده و یکسر ایدئولوژیک بر فعالیت‌هایش افزود. انتشار کتاب‌هایی مانند خاطرات سید احمد خمینی، دیپلماسی در نگاه پیامبر اسلام، و انواع کتاب‌های خاطرات جبهه و جنگ فقط گوشه‌ای از فعالیت‌های سازمان‌دهی‌شده این نهاد حکومتی‌ست. به این ترتیب حکومتی کردن صنعت نشر و انتشار کتاب‌های بی‌مخاطب مهم‌ترین سیاست کارگزاران فرهنگی جمهوری اسلامی در چند سال گذشته است که در سال ۱۳۹۱ شدت گرفت.

جایزه ادبی گلشیری و جایزه واو

نهمین دوره جایزه ادبی

«واو» هم برگزار شد.

دوازدهمین دوره جایزه ادبی گلشیری با دگرگونی‌هایی برگزار شد. فقط نویسندگانی که برای نخستین بار کتاب منتشر کرده بودند، در دوازدهمین دوره جایزه ادبی گلشیری شرکت داده شدند.

در دوازدهمین دوره جایزه ادبی گلشیری، باز هم از محمود دولت‌آبادی تقدیر شد.

از سپیده سیاوشی به خاطر مجموعه داستان «فارسی بخند»، و از محمد طلوعی به خاطر مجموعه داستان «من ژانت نیستم» و از فلامک جنیدی به خاطر مجموعه داستان «جایی به نام تاماساکو» و از سلطان امین به خاطر رمان «قلعه مرغی، روزگار هرمی» و از رضا زنگی‌آبادی به خاطر رمان «شکار کبک» تقدیر به عمل آمد.

این آثار اما بازتاب چندانی در رسانه‌ها نیافتند.

نهمین دوره جایزه ادبی «واو» برگزار شد. این جایزه که به آثار ادبی متفاوت اختصاص دارد، شش اثر را به عنوان آثار قابل توجه معرفی کرد: «خروج» نوشته‌ علیرضا سیف‌الدینی، «جیرجیرک» نوشته‌ احمد غلامی، «عقرب‌ها را زنده بگیر» نوشته‌ قباد آذرآیین، «شکار کبک» نوشته‌ رضا زنگی‌آبادی، «گورکن» نوشته‌ مرتضی فخری و «بگذارید میترا بخوابد» نوشته‌ کامران محمدی.

جایزه ادبی «واو»، نشر افراز با چاپ ۱۵۹۹ صفحه و هشت عنوان کتاب و نیز نشر چشمه با چاپ ۱۴۴۰ صفحه و ۹ عنوان کتاب را به عنوان پرکار‌ترین ناشران سال ۱۳۹۰ در حوزه‌ چاپ رمان معرفی کرد.

درگذشت اصغر الهی و سیروس آرین‌پور

اصغر الهی، نویسنده رمان‌های «سالمرگی‌»، «مادرم بی‌بی جان» و مجموعه داستان‌های «بازی» و «قصه‌های پاییزی»، ۱۲ خردادماه در اثر عارضه قلبی در بیمارستان قلب تهران درگذشت و به این ترتیب ادبیات ایران یک نویسنده به‌راستی متفاوت، واقع‌گرا و با قلمی استوار را از دست داد.

سیروس آرین‌پور، اقتصاددان و مترجم برجسته کشورمان هم در تبعید، در پاریس درگذشت.

او «وجدان بیدار» نوشته اشتفان تسوایگ و همچنین «روشنگری چیست» از امانوئل کانت را به فارسی ترجمه و منتشر کرده است. «وجدان بیدار» که نخستین بار در سال ۱۳۷۶ به فارسی منتشر شد نام او را پرآوازه کرد. مهندس میر حسین موسوی در اوایل فروردین سال ۱۳۹۱مطالعه این کتاب را به فرزندانش توصیه کرده بود.

ترانه‌ «بارون بارونه» و «شاه دوماد» که هر دو با صدای ویگن اجرا شده‌اند از سروده‌های سیروس آرین‌پور است. «پرستو» با صدای منوچهر سخایی یکی دیگر از ترانه‌های بسیار معروف اوست.

چند خبر خوب

برخی از داستان‌های کوتاه بهرام صادقی همراه با داستان بلند «ملکوت» به ترجمه کاوه باسمنجی به انگلیسی ترجمه و توسط انتشارات « IBEX PUB » منتشر شد.

کاوه باسمنجی همچنین مجموعه‌ای از ۲۰ داستان کوتاه از زنان ایرانی را برگزیده و به انگلیسی ترجمه کرده است.

فیلم مستند زندگی و آثار محمدعلی سپانلو مجوز گرفت. کارگردانی این فیلم، «نام تمام مردگان یحیاست» را آرش سنجابی به عهده داشته است. او در توضیحی درباره‌ این مستند گفته بود: «در این اثر تلاش بر آن است که نگاهی دقیق و جامع به شعر‌ها، ترجمه‌ها و تأثیر کار سپانلو بر نمایش‌نامه‌نویسی معاصر داشته باشیم و چهره‌هایی مانند مسعود کیمیایی، آیدین آغداشلو، شمس لنگرودی، حافظ موسوی، گروس عبدالملکیان، جواد مجابی، علی باباچاهی، ناصر تقوایی، فرزانه کرم‌پور و رضا خندان مهابادی هر کدام از منظری به تبیین ویژگی‌ها و مؤلفه‌های متعدد خلاقیت و زندگی این شاعر، نویسنده، منتقد و مترجم می‌پردازند.»

تازه‌ترین کتاب پژوهشی بهرام بیضایی با عنوان «هزار افسان کجاست؟» روز جمعه ۲۹ اردیبهشت ماه طی مراسمی توسط «انتشارات روشنگران و مطالعات زنان» در خانه هنرمندان ایران و با حضور جمع وسیعی از علاقمندان رونمایی شد. «بهرام بیضایی» که امکان حضور در این مراسم را نداشت، به مناسبت انتشار تازه‌ترین اثر پژوهشی‌اش، از طریق ویدئو پیام کوتاهی را برای برگزارکنندگان این مراسم و شرکت‌کنندگان فرستاده بود.

بحران کاغذ و خطر فروپاشی نشر ایران

چهارمین و ژرف‌ترین بحران کاغذ

در تاریخ ایران

سال ۱۳۹۱ را باید سال بحران و تورم خواند. در سایه بحران فراگیر و تورم روزافزون، قیمت کاغذ نیز افزایش یافت و روزنامه‌ها و نشریات مستقل و کتاب‌هایی که از حمایت دولت بی‌بهره مانده بودند، یا انتشار نیافتند و یا اگر هم منتشر شدند با قیمت‌های گزاف روی پیشخان کتاب‌فروشی‌ها قرار گرفتند. تعداد عناوین کتاب‌های منتشر شده کاهش پیدا کرد و چاپخانه‌ها از نظر اقتصادی در وضعی بحرانی قرار گرفتند. ژرفای این بحران به آن حد است که عده‌ای از ناظران آن را چهارمین و گسترده‌ترین بحران کاغذ در تاریخ معاصر ایران خواندند.

بر اساس آمارهای سندیکای تولیدکنندگان کاغذ و مقوای ایران، سالانه ۵ / ۱ تا دو میلیون تن کاغذ در کشور مصرف می‌شود. حدود ۷۵ کارخانه با ظرفیت تولید ۷۵۰ هزار تن کاغذ در کشور ایجاد شده که فقط ۵۰۰ هزار تن آن فعال است و سالانه یک میلیون تن کاغذ نیز وارد کشور می‌شود. این در حالی است که عدم اختصاص ارز مرجع برای واردات کاغذ و نیز افزایش ناگهانی قیمت ارز در سال ۱۳۹۱و کاهش واردات کاغذ موجب شد بازار داخلی تولید کاغذ به‌هم بریزد. این امر سبب افزایش شدید قیمت کاغذ در کشور شد تا جایی که ادامه روند انتشار تعدادی از روزنامه‌ها و به‌ویژه روزنامه‌های مستقل کشور را با چالش‌های جدی روبرو کرد. عده‌ای از ناظران که بحران کاغذ در زمان جنگ را تجربه کرده‌اند، بر آن‌اند که دولت با هدایت هوشمندانه این بحران تلاش می‌کند آن را در جهت سانسور کتاب و نشریات به‌کار گیرد.
کار تجدید چاپ «فرهنگ افسانه‌های مردم ایران» نوشته‌ علی‌اشرف درویشیان و رضا خندان هم به دلیل مشکلات اقتصادی و گرانی کاغذ متوقف شد.

رونق بی‌سابقه نشر الکترونیکی

هم‌زمان با بحران کاغذ و در سایه سخت‌گیری‌های بی‌سابقه وزارت ارشاد در صدور مجوز آثار ادبی، نشر الکترونیکی در خارج از ایران با اقبال بی‌سابقه‌ای مواجه شد. نشر اچ اند اس در لندن و همچنین نشر ناکجا در این عرصه پیشرو بودند. نشر اچ اند اس با تلاش در به وجود آوردن زیرساخت‌هایی برای نشر الکترونیک در ایران به دستاوردهایی دست یافت که ممکن است در آینده به ثمر بنشیند و همچنین نشر ناکجا نیز در عرصه فرهنگی بسیار پرکار بود. برگزاری جلسات داستانخوانی برای نویسندگان، عرضه کتاب‌های چشم‌نواز و تبلیغ هوشمند برای کتاب و حضور مداوم در رسانه‌ها از ویژگی‌های نشر اچ اند اس و ناکجا به‌شمار می‌آید.

ملکان عذاب، ابوتراب خسروی، ناکجا

رمان ملکان عذاب از ابوتراب خسروی پس از سال‌ها که منتطر مجوز ماند و موفق نشد مجوز بگیرد، توسط نشر ناکجا در پاریس منتشر شد.

جنگ زمان به سردبیری منصور کوشان، سینما – چشم به سردبیری پرویز جاهد، و ناممکن به سردبیری پرهام شهرجردی از نشریات قابل تأمل ادبی، فلسفی و سینمایی بودند که در سال ۱۳۹۱ توسط نشر اچ اند اس به انتشار رسید.

بسیاری از آثار عباس معروفی، منصور کوشان، برخی از آثار اکبر سردوزامی و نسیم خاکسار، گفت‌و‌گوی محمد عبدی با سوسن تسلیمی و سفرنامه داستانی مصطفی خلجی تنها گوشه‌ای از انبوه کتاب‌هایی‌ست که نشر اچ اند اس در سال ۱۳۹۱ منتشر کرده است.

نشر ناکجا هم با انتشار چند مجموعه شعر از علی عبدالرضایی، رمانی از بی‌تا ملکوتی، مجموعه داستان‌های گزارش‌گونه‌ای از نیلوفر دهنی و چندین و چند عنوان کتاب دیگر خوش درخشید.

نشر باران که در قلمرو نشر کتاب در خارج از ایران از پیشکسوتان نشر به‌شمار می‌آید، همچنان به فعالیت خود ادامه داد. «زنبور مست آنجاست» مجموعه‌ای از جستارهای بهروز شیدا در قلمرو نقد تطبیقی، صد و شصت سال مبارزه با آئین بهایی، خاطرات مصطفی شعاعیان، و رمان پیامبر از قادر عبدالله از آثار برجسته‌ای‌ست که نشر باران در سال ۱۳۹۱ منتشر کرده است.

اعتراض گروهی از شناخته‌شده‌ترین نویسندگان ایران

سال ۱۳۹۱ سال اعتراض نویسندگان ایران هم بود: اعتراضی خاموش و توأم با یک مصلحت‌اندیشی ناگزیر. محمدعلی سپانلو، شاعر، مترجم و منتقد ادبی ایرانی گفت: «در بررسی آثار نویسندگان مختلف، سلیقه‌های مختلفی اعمال می‌شود. اما سخت‌گیری‌ها در مورد کتاب‌های من، ‌ بسیار بیشتر است.»

او افزود: «پیش آمده کتابی با ترجمه من موفق به دریافت مجوز نشده، اما‌‌ همان کتاب با ترجمه فرد دیگری مجوز دریافت کرده و چندین نوبت هم تجدید چاپ شده است.»

محمد علی سپانلو:

سخت‌گیری‌ها در مورد کتاب‌های من، ‌ بسیار بیشتر است

سپانلو درباره «افسانه شاعر مرده» تازه‌ترین اثر در حال انتشارش گفت: «این اثر که نگارش آن نزدیک به ١۴ سال به طول انجامید ابتدا ١۴٠ صفحه بود اما پس از ارائه به اداره کتاب و سپری شدن زمانی طولانی مجوز انتشار آن با حذف ٣٠ صفحه صادر شد.»

فریده گلبو، امیر حسن چهل‌تن، جواد مجابی، شیوا ارسطویی و محمد رحیم اخوت از دیگر نویسندگانی بودند که از عدم انتشار آثارش سخن گفتند.

شهلا لاهیجی، مدیر انتشارات روشنگران هم گفت: «دیگر امیدی به ادامه حیات فرهنگی نداریم.»
جواد مجابی اعلام کرد که یک نفر یا یک نهاد، نمی‌تواند در مورد ادبیات، به جای همه تصمیم بگیرد و مجوز انتشار یا عدم انتشار به یک اثر بدهد و اساساً یک مجموعه محدود، صلاحیت چنین کاری را ندارد.
بیش از یک‌صد تن از نویسندگان ایران هم بیانیه‌ای صادر کردند و خواستار لغو فوری مجوز چاپ کتاب شدند. آن‌ها در این بیانیه نوشتند: «نویسندگان باید بتوانند آزادانه بیندیشند و حاصل اندیشه و هنر خود را آزادانه عرضه کنند. این حق مردم است که فارغ از هرگونه سانسور و فشار حکومتی به آثار ادبی، هنری و اطلاعات دسترسی پیدا کنند و آنگاه خود به داوری و نقد بپردازند. برای برون‌رفت از وضع بسیار اسفناک عرصه‌ کتاب و بهبود شرایط نویسندگان و برای برخورداری جامعه از ادبیاتی که شایسته مردم آزاداندیش ایران باشد، می‌بایست "مجوز چاپ کتاب" لغو شود.»

حتی نویسندگان دولتی که نوعی ادبیات ایدئولوژیک را پدید می‌آورند، زبان به اعتراض گشودند. جواد افهمی که خود را «نویسنده انقلاب» می‌خواند گفت: «مسأله‌ نظارت پیش از چاپ در سال‌های اخیر کاری کرده است که آثار داستانی انقلاب بسیار لاغر و کم‌مایه و بی‌جذبه منتشر شود.»

کشورهای همسایه

گم‌نامی،

نوشته محمد جان تقی بختیاری،

انتشارات تاک، افغانستان.

تقی بختیاری به خاطر

این رمان به کفرگویی

متهم شد و از افغانستان فرار کرد.

در افغانستان رمان «گم‌نامی» نوشته محمد تقی بختیاری جنجال‌برانگیز شد. روحانیون محافظه‌کار او را به کفرگویی و الحاد متهم کردند. نویسنده این رمان هم ناگزیر شد افغانستان را ترک کند. گم‌نامی داستان مرد جوانی به نام «میرجان» است که برای ادامه تحصیلاتش به حوزه علمیه قم می‌رود ولی آنجا مورد تجاوز و آزار جنسی قرار می‌گیرد.

اکرم آیلیسلی، یکی از برجسته‌ترین نویسندگان جمهوری آذربایجان به خاطر کتاب «رؤیاهای سنگی» مورد غضب قرار گرفت. او در این کتاب تاریخچه‌ای از اختلافات ترک‌ها و ارمنی‌ها در قرن بیستم را که به نسل‌کشی ارامنه منجر شد به دست می‌دهد. آقای آیلیسلی این داستان را از دریچه چشم قربانیان این فاجعه، یعنی ارمنی‌ها روایت کرده است.

الهام علی‌اف، رئیس جمهوری آذربایجان، شخصاً فرمانی صادر کرد که به‌موجب آن همه جوایز ملی و مقرری ماهانه آقای آیلیسلی قطع شد.

رهبر «حزب مساوات نو» در جمهوری آذربایجان جایزه‌ای هم برای بریدن گوش این نویسنده تعیین کرد که بعد از اعتراض محافل بین‌المللی این جایزه را لغو کرد.

شورای وزیران افغانستان در جلسه‎ای با حضور حامد کرزی رئیس جمهوری استفاده از «زبان‌ها و لهجه‎های بیگانه» در رادیو و تلویزیون را ممنوع کرد. در حالی که بسیاری از این برنامه‌ها به زبان‌های انگلیسی و روسی پخش می‌شود، استفاده از واژه‌های فارسی که برای گروهی از هم‌زبانان افغان نامفهوم است، منع شد. این امر واکنش‌های اعتراض‌آمیز برخی از فرهنگیان افغان را در پی داشت.

۱۳۹۱، یکی از بحرانی‌ترین سال‌های پس از انقلاب

در مجموع می‌توان گفت سال ۱۳۹۱ از نظر فرهنگی یکی از بحرانی‌ترین سال‌های بعد از انقلاب است. حکومت با سیاست‌های سلبی افسارگسیخته و به‌کارگیری ابزارهای سانسور هوشمند موفق شد باقی‌مانده ادبیات و فرهنگ مستقل ایران را در محاق قرار دهد، اما هم‌زمان نتوانست در هشت سال گذشته به اهداف میان‌مدت فرهنگی‌اش مانند پدید آوردن «ادبیات و شعر انقلاب» و گسترش ادبیات دفاع مقدس دست یابد. نویسندگان وابسته به دولت که نمی‌توانستند با نویسندگان مستقل رقابت کنند، در سایه سانسور پناه گرفتند، اما آن‌ها هم در نهایت آسیب دیدند و تلاش آن‌ها هم به جایی نرسید. نهادها و بنیادهای فرهنگی به فترت گرفتار آمدند، بهای کتاب چند برابر شد، از تعداد عناوین کتاب‌های منتشر شده کاسته شد، نشر ایران آسیب‌ دید و بسیاری از شاعران و نویسندگان کشور را ترک کردند. هم‌زمان نشر الکترونیک رونق یافت و عده‌‌ای از نویسندگان برای انتشار آثارشان چشم امید به کشورهای انگلیسی‌زبان و آلمانی‌زبان دوختند. با این‌حال فرهنگ و ادبیات، عرصه رویدادهای غیر منتظره است. انتشار بچه‌های درخت جاکاراندا نوشته سحر دلیجانی به زبان انگلیسی و ترجمه آن به زبان‌های دیگر و اقبالش در عرصه نشر جهان یکی از این رویدادها بود. سحر دلیجانی در زندان اوین به دنیا آمده و در این کتاب که مجموعه‌ای‌ست از هفت داستان پیوسته روایتی از آزادیخواهی دو نسل از ایرانیان را به‌دست می‌دهد.

طیب‌الله انفاسکم، بد لفظ و بد مضمون

hosseinn — Wed, 13 Mar 2013 22:45:21 +0000

شعر مقاومت در برابر شعر صله‌گیر‌

مجید محمدی

مجید محمدی- علی خامنه‌ای هر سال یک‌بار شاعرانی را که رزق و روزی‌ اکثرشان به صله‌ «آقا» و بیت وابسته است جمع کرده و پس از شعرخوانی این شاعران، رهنمودهایی را به آنها برای وقف شعر خود به تبلیغات حکومتی عرضه می‌کند.

خامنه‌ای در این جلسات از شعر متعهد سخن می‌گوید و مواد تبلیغات حکومتی نیز مساوی گرفته می‌شود با ارزش‌های والای انسانی و همه‌ خوبی‌های عالم. دعوت‌شدگان پس از جلسه، آن را مهم‌ترین رویداد شعری سال می‌خوانند. در مقابل این سنت همیشه شاعرانی در ایران بوده‌اند که با اشعارشان مطالبات و اعتراضات عمومی را بیان کرده و مورد غضب حکومت واقع شده‌اند. در این رویارویی است که شعر مقاومت به مصاف شعر درباری رفته است.

شعر شاعرانی را که اثر خود را نه برای بیان مافی‌الضمیر یا برای گفت‌وگو با دیگران بلکه برای تعالی بخشیدن به قدرت استبدادی می‌نویسند و می‌خوانند پنج ویژگی دارد:

در یاد‌ها نمی‌ماند

حتی یکی از اشعار مداحی این نوع شاعران و اشعار مداحی دیگر شاعران مداح قدرت در تاریخ شعر فارسی به یاد مردم نمانده است. حافظ ممکن است چند سطری در مدح شاه شجاع گفته باشد (کسی آن اشعار را به یاد نمی‌آورد) اما این را وقتی در کنار دیگر اشعار وی بگذاریم می‌توان آن چند بیت را به حساب رندی‌اش گذاشت. ذکر نام پادشاهان در اشعار سعدی، رودکی، خواجوی کرمانی، و فردوسی ماهیتاً با اشعار مداحان دربار غزنوی مثل عنصری، عسجدی، فرخی سیستانی، منوچهری دامغانی و مسعود سعد سلمان تفاوت دارد. حتی ذکر نام قدرتمندان در آثار دسته‌ اول در قبال خدمتی که به ادب فارسی کرده‌اند ناچیز است. نام شاعرانی که صرفاً در خدمت دربار بوده‌اند علی‌رغم آشنایی آنان با صنعت شاعری از حافظه‌ فرهنگی مردم ایران پاک شده است.

البته دستگاه فرهنگی بیت علی خامنه‌ای برای کم کردن تأثیر دل ناچسب مدیحه‌سرایی، این نوع مداحی برای شخص وی را با مرثیه‌ امامان شیعه و شهدا آمیخته است تا یکی در پناه دیگری رشد کند و در عین حال کمتر شیعیان مخالف با حکومت‌های پادشاهی و دلبسته‌ ائمه‌ شیعه بدان‌ها انتقاد کنند.

به چرخه‌ تولید و توزیع فرهنگی نمی‌آید

ویدئو: یکی از شاعران صله‌بگیر

(به خودشان می‌گویند «آیینی»!)

در ستایش رهبرش شعر می‌خواند

طیب‌الله انفاسکم،

بد لفظ و بد مضمون

آثار این شاعران حتی برای دیگر هنرمندان درباری خامنه‌ای از ابتدا مرده به دنیا می‌آیند. حتی اثر یکی از این شاعران در آثار نمایشی یا سینمایی یا نقاشی و گرافیک هنرمندان وابسته به بیت یا رانت‌خوار دولتی به چشم نمی‌خورد چه برسد به هنرمندان مستقل‌تر و آزاد‌تر از قیود دیوانسالاری فرهنگی حکومت. اشعار خوانده شده در بیت فقط مصرفشان‌‌ همان شبی است که جلسه تشکیل می‌شود و شاعران می‌کنند آنچه باید بکنند. برای خواندن شعر در این جلسه نیز رقابت‌های ناسالمی در جریان است که حتی خود شاعران شرکت‌کننده در این جلسه وقعی به آثار یکدیگر نمی‌گذارند چه رسد به هنرمندانی که بیرون از این جلسه هستند.

کارکرد محدود به جلسه‌ شعرخوانی بیت

آثار این شاعران حتی ارزش یک‌بار خواندن را نیز ندارند چون بیت اول را که می‌خوانی آنقدر مشکل محتوایی و صوری دارد که عطایش را به لقایش می‌بخشی. کارکرد کلامی این آثار‌‌ همان خوانده شدن در جمعی است که خامنه‌ای گرد می‌آورد تا ادب‌دوستی‌اش را به رخ دیگران بکشد بدون آنکه ادیبی در میان باشد. حتی آن دسته از شاعرانی که با یکی دو شعر به یاد ماندنی به جامعه معرفی شدند (مثل علیرضا قزوه) پس از آمدن به سلک شعرای درباری افت کیفی کرده و آثارشان با هر دیدگاهی حتی به دل وفاداران نظام نیز نمی‌چسبد (شاهد آن اینکه در هیچ سخن یا متنی تکرار نمی‌شوند). ببینید سایت‌ها و روزنامه‌های اقتدارگرایان غیر از انجام وظیفه و پوشش مراسم شعرخوانی در بیت تا چه حد به آثار این شعرای درباری می‌پردازند. البته این شعرای درباری، کسانی مثل علیرضا قزوه و حمید رضا برقعی، قدر می‌بینند و بر صدر می‌نشینند و در جشنواره‌های حکومتی عنوان بر‌ترین شعرای مردمی ده سال گذشته را در جشنواره‌ شعر فجر دریافت می‌کنند.

حتی اسلامگرا‌ترین شهروندان ایرانی که روحانیت را نماینده‌ خدا می‌دانند و در دوره‌ای علیه رژیم پهلوی به پا خاستند از شنیدن مداحی چندششان می‌شود و اگر مداحی می‌کنند یا می‌شنوند صرفاً برای تقرب به درگاه کسی است که شیرهای نفت را در دست دارد. دیوانسالاری دولتی فرهنگ صرفاً بر اساس مأموریت‌های محوله به نشر این‌گونه آثار می‌پردازد.

شعر دستوری

برای آنکه «آقا» و بیت از شعر راضی باشند دو دستورالعمل وجود دارد که شورای شعر بیت برای انتخاب اشعار جهت قرائت در برابر علی خامنه‌ای مد نظر قرار می‌دهد: اول آنکه باید حتماً واژه‌هایی مثل شهید، قران، نهج‌البلاغه، کعبه، اذان، کربلا، نماز، معراج، توحید، پیغمبر، قنوت، خدا، قدس، محرم، معصوم، قم، محراب، تسبیح، سوره، مسلمانی (نگاه کنید به اشعار جلسه‌ رمضان ۱۳۹۱) و از همه مهم‌تر «حضرت آقا» در شعر بیاید:

تو می‌خوای حضرت آقا رو «پدر» خطاب کنی
حضرت آقا می‌خوان تو رو «پری» صدات کنن

درفشانی یکی از گرمارود

در برابر رهبرش.
ایوالله انفساکم،

خیلی خوب، خیلی خوب

اسلامی‌سازی شعر نیز مثل اسلامی‌سازی در دیگر عرصه‌های جامعه با حذف احساسات انسانی و افزودن واژه‌ها و نمادهای ایدئولوژیک انجام شده است. خامنه‌ای اسلامی‌سازی شعر را در قرار گرفتن آن در خدمت ارزش‌ها معرفی می‌کند (الف، ۱۵ مرداد ۱۳۹۱) اما تنها روش انعکاس ارزش‌ها در شعر نیز- چنان که در عمل مشاهده می‌شود- مداحی رهبر و ردیف کردن واژه‌های مربوط به آن دسته از متون مذهبی است که مورد پسند حکومت باشد.

مضامین اشعار نیز قبلاً به شاعران ابلاغ می‌گردد تا هزینه‌ای که صرف صله می‌شود در جهت مورد نظر خرج شود. به عنوان مثال در جلسه‌ رمضان سال ۱۳۹۱ مشخصاً به بیداری اسلامی (تعبیر خامنه‌ای برای بهار عرب) اشاره می‌شود.

روش دوم، مداحی مستقیم و خطاب قرار دادن رهبر است که حتماً در مجموعه‌ ارائه‌شده به چشم می‌خورد، مثل شعر علی موسوی گرمارودی برای سال ۱۳۹۱ که اشارات مستقیم وی به خامنه‌ای و ویژگی‌هایش از روز عیان‌تر است:

خدای باغ و چمن داند آن‌که هر سخنش
ز طرف باغ و چمن بیشتر فریبا بود

بزرگ‌مرتبه یارا! مرا مراتب مهر
درون سینه ز ایام پیش پایا بود

کنون به پای تو، این چامه برکشید فراز
هر آنچه را که در این جانِ ناشکیبا بود

از آن زمان به تو دل باختم که تن نزدی
ز کار مردم و با مردمت مدارا بود

به روز تلخ ستم، گفته‌های شیرینت
به کام دشمن خودکامه، زهر پالا بود

نه از ستمگر بی‌باک، باک بود تو را
نه با رونده راه ستم، مماشا بود

کسی برای تو می‌گوید اینکه خود آن روز
به بند بود و نه او را ز خصم پروا بود

اگرچه باز من امروز نیز در بندم
به بند مهر توام، وین نه جای حاشا بود

بزرگوار عزیزا! سترگ استادا!
که بندی سخنت پیر بود و برنا بود

مرا به چامه‌ ناسَخته،‌ ای عزیز ببخش
که این بضاعت مزجات، نقد کالا بود

من آن‌چه داشته‌ام پیش روی آوردم
نمی‌هراسم اگر آن جناب، بالا بود

به پیش نقد کلام تو، هر سخن چون رفت
خَزَف‌نمای شد ار چند دُرّ یکتا بود

مرا چه باک پس‌ای گنج شایگانِ سخن
اگر به پیش توام در چکامه ایطا بود

همین چکامه هم از خاک پاک گرمارود
عصای موسوی و معجز مسیحا بود

هر دو روش از فرط استفاده و همراه شدن با سیاست‌های قهرآمیز رژیم در جریان اسلامی‌سازی جذابیت خود را برای عموم از دست داده‌اند و صرفاً بخشی از فعالیت دیوان‌سالاری مذهبی و تبلیغاتی است.

بی‌ربط با زندگی جاری

اشعار قرائت‌شده در جلسات شعرخوانی رهبری به گونه‌ای انتخاب می‌شوند که هیچ ربطی با زندگی جاری مردم نداشته باشند. حتی شاعران دعوت شده نمی‌توانند ذکری از گرانی کنند: «روند برگزاری جلسه طوری بود که شعرهای اجتماعی به حاشیه رانده شود و برگزارکنندگان جلسات تصمیم می‌گیرند چه شعری خوانده شود و چه شعری خوانده نشود. سال گذشه من شعری داشتم که به مذاق دوستان خوش نیامد و نگذاشتند آن را بخوانم، امسال باز هم این اتفاق افتاد و باز هم اجازه ندادند شعر بخوانم (...) در کارهایی که خوانده شد، یک شعر در اعتراض به گرانی نبود که اصلی‌ترین دغدغه مردم است. شعر من به این موضوع هم ارتباط داشت.» (محمد حسین جعفریان، فارس، ۱۷ مرداد ۱۳۹۱) شعری که با زندگی مردم ارتباطی نداشته باشد به یاد آن‌ها نیز نمی‌ماند، حتی اگر در معرض آن قرار گیرند.

شعر مقاومت

در برابر سنت شعر- برای- صله که اکنون با فصل جمهوری اسلامی آن مواجه هستیم (با شاعرانی مثل حمید سبزواری، یوسفعلی میرشکاک، علیرضا قزوه، احمد عزیزی، علی معلم دامغانی) شعر دیگری همیشه در ایران جریان داشته که نام آن را می‌توان شعر مقاومت گذاشت. شعر مقاومت در ۳۴ سال عمر جمهوری اسلامی تداوم داشته و با نیروهای تازه‌نفسی که بدان می‌پیوندند قدرت بیشتری یافته است. در دوران جمهوری اسلامی شاعرانی مثل احمد شاملو، مهدی اخوان ثالث، منوچهر آتشی، هوشنگ ابتهاج، و سیمین بهبهانی آتش این شعر را زنده نگاه داشته‌اند. البته دستگاه‌های تبلیغاتی جمهوری اسلامی تلاش کرده‌اند عنوان شعر مقاومت را بر اشعار ضد امپریالیستی/ضد صهیونیستی اطلاق کرده و این ژانر را از آن خود سازند و نشان دهند جریان شعری‌ای در برابر شعر صله‌گیر وجود ندارد.

اشعار کسانی مثل مصطفی بادکوبه‌ای، محمد رضا عالی‌پیام (ملخص به هالو) و امیر حسین خوشنویسان (ملخص به بیداد) نمونه‌های خوبی از شعر مقاومت در دوره‌ پس از جنبش سبز هستند. بادکوبه‌ای در شرایطی که صرفاً به اتهام سرودن شعر به سه سال زندان محکوم شده در وصف زندان اوین چنین می‌گوید:

اوین غار حرای عشق باشد
پر از شور و نوای عشق باشد...
مرا رنجی ز شیخ و محتسب نیست
نگاهم سوی خلق ملتهب نیست
اوین غار است، اما غار یار است
اگرچه غمزده از چوب دار است...
سرودم گر زمانی «رنج مردم»
به صحرای حماسه گر شدم گم
گر از خاک اهورایی سرودم
وگر از کیش بینایی سرودم
اگر سر داده‌ام آوای میهن
وگر گفتم من از غم‌های میهن...
ندا می‌داد خون هر «ندا» یی
که ما را با خدا نبود جدایی
اگر ظلمی رود بر خانه‌ی مور
سلیمان از ولای حق شود دور
اوین دیگر مرا ماتم سرا نیست
به غیر غار حق رنگ خدا نیست

ظلم محوری‌ترین موضوع شعر مقاومت در ایران بوده است. شاعران شعر مقاومت نیز به نمادهای مذهبی اشاره می‌کنند اما نه برای تحکیم قدرت بلکه برای نقد آن. بادکوبه‌ای که خود شاعری مذهبی است کیش بینایی را در برابری کیش اطاعت و خاک اهورایی را در برابر خاک ذلت قرار می‌دهد. او همچنین از وضعیت سوگناک حاکمان (به دلیل آلودگی آنان به ظلم) و سرخوشی مخالفان سخن می‌گوید. امیر حسین خوشنویسان نیز شکافی جدایی‌ناپذیر میان خود و حاکمان می‌بیند و به‌‌ همان وضعیت ذهنی اشاره می‌کند:

گیرم گلاب ناب شما اصل قمصر است
اما چه سود حاصل گل‌های پرپر است
شرم از نگاه بلبل بی‌دل نمی‌کنید
کز هجر گل نوای فغانش به حنجر است
از آن زمان که آینه‌گردان شب شدید
آیینه‌ دل از دم دوران مکدر است...
وقتی که تیغ کینه سر عشق را برید
وقتی حدیث درد برایم مکرر است
وقتی ز چنگ شوم زمان مرگ می‌چکد
وقتی دل سیاه زمین جای گوهر است
وقتی بهار وصله‌ ناجور فصل‌هاست
وقتی تبر مدافع حق صنوبر است
وقتی به دادگاه عدالت طناب دار
بر صدر می‌نشیند و قاضی و داور است
از من مخواه شعر‌ تر،‌ای بی‌خبر ز درد
شعری که خون از آن نچکد ننگ دفتر است
ما با زبان سرخ و سر سبز آمدیم
تیغ زبان برنده‌تر از تیغ خنجر است
در شهر هر چه می‌نگرم غیر درد نیست
حتی به شاخ خشک دلم برگ زرد نیست
دیدم به حکم خار به گل‌ها کتک زدند
مُهر سکوت بر دهن قاصدک زدند
دیدم لگد به ساقه‌ی امید می‌زنند
شلاق شب به گرده‌ی خورشید می‌زنند
دیدم که گرگ برّه‌ی ما را دریده است
دیدم خروس دهکده را سر بریده است
دیدم هُبل به جای خدا تکیه کرده بود
دیدم دوباره رونق بازار برده بود...
مردم خدا نکرده مگر کور گشته‌اید؟
یا از اصالت خودتان دور گشته‌اید؟
تا کی برای لقمه‌ی نان بندگی کنید؟
تا کی به زیر منّتشان زندگی کنید؟...
مردم به سِحر شعبده در خواب رفته‌اید
در این کویر تشنه پی آب رفته‌اید
تا کی در انتظار مسیحی دوباره‌اید؟
در جستجوی نور کدامین ستاره‌اید؟
مردم، برای هیبتمان آبرو نماند
فریاد دادخواهیمان در گلو نماند
اینان تمام هستی ما را گرفته‌اند
شور و نشاط و مستی ما را گرفته‌اند
در موج خیز حادثه کشتی شکسته است
در ما غمی به وسعت دریا نشسته است
با ازدحام این همه بت در حریم حق
فکری به حال غربت دین خدا کنیم
جای طواف و سجده برای فریب خلق
یک کار خیر محض رضای خدا کنیم

گیرم گلاب ناب شما اصل قمصر است، امیر حسین خوشنویسان

او در شعر فوق نیز که انباشته از نمادهای مذهبی است انبوهی از احساسات خفته در سال‌های اخیر را به زبانی برنده و مؤثر عرضه می‌کند و به همین دلیل هم با استقبال پرشوری مواجه شد.

محمد رضا عالی‌پیام، شاعر طنز‌پرداز، پس از بازداشت شعر زیر را در زندان سروده است که بیانگر سرابی است که روحانیت شیعه در برابر چشمان مردم ایران گذاشت و از آن جهنمی برای همگان ساخت:

در بهمن پنجاه و هفت، این را
دارم به خاطر بین آن آشوب
بر روی دیوار اوین، شخصی
بنوشت این جمله به خط خوب:
«مردم بدانید اینکه خیلی زود
با سرنگونی رژیم شاه
با همت روحانیون، زندان
تبدیل می‌گردد به دانشگاه»
بعد از گذشت سال‌های سال
همواره با خود کرده‌ام تکرار
پس کو؟ چه شد آن وعده‌های خوب
پس کی محقق می‌شود این کار؟
تا اینکه افتادم به زندان و
دیدم به چشم خویشتن اینجا
مملو دانشجو و استاد است
این‌گونه زندان گشت: دانشگاه

بهروز شیدا:«سانسور بنیانِ گفتمان سکوت است»

hosseinn — Tue, 12 Mar 2013 08:45:02 +0000

گفت‌و‌گوی زهرا باقری‌شاد با بهروز شیدا، پژوهشگر ادبی درباره سکوتی که سانسور به ادبیات معاصر ایران تحمیل کرده

زهرا باقری‌شاد

زهرا باقری‌شاد – شاخه‌ای از ادبیات داستانی ایران که در خارج از کشور پدید می‌آید، فقط در حیطه ادبیات فارسی قابل تامل نیست. نویسندگان بزرگی همچون میلان کوندرا نیز تجربه مهاجرت و نوشتن در سرزمینی دیگر را در کارنامه نویسندگی خود دارند.

حتی این مسأله در ایران نیز یک پدیده تازه نیست و به مهاجرت نویسندگان ایرانی به خارج از کشور در سال‌های اخیر اختصاص ندارد.

بزرگ علوی، صادق چوبک، بهمن فرسی و ابراهيم گلستان فقط تعدادی از نویسندگان ایرانی هستند که پیش از انقلاب یا در سال‌های نخست انقلاب به خارج از کشور مهاجرت کردند و فعالیت ادبی‌شان را در خارج از ایران پی گرفتند. از سوی دیگر در طی چند سال گذشته نیز با شدت گرفتن سانسور در ایران عده زیادی از نویسندگان و شاعران از ایران خارج شدند.

درباره تفاوت ادبیات داستانی تولید شده در داخل و خارج از ایران تاکنون سخن‌ها گفته شده. در این میان بهروز شیدا، پژوهشگر ادبی نظریه تازه‌ای آورده است: او از گفتمان حاکم بر ادبیات داستانی داخل کشور با عنوان «گفتمان سکوت» نام می‌برد و بر آن است که ادبیات داستانی خارج از کشور در چهارچوب این گفتمان به زیست خود ادامه نمی‌دهد. با او درباره این موضوع گفت‌و‌گو کرده‌ام.

شما پیش از این هم به تفاوت ادبیات داستانی داخل کشور و خارج از کشور اشاره کرده‌اید. اگر بخواهیم این دو ادبیات را از منظر گفتمان‌های تولیدشده مقایسه کنیم، به نظرتان ادبیات داستانی داخل و خارج از کشور محصول یا محصور در چه گفتمان یا گفتمان‌هایی‌ست؟

بهروز شیدا، پژوهشگر ادبی:

گفتمان سکوت البته عبارتی

متناقض‌نما است، اما تناقضی در آن نیست. گفتمان سکوت یعنی

گفتمانی که مرزهای سکوت را

تعیین می‌کند؛ یعنی گفتمانی که

مرزهای مجازِ گفتمان‌های دیگر را تعیین می‌کند. گفتمان سکوت

تنها سانسور نیست؛ سانسور بنیانِ گفتمان سکوت است. سانسور یعنی حذف چیزهایی که امکانِ حضورشان در متن وجود ندارد.

پیش از هر چیز به من اجازه بدهید به دو نکته اشاره کنم: نخست این‌که گمان می‌کنم از دوران مشروطیت تاکنون حضور پنج گفتمان را در جهانِ انسان ایرانی می‌توان تشخیص داد: گفتمان اسلامی، گفتمان تجدد آمرانه، گفتمان «مدرن» برآمده از اندیشه‌ی عصر روشنگری، گفتمان اندیشه‌ ایرانی‌ پیش از اسلام، گفتمان چپ. دوم این‌که هنگامی که از گفتمان‌های ادبیات داستانی سخن می‌گوییم، گفتمان‌هایی را در نظر داریم که به عنوان گفتمان غالب در یک متن داستانی ظاهر می‌شوند. اما پاسخی به پرسش شما: گفتمان‌های اصلی‌ ادبیات داستانی‌ بعد از انقلاب در داخل کشور را شاید بتوان این‌گونه شماره کرد: گفتمان اسلامی، گفتمان چپ که به‌ صورت عمده در سال‌های ۱۳۶۰ – ۱۳۵۷ به چشم می‌خورد و گفتمانِ «هم‌قدری»‌ی همه‌ گفتمان‌ها که به دو صورت تبلور پیدا می‌کند: نخست به صورتِ نقد همه‌ گفتمان‌ها؛ یعنی تأکید بر «تقصیرِ» هر «پنج گفتمان» در وضعیت کنونی؛ دوم به صورت انکارِ کلان روایت‌ها.

در ادبیات داستانی‌ خارج از کشور نیز این گفتمان‌ها به چشم می‌خورند: گفتمانِ «هم‌قدری»‌ی همه‌ گفتمان‌ها، گفتمان چپ، گفتمان اندیشه‌ ایرانی‌ پیش از اسلام.

به یک نکته‌ سخت مهم اما در این‌جا باید توجه کرد: همه‌ گفتمان‌های ادبیات داستانی‌ در داخل کشور مجبور اند در چهارچوب گفتمان سکوت به صحنه بیایند.

از ویژگی‌های گفتمان سکوت چیست؟

گفتمان سکوت البته عبارتی متناقض‌نما است، اما تناقضی در آن نیست. گفتمان سکوت یعنی گفتمانی که مرزهای سکوت را تعیین می‌کند؛ یعنی گفتمانی که مرزهای مجازِ گفتمان‌های دیگر را تعیین می‌کند. گفتمان سکوت تنها سانسور نیست؛ سانسور بنیانِ گفتمان سکوت است. سانسور یعنی حذف چیزهایی که امکانِ حضورشان در متن وجود ندارد. گفتمان سکوت اما یعنی این که بیان هیچ سخنی جز در چهارچوبی که گفتمان حاکم تعیین می‌کند، ممکن نیست. بر مبنای گفتمان سکوت می‌توان در مورد پاره‌ای از چیزها هیچ چیز نگفت، اما پاره‌ای از چیزها را هرگز نمی‌توان گفت. به عنوان نمونه: اگر قرار باشد گفتمان اسلامی و گفتمانی غیر اسلامی در یک متن داستانی حضور داشته باشد، گفتمان سکوت اجازه نمی‌دهد، آن گفتمان از گفتمان اسلامی «بر‌تر» تصویر شود. اگر قرار باشد تاریخ ایران در دهه ۱۳۶۰ خورشیدی موضوع یک متن داستانی باشد، گفتمان سکوت اجازه نمی‌دهد ردی از حقانیت گروه‌های سیاسی‌ اپوزیسیون در آن متن پیدا یا قابل تأویل باشد. اگر قرار باشد در یک متن داستانی، تاریخ ایران در دهه ۱۳۲۰ خورشیدی تصویر شود، گفتمان سکوت اجازه نمی‌دهد نقش آیت‌الله کاشانی در کودتای ۲۸ مردادماهِ سال ۱۳۳۲ برجسته شود یا اندیشه‌ فداییان اسلام مورد پرسش قرار بگیرد. اگر قرار باشد اندیشه‌ بی‌خدایی در یک متنِ داستانی حضور داشته باشد، گفتمان سکوت اجازه نمی‌دهد شخصیت‌هایی که آن اندیشه را حمل می‌کنند، شادمان، نیک‌بخت، «آرمانی» یا «رستگار» تصویر شوند. اگر قرار باشد در یک متن داستانی از رابطه‌ عاشقانه‌ زن و مردی سخن گفته شود، گفتمان سکوت اجازه نمی‌دهد بسیاری از صحنه‌ها، سخن‌ها و ماجراها تصویر شوند. گفتان سکوت از جمله در مورد مفاهیمی چون تشیع، پدر، انقلاب اسلامی، جنگ ایران و عراق، مأمور امنیتی، قصاص، اروتیسم، تصویر زنان، زندانی‌ سیاسی، شعائر دینی «حساسیت‌ها» دارد. بر مبنای گفتمان سکوت خیلی چیزها نباید نوشته ‌شوند؛ خیلی چیزها هم باید «طور دیگری» نوشته شوند.
البته باید توجه داشت که مرزهای گفتمان سکوت ثابت نیستند؛ که بر مبنای انواع سخن و شرایط گوناگون تغییر می‌کنند. باز هم به عنوان نمونه: گفتمان سکوت در متن‌های تاریخی می‌تواند بخشی از حوادث را تغییر دهد یا حذف کند، در ترجمه‌ یک رمان می‌تواند به حذف یا تغییر تکه‌هایی از آن رمان منجر شود. و در ادبیات داستانی می‌تواند بسیاری از «عناصر داستانی» را تحت تأثیر قرار دهد؛ از «موضوع‌ها» تا «درون‌مایه‌ها»؛ از «آغازها» تا «پایان‌ها».

این گفتمان را محصول چه شرایطی می‌دانید و از کی آغاز شده است؟

●گزیده‌ای از مقالات

بهروز شیدا

در سایت او:
در سوگ آبی آب‌ها (لینک)

در پاسخ به چرایی‌ گفتمان سکوتِ جاری در ایران، شاید بتوان به دو دسته دلایل و تأثیرِ دو قلمرو اشاره کرد. دو دسته دلایل عبارت اند از دلایل درزمانی که ریشه‌های گفتمان سکوت را در همه‌ تاریخ ایران می‌‌جویند، دلایل هم‌زمانی که چرایی‌ گفتمانِ سکوت را در «حالِ حاضر» جست‌وجو می‌کنند. دو قلمرو نیز عبارت اند از قلمرو سیاسی، قلمرو فرهنگی. در قلمرو سیاسی نقش قدرت حاکم در گفتمان سکوت موضوع سنجش است؛ در قلمرو فرهنگی نقش ویژه‌گی‌های فرهنگی‌ «مردمان». که البته این دو قلمرو در دادوستدی دائمی بر یک دیگر تأثیرها دارند. در این جا اما مراد ما از گفتمان سکوت، گفتمانی است که قدرت‌های حاکم در یک دوران تاریخی بر همه‌ متن‌هایی که در ایران تولید شده‌اند، مسلط کرده‌اند. حالا اگر تنها بر ادبیات داستانی متمرکز شویم، و آغاز ادبیات داستانی را دوران مشروطیت بدانیم، همان‌گونه که در گفت‌وگوهایی دیگر نیز اشاره کرده‌ام از دوران مشروطیت تاکنون به جز سه دوران، گفتمان سکوت در ایران سلطه‌ داشته است. و آن سه دوران عبارت اند از سال‌هایی از دوران مشروطیت؛ سال‌های ۱۳۳۲- ۱۳۲۰، یعنی سال‌های آغاز سلطنت محمدرضا شاه پهلوی، سال‌های ۱۳۶۰ - ۱۳۵۷ یعنی سال‌های اولیه‌ی استقرار جمهوری‌ی اسلامی.

شما بر این باور هستید که ادبیات داستانی خارج از کشور در چهارچوب گفتمان سکوت، به زیست خود ادامه نمی‌دهد. چرا؟

بله! گمان می‌کنم ادبیات داستانی در خارج از کشور در «هوای» گفتمان سکوت نفس نمی‌کشد. به این دلیل که در چهارچوب ممنوعیت - محدودیتی که گفتمان سکوت در داخل ایران می‌پراکند، زنده‌گی نمی‌کند؛ به این دلیل که «قوانین» جمهوری‌ اسلامی در خارج از کشور حاکم نیست. ادبیاتِ خارج از کشور حوزه‌ دیگری است که صدا و سکوت‌اش را باید طور دیگری شنید.

صدا و سکوت ادبیات خارج از کشور محصول چه گفتمان و تحت تأثیر چه عواملی است؟

در خارج از کشور رعایتِ معیارهای گفتمان سکوت شرط نشر ادبیات نیست. بنابراین سکوت مورد نظر ما تنها از «نیت نویسنده» سرچشمه می‌گیرد.

ادبیات داستانی داخل کشور و ادبیات خارج از کشور از یکدیگر قابل تفکیک هستند یا به نوعی پیوستگی دارند؟

با یک‌دیگر در گفت‌وگو هستند؛ گاهی در تقابل؛ گاهی در تفاوت؛ گاهی در تشابه.

بیشترین تشابه را در کدام جنبه دارند و بیشترین تقابل را در کدام جنبه، بیشترین تفاوت را در کدام جنبه؟

تشابه را در حضورِ گفتمان «هم‌قدری» گفتمان‌ها در هر دو ادبیات داستانی‌ داخل کشور و خارج از کشور می‌بینیم. و اگر تقابل و تفاوت ادبیات داستانی‌ خارج از کشور با ادبیات داستانی‌ داخل کشور را درهم بیامیزیم، تا آن‌جا که به موضوع سخن ما مربوط می‌شود، از جمله می‌توانیم چنین بگوییم: اگر ادبیات داستانی‌ خارج از کشور نبود، روایت دیگری از زندان‌های سیاسی‌ جمهوری‌ اسلامی نوشته نشده بود، روایت گریز از ایران از «مرزهای غیرقانونی» نوشته نشده بود، روایت دیگری از انقلاب اسلامی نوشته نشده بود، روایت دیگری از جهان غرب نوشته نشده بود، روایت دیگری از رابطه‌ دوجنس نوشته نشده بود، روایت دیگری از هستی‌ دگرباشان جنسی نوشته نشده بود، نوعی از «ادبیات داستانی‌ زنانه» نوشته نشده بود، «زبان دیگری» نوشته نشده بود.

و در همه‌ این موارد نمونه‌ها بسیار اند.

آیا اینکه ادبیات خارج از کشور در داخل گفتمان سکوت زیست نمی‌کند بر کیفیت و کمیت محتوای تولید شده تأثیری داشته است در مقایسه با ادبیات داخل کشور؟

در حوزه‌ کمیت طبیعی است که ادبیات داخل کشور با ادبیات خارج از کشور قابل مقایسه نیست. ادبیات داخل کشور وسعت دیگری دارد؛ هم در میزان تولید، هم در میزان مخاطب، هم در میزان بازار، هم در میزان تریبون. در حوزه‌ کیفیت اما مکان تولد یک متن تعیین‌کننده نیست. در خارج از کشور همان‌قدر امکان تولد متن «با کیفیت» هست که در داخل کشور.

شما این ادعا را چگونه می‌بینید و چگونه آن را نقد می‌کنید: «نویسندگان ایرانی که به خارج از کشور مهاجرت کرده‌اند در عرصه فعالیت ادبی به پایان رسیده‌اند»

در حد یک ادعا. ادعایی که البته به صورت مشخص هیچ چیز نمی‌گوید؛ حکمی که چنان کلی است که خالی می‌نماید. ماجرا در خارج از کشور چیز دیگری است: نویسنده‌گانی متن‌های «قوی‌تری» نوشته‌اند. نویسنده‌گانی متن‌های «ضعیف‌تری» نوشته‌اند. نویسنده‌گانی نویسنده‌گی آغاز کرده‌اند. نویسنده‌گانی نویسنده‌گی ادامه داده‌اند. نویسنده‌گانی کم‌کار شده‌اند. نویسنده‌گانی پُرکار شده‌اند. نویسنده‌گانی تغییر مسیر داده‌اند. نویسنده‌گانی قلم‌ زمین گذاشته‌اند. نویسنده‌ ایرانی در خارج از کشور نه بی‌‌هویت ویران است، نه اسیرِ غرقابه، نه گیج بی‌خبری، نه نادان زبان فارسی؛ که مهاجرت یا تبعید می‌تواند به «زیستی» دیگر تبدیل شود؛ به فرصتی دیگر؛ به صدایی دیگر.

بنابراین شما اینگونه ارزیابی نمی‌کنید که ادبیات داستانی خارج از کشور، یک ادبیات ابتر است؟

خیر! «این‌گونه ارزیابی نمی‌کنم.» متنِ ادبیات داستانی‌ خارج از کشور سال‌ها است که در «اشکال» و «انواع» گوناگون متولد می‌شود.

عبداللطیف لعبی و مراکشی دیگر

hosseinn — Mon, 11 Mar 2013 20:31:57 +0000

بهار عربی و نویسندگان و شاعران عربِ مهاجر

مصطفی خلجی

مصطفی خلجی- آثار ادبی عبداللطیف لعبی، یکی از بزرگ‌ترین شاعران معاصر عرب فرانسوی‌زبان، اکنون جزو آثار کلاسیک به شمار می‌آید و در کنار آثار شاعران بزرگ فرانسه نشسته است.

عبداللطیف لعبی در سال ۱۹۴۲ در شهر فاس مراکش به دنیا آمد. چهارده‌ساله بود که کشورش از استعمار فرانسه به استقلال رسید. در‌‌ همان روز‌ها، آثار داستایفسکی را کشف کرد. وقتی بزرگ‌تر شد برای تحصیل ادبیات فرانسه وارد دانشگاه رباط شد و در دانشگاه به همراه هم‌دوره‌ای‌هایش «تئا‌تر دانشگاهی مراکش» را تأسیس کرد.

پس از اتمام تحصیلات دانشگاهی مشغول تدریس ادبیات فرانسه در یکی از دبیرستان‌های رباط شد و وقتی کشتار دانش‌آموزان و والدینشان در ۲۳ مارس ۱۹۶۵ اتفاق افتاد او در تظاهرات علیه نظام آموزشی مراکش شرکت کرد.

این شاعر، سال ۱۹۶۶ با تأسیس مجله «انفاس» نقش مهمی در جریان‌سازی ادبی در شمال آفریقا ایفا کرد. در این مجله، علاوه بر خود لعبی، و روشنفکران چپ، نویسندگان و شاعرانی چون طاهر بن جلون، مصطفی نیسابوری و محمد خیرالدین قلم می‌زدند که هر کدام از آن‌ها تأثیر به‌سزایی بر ادبیات کشورشان داشتند.

مجله انفاس پس از ۲۲ شماره به زبان فرانسه و هشت شماره به زبان عربی، متوقف شد.

عبداللطیف لعبی در کنار ادبیات به فعالیت و مبارزه سیاسی نیز می‌پرداخت. او ابتدا وارد «حزب آزادی و سوسیالیسم» شد، مدتی به عضویت حزب کمونیست درآمد و در ‌‌نهایت در سال ۱۹۷۲ به صورت مخفی، جنبشی را به نام «رو به جلو» با مواضع چپ افراطی علیه حکومت وقت مراکش تأسیس کرد. این اقدام لعبی موجب بازداشت و سپس زندانی شدن او گشت.

عبداللطیف لعبی،

شاعر سرشناس مراکشی

او معتقد است

هیچ دینی را نمی‌توان یافت

که اساساً ضد تساهل باشد.

لعبی در ابتدای دوران زندان، به شدت شکنجه می‌شد. در سال ۱۹۷۳ نیز به ۱۰ سال حبس محکوم شد، اما پس از هشت سال و نیم زندان، در اثر تلاش‌های بین‌المللی برای آزادسازی این شاعر، او و چند زندانی سیاسی دیگر آزاد شدند.

کتاب «وقایع‌نگاری قلعه تبعید» که سال ۱۹۸۳ در پاریس منتشر شد، مجموعه‌ای از نامه‌های عبداللطیف لعبی است که در دوران زندان نوشته است.

این نامه‌ها از نظر خود نویسنده «نامه‌هایی علیه نیستی» است. همچنین آندره کلاول، منتقد فرانسوی درباره این کتاب گفته است که نامه‌های لعبی، تصویر دیگری از زندان به دست می‌هد. این نامه‌ها علاوه بر اینکه گواهی ناب برای دوره‌ای از تاریخ مراکش است، تلاش‌هایی برای زنده نگاه داشتن امید و عشق، و ستایش زندگی در ‌‌نهایت تنهایی و انزواست. از این جهت، لعبی را در این کتاب همپای آراگون، ناظم حکمت، گورکی، نرودا و مایاکوفسکی دانسته‌اند.

در واقع در نامه‌هایی که در اوج بی‌عدالتی و ستمگری نوشته شده، «آزادی» و «آزادگی» موج می‌زند. مخاطب لعبی در این نامه‌ها اغلب همسرش است، اما برخی از نامه‌ها را نیز خطاب به سه فرزند خود نوشته که وقتی به زندان افتاد، بزرگ‌ترین آن‌ها هفت سال داشت و کوچکترینشان چند ماهه بود.
در یکی از این نامه‌ها، لعبی در پاسخ به فرزند بزرگ‌ترش که برای او شعری سروده و فرستاده، می‌نویسد: «اول از همه درباره شعری که برای من فرستادی صحبت کنیم. من آن را بار‌ها خواندم و به‌نظرم بسیار زیبا آمد. سبک نوشتن تو مدام در حال تغییر و رشد است. تو احساساتت را خیلی روان‌تر و ساده‌تر بیان می‌کنی. به علاوه، بر عکس شعرهای قبلی‌ات دیگر نمی‌خواهی از همه چیز همزمان حرف بزنی. این نشان می‌دهد که تو جدی‌تر به اطرافت نگاه و فکر می‌کنی. همچنین مشکلاتت دیگر مشکل شخصی نیست و از مشکلات همه می‌گویی. از این همه تغییر در تو خوشحالم.
اما یک نکته کوچک، انسانی که تو در شعرت توصیف و به پرنده‌ای تشبیه کرده‌ای، از آزادی‌ و صلح سخن می‌گوید اما به شیوه‌ای منفی. مثلاً گفته‌ای: «صلح، هیچ‌وقت آن را نخواهم داشت، آزادی، هرگز آن را نخواهم داشت.» در صورتی که انسان واقعی، مثل یک پرنده واقعی، بالاخره بعد از مدتی درمی‌یابد که موقعیتش موقتی است و در راه آزادی تلاش می‌کند. بنابراین مدام به این فکر می‌کند که روزی آزادی‌اش را بازخواهد یافت. شاید بهتر است پرنده شعر تو این سؤال را مطرح کند که "آیا روزی صلح و آزادی‌ام را خواهم داشت؟"»

پنج سال پس از پایان دوران زندان، یعنی در سال ۱۹۸۵ عبداللطیف لعبی به فرانسه مهاجرت کرد و در فرانسه فعالیت‌های ادبی خود را در زمینه‌های داستان کودک و نوجوان، رمان، شعر، نمایش‌نامه و نقد ادبی ادامه داد.

این شاعر در سال ۲۰۰۷ از سوی دانشگاه رن فرانسه دکترای افتحاری دریافت کرد و در سال ۲۰۰۷ جایزه شعر «روبر گانزو» به وی اهدا شد.

لعبی همچنین جوایز دیگری نظیر جایزه‌ دوستی فرانسه-عرب، جایزه بین‌المللی شهر رتردام، جایزه‌ ادبی آفریقا در آمریکا، جایزه آلبرت دورن، و جایزه‌ ولون در بروکسل را نیز دریافت کرده است.

اما مهم‌ترین جوایزی که این شاعر کسب کرده، یکی جایزه گنکور شعر، (مهم‌ترین جایزه ادبی فرانسه در زمینه شعر) است که آن را در سال ۲۰۰۹ به‌دست آورد، و دیگری جایزه فرانکوفونی (فرانسوی‌زبان) آکادمی فرانسه، که او دو سال پیش، یعنی در ۲۰۱۱ برنده آن شد.

عبداللطیف لعبی اکنون عضو آکادمی مالارمه و عضو انجمن نویسندگان پاریس است.

وجه انسانی آثار عبداللطیف لعبی بسیار برجسته و مضامین «آزادی» و «عدالت» نیز در اشعار و رمان‌ها و نمایش‌نامه‌هایش مشهود است.

انتشارات گالیمار در سال ۲۰۰۲، رمان «ته کوزه» را منتشر کرده که لعبی آن را بر اساس زندگی خود نوشته است. زبان ساده و توصیفات درخشان این کتاب از دوران استقلال مراکش و همچنین شهر فاس، باعث شد که خیلی زود مخاطب زیادی پیدا کند و پرفروش شود.

لوکلزیو، نویسنده معاصر فرانسوی برنده جایزه نوبل، درباره این رمان گفته که «عبرت‌آموز، خلاق و از نظر فلسفی جذاب» است. از نظر لوکلزیو، لعبی در این رمان به ما اطمینان می‌دهد که علی‌رغم رذایل روزگار، فضایل انسانی همچنان در مناطقی مثل کشورهای شمال آفریقا می‌درخشد.

آثار عبداللطیف لعبی که شامل ۱۶ مجموعه شعر، چهار رمان، چهار نمایشنامه و ده‌ها کتاب دیگر است، علاوه بر فرانسوی و عربی، به چندین زبان دیگر نیز منتشر شده، اما به‌نظر می‌رسد که هنوز کتابی از او به فارسی ترجمه نشده است. فقط دو شعر از او در یکی از سایت‌های ادبی با ترجمه «افسانه خاکپور» موجود است. در یکی از این شعر‌ها با عنوان «من بیهوده می‌کوچم»، این شاعر عرب مهاجر از بیهودگی مهاجرت می‌گوید:

...«در اتاقی که چشم می‌گشایم
همان اتاقی است که در آن به دنیا آمده‌ام
من بیهوده می‌کوچم
سِر پرندگان را درنیافته‌ام»...

مراکشی دیگر

لعبی در این کتاب معتقد است

که مبارزه برای آزادی که در کشورهای عربی به راه افتاده،

اکنون با رویشی دیگر در مراکش

هم پدید آمده است. با این تحولات بسیاری از تابو‌ها از بین رفته و میل به آزادی توقف‌ناپذیر شده است.

تازه‌ترین کتاب عبداللطیف لعبی، کتابی است درباره حوادث و تحولات اخیر کشورهای عربی و تأثیر آن بر روی مراکش، زادگاه نویسنده که با عنوان «مراکشی دیگر» به تازگی یعنی در ماه مارس ۲۰۱۳ از سوی انتشارات «دیفرانس» در پاریس منتشر شده است.

لعبی در این کتاب معتقد است که مبارزه برای آزادی که در کشورهای عربی به راه افتاده، اکنون با رویشی دیگر در مراکش هم پدید آمده است. با این تحولات بسیاری از تابو‌ها از بین رفته و میل به آزادی توقف‌ناپذیر شده است.

با این حال، از نظر لعبی، علی‌رغم تمامی تلاش‌ها و شجاعت‌هایی که در این راه به کار گرفته شده، جنبش نظری قدرتمندی در کشورهای عربی از جمله مراکش شکل نگرفته است. جنبشی که به صراحت، حقوق اساسی انسان را برای اعراب شرح دهد و مشخص کند؛ یک راهنمای گویا و ریشه‌دار که هدفش استقرار حکومت قانون و جامعه مدنی در کشورهای عربی باشد.

این شاعر به مردم کشورش این نکته ضروری را گوشزد می‌کند که می‌توان به صورت «صلح‌آمیز» به آن اهدافی که «بهار عربی» در نظر دارد رسید، به شرط آنکه آرزوهایی که ملت عرب طی سال‌ها در سر می‌پروراندند، عمیقاً درونی و در راهش تلاش شود.

عبداللطیف لعبی، اولین ضرورت کشورهای عربی را سازگاری سیاست این کشور‌ها با اصول لائیسیته می‌داند. او می‌گوید برای رسیدن به لائیسیته هم راهی نیست جز اینکه آزادی بیان و اندیشه در این کشور‌ها محفوظ نگاه داشته شود. بنابراین اولین مرحله «پروژه دموکراسی» در کشورهای عربی، رسیدن به لائیسیته است.

او البته تأکید می‌کند که نباید لائیسیته را با «کفر فعال» اشتباه گرفت، یعنی نباید به دشمنی با مؤمنان و مذهبی‌ها رفت، بلکه باید بر عکس به آنان اطمینان داد که در حکومت لائیک، پیروان هر مذهبی می‌توانند بهتر از هر زمانی به اعمال دینی خود بپردازند. باید به آنان اطمینان داده شود که حقوقشان با حقوق دیگران برابر خواهد بود.

همچنین باید در نظر گرفت که پیش بردن لائیسیته فقط وظیفه غیر مذهبی‌ها نیست، بلکه وظیفه همه و شاید مهم‌تر از همه وظیفه مذهبی‌هاست، زیرا لائیسیته پیش‌نیاز و ضامن آزادی‌های اصلی آنان است.

عبداللطیف لعبی درباره سازگاری اسلام و لائیسیته هم می‌گوید که تجربه هر چند ناقصی که از کشورهای ترکیه و تونس به‌دست آمده، نشان می‌دهد که لائیسیته، مانند دموکراسی، ناسازگار با اسلام نیست. او معتقد است که هیچ دینی را نمی‌توان یافت که اساساً ضد تساهل باشد.
این شاعر مراکشی در کتابش همچنین با بیان اینکه لائیسیته شامل تمامی جنبه‌های زندگی انسان، حتی هنگام مرگ هم می‌شود، خواسته‌ای شخصی را مطرح می‌کند؛ اینکه او را به پس از مرگش به سرزمین مادری‌اش منتقل کنند و بدون هیچ تشریفات اسلامی به خاک بسپارند.

عبداللطیف لعبی که به نظر می‌رسد با طرح این آرزو، خواسته که درس تسامح و مدارا بدهد، از مردمش می‌خواهد که فقط شعری از او را روی سنگ قبرش بنویسند.

●بهار عربی و شاعران و نویسندگانِ عرب مهاجر

طاهر بن جلون و تلاش برای آموزش غیر تبلیغی اسلام

آدونیس: «ادبیات و سیاست، آری؛ دین و سیاست، نه »

ادریس شرایبی و طغیان انسان عرب

یاسمینه خضرا؛ در میانه امید و ناامیدی

بهار عربی: شمشیر هومر در دست اعراب

جهان عرب: از طاعون دیکتاتوری تا وبای اسلامگرایی

شکوفه آذر «ادبیات زنان در ایران در ذات خودش عصیانگر است»

hosseinn — Thu, 07 Mar 2013 08:33:09 +0000

گفت‌و‌گوی زهرا باقری شاد با شکوفه آذر (نویسنده) درباره ادبیات زنان در ایران به مناسبت روز جهانی زن

زهرا باقری شاد

زهرا باقری شاد- زنان داستان‌نویس در سال‌های اخیر بسیاری از جوایز ادبی در ایران را از آن خود کرده‌اند.

از نمونه‌های بارز چنین کامیابی‌هایی می‌توان برای مثال به دوره‌های یازدهم و دوازدهم جایزه «مهرگان ادب» اشاره کرد که همه برگزیدگان و تقدیرشوندگان آن نویسندگان زن بودند. چندی پیش هم هیأت داوران مهرگان ادب رمان «شبیه عطری در نسیم» نوشته‌ رضیه انصاری (نشر آگه) را به عنوان اثر برگزیده‌اش معرفی کرد و رمان «دو پرده‌ فصل» نوشته‌ فرشته مولوی را به عنوان رمان تحسین‌شده برگزید. به مناسبت روز جهانی زن با شکوفه آذر، روزنامه‌نگار و نویسنده ساکن استرالیا درباره حضور زنان در ادبیات داستانی ایران گفت‌وگویی کرده‌ام که اکنون می‌خوانید:

به‌نظر می‌رسد که حضور زنان در ادبیات داستانی ایران، به‌ویژه در ۱۰ سال اخیر به لحاظ ظهور نویسندگان زن و محوریت موضوعات مرتبط با زنان در ادبیات داستانی قابل توجه بوده است. شما از این دو منظر حضور زنان را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

حسن میرعابدینی، محقق ادبیات معاصر، در سال ۱۳۸۸ اعلام کرد که بررسی‌های او در یک بازه زمانی ۱۰ ساله، نشان داده که تعداد زنان نویسنده به ۳۷۰ نفر رسیده‌ است و همچنین فهرست کتاب‌های پرفروش به زنان نویسنده تعلق دارد، زیرا اغلب آن‌ها از راوی اول شخص استفاده می‌کنند که روایتی صمیمانه، باورپذیر و تأثیرگذار‌ است. این آمار دلگرم‌کننده است اما با نگاهی عمیق‌تر می‌شود بررسی کرد که از این میان چند درصد به بار ادبی و داستان‌نویسی ایران افزوده‌اند و ماندگار شده‌اند؟ چند درصد از آن‌ها پس از طی شدن دوره درد دل‌نویسی، همچنان نویسنده باقی مانده‌اند؟ و چند درصد آن‌ها توانسته‌اند از مرزهای جغرافیایی ایران عبور کنند و حرفی تازه در سطح جهانی داشته باشند؟

شما به این پرسش‌ها چگونه پاسخ می‌دهید؟

شکوفه آذر، نویسنده

او بر آن است که:

●تلاش زنان ایرانی برای نویسنده شدن قابل ستایش، از نظر

روان‌شناسی زن ایرانی، قابل بررسی

و از نظر جامعه‌شناسی ادبیات ایران،

قابل تأمل است.

●به‌طور کلی نمی‌توان ادبیات زنان ایران

را با ادبیات معاصر زنان در غرب

مقایسه کرد. زیرا ادبیات زنان در غرب،

از مرحله درد دل عبور کرده است.

●ادبیات زنان در ایران در ذات خود

ادبیاتی شورشی و عصیانگر است.

هرچند که هنوز به آن اندازه جسور

نشده تا همه ابعاد مسائل زنانه

را مطرح کند. مسائلی مثل نقش دین اسلام در سرکوب تاریحی زن ایرانی، سکس و سقط جنین.

آماری درباره اینکه چند درصد از داستان‌های نویسندگان زن، به موضوع زنان اختصاص دارد، پیدا نکرده‌ام اما دست‌کم مطالعه شخصی من این را نشان می‌دهد که ۹۵ درصد زنان نویسنده، در آثارشان زندگی زنان را روایت می‌کنند. آن پنج درصد را هم برای محض احتیاط گذاشته‌ام. البته همین جا تأکید کنم که من طبعاً همه آثار منتشرشده در ۱۰ سال گذشته را نخوانده‌ام اما دست‌کم تلاش کرده‌ام درباره کتاب‌های مطرحی هم که نخوانده‌ام، خلاصه داستان یا نقدی را مطالعه کنم. از نظر من، تلاش زنان ایرانی برای نویسنده شدن قابل ستایش، از نظر روان‌شناسی زن ایرانی، قابل بررسی و از نظر جامعه‌شناسی ادبیات ایران، قابل تأمل است اما باید اعتراف کرد که ادبیات زنان در ایران در ابتدای راه است و گام‌های اول را با لغزش، جهان‌بینی مبهم و اعتماد به نفس اندک و پرحرفی برداشته است. این ادبیات همچنان مصرانه به حیات خود ادامه می‌دهد که این نشانه خوبی است.

بیشتر موضوعاتی که در این آثار متجلی می‌شوند با مسائل زنان در ارتباطند. اما مایلم بدانم شما به صورت جزئی‌تر این موضوعات را چه می‌دانید؟

موضوعات عمومی این آثار عبارت‌اند از عشق، طلاق، حق حضانت فرزند، خیانت، زنان تک‌سرپرست، زنان معتاد، زنان روسپی، زنان تو سری‌خور، زنان مهاجر، زنانی که همواره در حسرت حمایت پدر، برادر و همسر خود هستند و بالاخره، زنانی که در تلاش برای استقلال مالی و کشف هویتی مستقل خود هستند. وجه مشترک اغلب آن‌ها حس قربانی بودن و طلبکاری از مردان زندگیشان است. آن‌ها همواره و همچنان مردان را مقصر تمام کاستی‌های زندگی خودشان می‌دانند و کمتر اشاره‌ای به برخی نقاط ضعف زنان مثل تنبلی، عدم خلاقیت و جسارت و عادت به اطاعت و... دارند. از نظر این زنان، آن‌ها عقب مانده‌اند، چون عقب نگه داشته شده‌اند. در نتیجه زنان این داستان‌ها همیشه منفعل، غرغرو، طلبکار و در جایگاه قربانی هستند. مثل این است که هنوز منتظر شاهزاده با اسب سفید هستند تا بیاید و آن‌ها را از دست دیو پلید نجات دهد. اغلب آن‌ها آنقدر جسارت ندارند که بگویند مرگ در حین فرار از این زندگی سگی بهتر است. هیچ کدام آن‌ها خلاقیت آن را ندارد که نقشه‌ای برای خلاصی بکشد. شکست بخورد و از شکست مأیوس نشود و راه دیگری را امتحان کند. اگر هم نقشه‌ای بکشد، نقشه قتل مرد است! این‌ها همه موضوعاتی بسیار مهم برای شناسایی روحیات زن ایرانی تازه مدرن شده است.

از نظر خلاقیت در داستان‌نویسی، ادبیات زنان به نظر شما در چه وضعی است؟

در یک نگاه کلی، وضع ادبیات زنان ایران خوب است چون هنوز و همچنان در حال تلاش و تقلاست. این طبیعی است که چون این ادبیات، نوپاست، ایرادهایی اساسی هم دارد و البته برخی از این ایراد‌ها، شامل رمان‌ها و داستان‌هایی که نویسندگان آن‌ها مرد هستند، هم می‌شود. مثل ضعف در نثری پالوده و تکنیک‌های داستان‌نویسی، عدم وجود جهان‌بینی فلسفی، دیدگاه روان‌شناسانه و جامعه‌شناسانه.

بسیاری از آثار منتشر شده از این حدود ۳۷۰ نویسنده، هنوز به معنی واقعی کلمه «ادبیات» و «داستان» نیستند و نوشته‌هایی از نظر ادبی پر ایراد هستند. جمله‌بندی‌های نازیبا و ناشیوا و حتی از نظر دستوری غلط، پرحرفی، عقده‌گشایی روانی، ساختار ضعیف، قصه‌های پیش پا افتاده یا ضعیف، شخصیت‌پردازی‌های نارسا و از همه بد‌تر دیالوگ‌نویسی‌های بد، از جمله این ضعف‌ها هستند. خواندن آن‌ها اغلب برای من پر از رنج و ملال است. خیلی زود می‌شود انتهای داستان را پیش‌بینی کرد یا اصلاً کششی ندارد که بشود داستان را با میل به اتمام رساند. شخصیت‌ها اغلب پا در هوا هستند و نمی‌شود با آن‌ها زندگی کرد، دیالوگ‌نویسی‌ها اغلب شبیه دیالوگ‌های مجموعه‌های تلویزیونی‌ست که از صدا و سیما پخش می‌شود. در پایان رمان می‌بینید که چیز بیشتری از زن، جامعه و دنیا نفهمیده‌اید چون نویسنده خودش هم چیزی بیشتری از آن‌ها نمی‌داند. یعنی نویسنده، فاقد دیدگاه روانشناسانه، جامعه‌شناسانه و فلسفی است. حرف این زنان، درد دل است.

پس چرا این ادبیات نوپا با این همه ایراد، جزو پروفروش‌ترین‌هاست؟

به نظر من به سه دلیل: ۱. خوانندگان آن‌ها، خوانندگان حرفه‌ای ادبیات نیستند و از نظر آن‌ها رمان یعنی اسباب سرگرمی و تفریح. ۲. خوانندگان می‌خواهند درد دل‌های مشترک زنانی مثل خودشان را بشنوند زیرا تا به حال زنان اجازه یا فرصت حرف زدن نداشته‌اند. برای این نوع خوانندگان، نثر پالوده، تکنیک‌های ادبی و جهان‌بینی فلسفی و طرح و پیرنگ استخوان‌دار، اصلاً محلی از اعراب ندارد. برای آن‌ها این مهم است که راوی داستان هم مثل خود آن‌ها، می‌خواهد از دست شوهر یا پدر ظالمش خلاص شود اما نمی‌شود! ۳. تلاش قابل تقدیر ستون‌ها و صفحات ادبی برای معرفی و تبلیغ مثبت برخی از این آثار تا به بدن کم‌جان ادبیات داستانی ایران، جان و رمقی حتی کاذب بدمد و در این مسیر، خوانندگان این صفحات ادبی نیز به خوانندگان این آثار اضافه می‌شوند هرچند که ممکن است لذت چندانی به آن‌ها دست ندهد اما به هر حال کتاب را خریده و خوانده‌اند. از این میان، انگشت‌شمار نویسندگانی هستند که چون با مطالعه‌اند و با نمونه‌های عالی ادبیات غرب آشنایی خوبی دارند، تلاش می‌کنند، گام‌های بلندتری بردارند. آن‌ها شروع می‌کنند به پیچیده‌نویسی زبانی، نثری و داستانی. این دسته از نویسندگان انگشت‌شمار، دست به نوشتن موضوعات تازه‌تری هم می‌زنند. مثل اعتیاد، شاغل شدن در شغل‌هایی که جامعه آن‌ها را مردانه می‌داند، تغییر جنسیت، جنگ. اما به هر حال به نظر من تا رسیدن به ادبیاتی عمیق، صمیمانه و ماندگار که نسل‌های بعد هم بخواهند آن‌ها را بخوانند، راه زیادی مانده است. هرچند که هنر، عرصه غافلگیری است و شاید همین حالا که من این حرف را می‌زنم، خانم نویسنده‌ای با نبوغ ادبی بسیار بالا در حال نوشتن رمانش باشد. رمانی از جنس «سووشون» - یا حتی خیلی بهتر از آن - که خود نویسنده‌اش فقط یک‌بار توانست با این رمان به آن مقام ابدی در عرصه ادبیات ایران دست بیابد. از این‌رو به‌طور کلی نمی‌شود ادبیات زنان ایران را با ادبیات معاصر زنان در غرب مقایسه کرد. زیرا ادبیات زنان در غرب، از مرحله درد دل عبور کرده است.

ویژگی‌های ادبیات فمینیستی را چه می‌دانید و فکر می‌کنید ادبیات داستانی زنان در ایران این ویژگی‌ها را دارد؟

اگر کلی‌ترین تعریف فمنیسم را «تلاش برای احقاق حقوق مدنی برابر زنان با مردان» بدانیم، از این منظر، می‌شود گفت که اساساً ادبیات زنانه در ایران، از همین خاستگاه شروع شده است. زنان نویسنده با آثارشان از وضعیت موجود زنان جامعه، اعلام نارضایتی کرده‌اند، اعتراض کرده‌اند و سرانجام نشان داده‌اند که در تلاش برای تغییر این وضعیت نابرابر هستند برای همین است که معتقدم ادبیات زنان ایران باید از نظر روان‌شناسی و جامعه‌شناسی مورد بررسی جدی قرار بگیرد. به عبارت دیگر، این ادبیات – علی‌رغم همه ضعف‌هایی که برشمردم- در ذات خود ادبیاتی شورشی و عصیانگر است. هرچند که هنوز به آن اندازه جسور نشده تا همه ابعاد مسائل زنانه را مطرح کند. مسائلی مثل نقش دین اسلام در سرکوب تاریحی زن ایرانی، سکس و سقط جنین. البته واقعیت این است که در جوامع اسلامی، زن نمی‌تواند از نظر حقوقی و شرعی تمامیت خود را به نمایش بگذارد یا دست‌کم تمامیت خود را مطرح کند، زیرا سرکوب می‌شود؛ به وسیله مردان، زنان سنتی و حاکمیت اسلامی که خود را نماینده خدا بر زمین می‌داند. زن نویسنده ایرانی، امروز بر این نکته‌ها واقف و آگاه است اما نمی‌تواند دم بزند زیرا سرکوب، دستگیر و زندانی می‌شود.

بچه‌های درخت جاکاراندا

hosseinn — Tue, 05 Mar 2013 20:56:32 +0000

گفت‌وگو با سحر دلیجانی نویسنده‌ «بچه‌های درخت جاکاراندا»، مجموعه‌ای از هفت داستان پیوسته

فاطمه فنائیان

فاطمه فنائیان- «بچه‌های درخت جاکاراندا» روایتی‌ست از سال‌های نخست انقلاب، کشتار زندانیان سیاسی در سال ۱۳۶۷ و نسلی از جوانان که وارث این خشونت‌ها هستند. داستان‌های این کتاب در فاصله بین سال‌های ۱۳۶۲ تا ۱۳۹۰ اتفاق می‌افتد و از منظر چند نفر روایت می‌شود.

راوی یکی از داستان‌های «بچه‌‌های درخت جاکاراندا» دختری‌ست به نام «ندا» که در زندان اوین از مادری سیاسی متولد شده است. امید، روایتگر یکی دیگر از داستان‌های کتاب، در سه‌سالگی شاهد بازداشت پدر و مادرش بوده است. امید بعدها با شیدا آشنا می‌شود که پدر او را هم در همان سال‌ها اعدام کرده‌اند.

ندا، امید و شیدا نسلی را نمایندگی می‌کنند که در نهضت سبز مشارکت داشتند، اما سرکوب شدند.
«بچه‌‌های درخت جاکاراندا» نخستین رمان سحر دلیجانی‌ست که اکنون به زبان انگلیسی منتشر شده و به‌زودی ترجمه آن به زبان‌های دیگر در ۲۴ کشور جهان منتشر شود؛ از آمریکا و آلمان و فرانسه و سوئد گرفته تا برزیل و چین و ترکیه.

سحر دلیجانی هم مثل ندا، یکی از قهرمانان «بچه‌های درخت جاکاراندا»، ٢٩ سال پیش در زندان اوین به‌دنیا آمده، سال‌هایی از زندگی‌اش را در آمریکا گذرانده و اکنون در ایتالیا زندگی می‌کند.

با سحر که حالا ۱۰ سال می‌شود ساکن ایتالیا است، یک عصر در یکی از کافه‌های قدیمی شهر تورین به گفت‌وگو نشستم تا او از کتابش بگوید:

«بچه‌های درخت جاکاراندا» اولین کتابت بود و با این حال مورد استقبال زیادی قرار گرفت، فکر می‌کنی چرا؟

سحر دلیجانی هم مثل ندا، یکی از قهرمانان «بچه‌های درخت جاکاراندا»،

٢٩ سال پیش در زندان اوین

به‌دنیا آمده، سال‌هایی از زندگی‌اش

را در آمریکا گذرانده و اکنون در ایتالیا زندگی می‌کند.

راستش خیلی درباره این مسئله فکر کردم، اما نمی‌توانم بگویم دقیقاً چرا. فکر می‌کنم شاید یک دلیلش این بود که تا به حال کتابی درباره اینکه بعد از انقلاب ایران چه اتفاقی افتاده نوشته نشده بود. یعنی همیشه کتاب‌هایی که به انگلیسی درباره انقلاب ایران نوشته شده، درباره این بود که این انقلاب وحشتناک مثل یک هیولای ترسناک از راه می‌رسد و همه فرار می‌کنند و هیچ‌وقت درباره‌ آن‌هایی که در این انقلاب فعالیت کردند و خواستند که انقلاب ایران اتفاق بیفتد، به آن اعتقاد داشتند و می‌خواستند شاه برود و جمهوری برپا شود کسی چیزی ننوشته بود. به‌خصوص درباره کسانی که ایمان داشتند به این انقلاب و بعد خودشان قربانی این انقلاب شدند و به زندان افتادند کسی چیزی نشنیده بود. به خاطر همین بود که خیلی‌ها از من می‌پرسیدند که واقعاً ایرانی‌هایی هم بوده‌اند که می‌خواستند این انقلاب اتفاق بیفتد؟ چون به نظر خیلی‌ از غربی‌ها و آمریکایی‌ها این انقلاب اتفاق افتاده و همه الان فراری هستند. به نظر من این نکته‌ مهمی‌ست و یکی از دلایل مورد توجه قرار گرفتن کتاب است. نکته‌ای هم که بعداً، یعنی‌ وقتی‌ با ویراستاران و مترجم‌های کتاب صحبت می‌کردم فهمیدم، این بود که تصویری از زنان ایرانی و کلاً زنان خاورمیانه داشتند؛ مثلاً فکر می‌کردند زنانی هستند که توی خانه می‌مانند، دانشگاه یا حتی مدرسه نمی‌روند. بعد در این کتاب با زنانی آشنا شدند که انقلاب می‌کنند، اعلامیه می‌اندازند توی خانه‌ها، توی زندان بچه به دنیا می‌آوردند، زنانی که کاملاً با تصورات آنها فرق می‌کنند و کنار مردان یا حتی بعضی وقت‌ها جلو‌تر از آن‌ها حرکت می‌کردند و انقلاب می‌کردند. فکر می‌کنم این هم نکته‌ای بود که شاید جالب بوده و باعث توجه به این کتاب شده. بعد هم اینکه داستانی است که از قلب ایران آمده، برای دور و بر نیست، برای خود ایران است، از قلب انقلاب ایران آمده است و برای یک ایرانی است.

با این توضیح‌ها فکر می‌کنی «بچه‌های درخت جاکوندا» چقدر از موفقیتش‌ را به خاطر کنجکاوی جامعه غربی نسبت به ایران به دست آورده و چقدر از آن به خاطر کیفیت داستان است؟

امیدوارم بیشتر موفقیت به خاطر خوب نوشتن باشد (می‌خندد) چون به هر حال نویسندگان زیادی راجع به ایران نوشته‌اند، اما هیچ‌وقت خیلی مورد توجه نبودند. شاید داستان طوری روایت شده که اثرگذار بوده، خیلی‌ها گفتند که با خواندن کتاب گریه کردند – به‌خصوص با داستان اول که تولد نوزاد در زندان است و در واقع از نظر احساسی تأثیرگذار بوده. یعنی فکر می‌کنم شاید از سر کنجکاوی و اینکه خب، دوباره کتابی راجع به ایران نوشته شده، بخوانیم و ببینم چه می‌شود، شروع کرده‌اند به خواندن؛ اما بعدش به‌نظر می‌آید داستان رویشان تأثیر گذاشته و حسابی احساساتی شده‌اند و خوششان آمده.

راستش من خودم همیشه از خودم می‌پرسم مثلاً اگر افغانستان در صدر اخبار غرب نبود، نویسنده‌ای مثل خالد حسینی اینقدر مورد استقبال قرار می‌گرفت؟ با اینکه نویسنده خوبی است و خوب هم داستان‌هایش را روایت می‌کند.

بی‌شک پایه‌ اصلی داستان خیلی مهم است و اینکه اصلاً موضوع چیست. بعدش تو باید بتوانی این داستان را خوب روایت کنی.

داستان کتاب تو با به دنیا آمدن نوزادی در زندان شروع شده، خودت در زندان متولد شدی. این کتاب بر اساس رویدادهای واقعی است یا داستان‌پردازی‌های تو؟

●«بچه‌های درخت جاکاراندا»،

نوشته سحر دلیجانی،

هفت داستان پیوسته پیرامون کشتار زندانیان سیاسی در سال ۱۳۶۷،

روایت نسلی که در زندان اوین از پدران و مادران عدالت‌خواه و آزادی‌خواه

متولد شد، و در نهضت سبز برای آزادی

به پا خاست.
بچه‌های درخت جاکاراندا را انتشارات «آتریا بوکس» در آمریکا در خردادماه ۱۳۹۲ منتشر کرد.

این کتاب یک ماه پس از آن در بریتانیا منتشر شد و در طی یک سال آینده

در ۲۲ کشور دیگر

به چاپ خواهد رسید.

کتاب دو قسمت است، قسمت اول در سال‌های دهه ۶۰ اتفاق می‌افتد و این‌ها بیشترشان الهام گرفته از داستان‌هایی واقعی‌‌ست که من با آن‌ها بزرگ شده‌ام. بیشتر دوستان مادرم دوستانی هستند که در زندان با هم بودند. حتماً موقعی از شب بود که خاطره‌هایشان را تعریف می‌کردند و من بار‌ها و بار‌ها این خاطرات را می‌شنیدم. با این حال وقتی می‌خواستم داستان‌ را بنویسم، از مادرم خواستم بنشیند و دوباره همه چیز را برایم بگوید. چون باید می‌دانستم که توی زندان چی می‌پوشیدند، چی می‌خوردند و چه کار می‌کردند. همه این جزئیات که مهم هست و نمی‌خواستم از خودم بسازم؛ می‌خواستم واقعی باشند. اما وقتی توانستم کاملاً فضا را حس کنم، خودم شروع به نوشتن کردم. مثل کسی که توی‌‌ همان فضا است. خیلی منطبق با خاطره‌ها ننوشتم و خودم هم شدم جزئی از از آن آدم‌ها و روایت‌هایی را اضافه یا کم کردم، تغییر دادم و بعضی حوادث را از نو ساختم.

اما بعد مسیر داستان تغییر می‌کند و به سال‌های دهه به ۱۳۸۰ و به دو سال پیش از انتخابات ۸۸ می‌رسد. یعنی از ۶۸ شروع می‌شود تا سال ۹۰ ادامه پیدا می‌کند. این بخش، همه روایت داستانی ذهن من است. اما خب، ذهن من هم خیلی ویدئو دیده بود، خیلی خبر خوانده بود. آخرین بار که رفتم ایران، یعنی دو سال بعد از انتخابات، دوستانم در ایران از تظاهرات رفتن می‌گفتند، از کتک خوردن، از فضای آن روز‌ها. دوستانی که اینجا داشتم و تازه از ایران آمده بودند بار‌ها از آن روز‌ها برایم تعریف کرده بودند و من همیشه، همه این شنیده‌ها را به ذهن می‌سپردم و از آنها خیلی استفاده کردم تا فضایی واقعی با جزئیات دقیق بسازم برای داستان‌هایی که در ذهنم دارم.

از وقتی تصمیم گرفتی به نوشتن کتاب تا تمام شدنش چقدر طول کشید؟

سه سال. سه سال طول کشید.وقتی شروع کردم به نوشتن کتاب، دقیقاً نمی‌دانستم چی می‌خواهم بنویسم. چون من چند تا رمان نوشته بودم قبل از این اما به نظر خودم خوب نبودند، برای همین سعی کردم داستان‌های کوتاه بنویسم، چاپشان کنم تا ببینم چه می‌شود. این داستان‌ها را که شروع کردم، اولی را که نوشتم چاپ شد. این خیلی به من اشتیاق داد تا دوباره بنویسم. دوباره و دوباره نوشتم. اما بعد دیدم همه این داستان‌های کوتاه که می‌نویسم برمی‌گردم به‌‌ همان اعدام‌ها در سال‌های ۶۰ و همه حول‌‌ همان محور می‌چرخند. کم‌کم - شاید پنجمین داستان را هم نوشته بودم- فکر کردم شاید بشود همه‌ این داستان‌ها را یک کتاب کرد. بعد شروع کردم به تکمیل داستان‌ها و با ویراستارها صحبت کردن و همه این‌ها دقیقاً سه سال کشید. از سال ۲۰۰۹ تا ۲۰۱۲.

یعنی وقتی شروع کردی به نوشتن کتاب، هنوز جنبش سبز و انتخاباتی در کار نبود؟ چی شد که این موضوع به کتابت راه پیدا کرد؟

می‌دانی، اتفاقات بعد از انتخابات به نوعی یک واقعیت لمسی به داستان‌هایی که داشتم می‌نوشتم داد. با اینکه داستان‌ها در مورد دهه‌ ۶۰ بود ولی آن‌چه که دوباره در خیابان‌های تهران رخ می‌داد انگار که داستان‌های خودم را به طور زنده در برابر چشمانم پخش می‌کرد. در خیابان دویدن‌ها، دستگیری‌ها، حمله‌هایی که به تظاهرکننده‌ها می‌شد و آنجا بود که ایده‌ی اینکه کتاب را با روایت آنچه که بعد از انتخابات در ایران اتفاق افتاد تمام کنم در من قوی‌تر شد. از داستان‌های دهه‌ی ۶۰ تقریبا ۳۰ سال گذشته بود و حالا بچه‌های آن انقلابی‌هایی که من داشتم درباره‌شان می‌نوشتم در خیابان علیه‌‌ همان رژیم تظاهرات می‌کردند. این یک تصادف تاریخی بود که نمی‌توانستم به راحتی ازش بگذرم.

احتمالاً تصویر ذهنی یک ایرانی که داخل کشور بوده با کسی که مثل تو که در خارج از کشور بزرگ شده متفاوت است. تو سعی کردی کدام باشی؟

فصل‌های اول به نظرم خیلی ایرانی‌تر هستند. چون بیشتر هم درباره پدر و مادرم هستند و تجربه‌های من نیستند. اما فصل‌های بعدی که درباره بچه‌هایی هست که در زندان به دنیا آمده و بزرگ شده‌اند، همه از زاویه‌ دید کسی‌ است که برمی‌گردد ایران. چون واقعیت این است؛ من نمی‌توانستم تنها تجربه‌ای که در ایران داشتم را به عنوان کسی که همه‌ عمرش را آنجا زندگی کرده بیاورم؛ نمی‌شد و نمی‌خواستم. به نظرم صادقانه نبود. بنابراین همه از زاویه دید کسی است که دور بوده و خواسته‌ام صادقانه هم در کتاب مشخص باشد. مثلاً اگر درباره تظاهرات بعد از انتخابات می‌نویسم، کسی است که دارد ویدئو‌ها را نگاه می‌کند، یا کسی که خبری را می‌خواند. چون من بودم و نمی‌خواستم کسی که نیستم را راوی داستان کنم.

اگر کتاب را به فارسی می‌نوشتی و مثلاً بعد ترجمه می‌کردی، منظورم این است که اگر به فارسی فکر می‌کردی برای نوشتن، نتیجه‌ کار متفاوت می‌شد؟

امکان دارد که فرق می‌کرد، چون تو وقتی زبانت را عوض می‌کنی شخصیت‌ات هم عوض می‌شود. اما به‌نظرم اگر این داستان را به فارسی می‌نوشتم باز هم زاویه‌ی دیدی که ازش صحبت کردیم تغییر نمی‌کرد، یعنی از این جهت فرقی نمی‌کرد. چون تجربه‌های من و داستان ذهن من همین بود؛ حالا به هر زبانی که بنویسم. اما امکان داشت برای ایرانی‌هایی که می‌خواندند فرق می‌کرد. خوب اینکه به چه زبانی کتاب را بخوانی در اثرگذاری‌اش فرق می‌کند. ضمن اینکه اگر چه من قبلاً فارسی زیاد می‌نوشتم اما متأسفانه آن تسلطی را که به انگلیسی دارم به فارسی ندارم.

احتمالاً قرار نیست «بچه‌های درخت جاکاراندا» در ایران منتشر شود. قصد نداری کتابت را به فارسی ترجمه کنی؟

امکان انتشارش که گویا فعلاً در ایران نیست. اما برای ترجمه چرا، پدرم می‌خواهد ترجمه‌اش کند، یعنی قرار است با هم کار کنیم. البته هنوز شروع نکرده؛ اما ترجمه‌اش می‌کند تا بعد ببینم چه می‌شود.

کتاب بعدی داری؟ می‌خواهی ادامه بدهی؟

آره، حتماً. کتاب دیگه‌ای توی ذهنم دارم که البته هنوز شروع‌اش نکردم. اما حتماً می‌نویسمش و ادامه‌ می‌دهم.

جهان عرب: از طاعون دیکتاتوری تا وبای اسلامگرایی

hosseinn — Mon, 04 Mar 2013 07:56:31 +0000

بهار عربی و نویسندگان و شاعران عربِ مهاجر

مصطفی خلجی

مصطفی خلجی - بدون شک الکساندر نجار، خالق «رمان بیروت»، را می‌توان راوی مصائب مردم لبنان در راه آزادی و استقلال دانست.

این نویسنده لبنانی که پنجم فوریه ۱۹۶۷ در بیروت به دنیا آمده و کودکی‌اش را در این شهر گذرانده، در جوانی برای تحصیلات دانشگاهی راهی فرانسه شد و در پاریس حقوق خواند. او مدتی نماینده لبنان در یونسکو بود و اکنون نیز در دو شهر بیروت و پاریس زندگی می‌کند.

نجار آثار ادبی‌اش را که شامل شعر، رمان تاریخی، زندگی‌نامه و داستان می‌شود به زبان فرانسه می‌نویسد. این آثار که تاکنون بیش از ۳۰ کتاب را در بر می‌گیرد، به زبان‌های مختلف ترجمه شده‌اند.
«مجسمه‌ها چه رؤیایی در سر دارند؟» (شعر)، «ستاره‌شناس» (رمان)، «شارل دوگل و لبنان» (زندگی‌نامه)،‌ »رمان بیروت» (رمان) و «برلین ۳۶» (رمان)، از عناوین آثار الکساندر نجار است.

از میان آثار این نویسنده، به غیر از کتاب مشهور «رمان بیروت»، که موجب شهرت نویسنده در سی و هشت سالگی‌اش شد، دو کتاب از بقیه معروف‌تر است؛ یکی کتاب «خلیل جبران» زندگی‌نامه جبران خلیل جبران، شاعر لبنانی و دیگری کتاب زندگی‌نامه معمر قذافی، با عنوان «آناتومی یک دیکتاتور» که پس از وقایع بهار عربی منتشر شد. نجار در «آناتومی یک دیکتاتور» به شرح زندگی دیکتاتور لیبی از تولد تا مرگ می‌پردازد و لابه‌لای کتاب، به شباهت‌های قذافی با دیگر دیکتاتورهای مشهور دنیا مثل هیتلر و موسولینی اشاره می‌کند. این کتاب خیلی زود، علاوه بر عربی، از فرانسه به زبان‌های دیگر مثل لهستانی هم ترجمه شد.

علاوه بر کتاب «آناتومی یک دیکتاتور»، الکساندر نجار، مقالات و یادداشت‌هایی نیز درباره بهار عربی منتشر کرده و طی یکی دو سال اخیر، اعتراضات مردمی در کشورهای عربی، یکی از اصلی‌ترین مضامین آثار این نویسنده بوده است.

الکساندر نجار برنده چندین جایزه ادبی معتبر شده از میان آن‌ها جایزه مدیترانه و جایزه‌ای که از آکادمی فرانسه در سال ۲۰۰۹ گرفته، جزو مهمترین‌هاست. همچنین او از سال ۲۰۰۶ تاکنون، سردبیری نشریه ادبی «اوریان لیترر» را بر عهده دارد.

زبان خارجی به مثابه «اسب تروا»

الکساندر نجار، نویسنده لبنانی

●نجار می‌گوید نباید به زبان فرانسه

به عنوان میراث دوران استعمار نگریست، زیرا همین تلقی مانع فرو ریختن

دیوارهای فرهنگی می‌شود.

آنچه اکنون باید از زبان فرانسه یا دیگر زبان‌های غربی برداشت شود، ارزش‌های انسانی است که این زبان‌ها در خود نهفته دارد.

●الکساندر نجار جهان عرب را

به راه سوم فرامی‌خواند:

«خیابان‌های کشورهای عربی

انباشته از فساد و قبیله‌گرایی

و دروغ و تک‌حزبی و سانسور

شده است. اما این خیابان‌ها

دیگر فریب نمی‌خورند،

حتی اگر به‌درستی سازمان‌دهی

نشوند. به غیر از طاعون دیکتاتوری

و وبای اسلامگرایی، راه سومی هم هست و آن "دموکراسی" است.»

«از نُه‌سالگی شروع کردم به نوشتن. سعی می‌کردم یادداشت‌های روزانه بنویسم و بدهم پسرعموهایم بخوانند.»

الکساندر نجار با این‌که در خانواده‌ای عرب به‌دنیا آمد، اما آشنایی‌اش در نوجوانی با زبان فرانسه موجب شد خیلی زود شیفته این زبان شود و به فرانسوی بنویسد. اما صرف‌نظر از زیبایی‌های زبانی، دلیل دیگری هم برای نوشتن به زبان فرانسه وجود داشت: «زبان فرانسه برای من، مثل خیلی از نویسندگان دیگر، همچون یک "اسب تروا" است؛ ابزاری که می‌توان فرهنگ شرق را در غرب شناساند.»
علی‌رغم این همه مراودات فرهنگی میان شرق و غرب، الکساندر نجار همچنان معتقد است که میان کشورهای شرقی و غربی یک «دیوار» وجود دارد که باید ویران شود، و از این نظر بر نقش و وظیفه نویسندگان عرب، به‌ویژه نویسندگان کشورهای حاشیه مدیترانه، نظیر لبنان و کشورهای شمال آفریقا، در ویران کردن این دیوار تأکید می‌کند.

نجار می‌گوید نباید به زبان فرانسه به عنوان میراث دوران استعمار نگریست، زیرا همین تلقی مانع فرو ریختن دیوارهای فرهنگی می‌شود. آنچه اکنون باید از زبان فرانسه یا دیگر زبان‌های غربی برداشت شود، ارزش‌های انسانی است که این زبان‌ها در خود نهفته دارد.

به همین دلیل، عشق نویسندگانی مثل نجار به زبان‌های غربی، عشقی همراه با تعقل است که به عقیده این نویسندگان در نهایت به نفع زبان، فرهنگ و تمدن مادری‌شان است.

این طرز فکر درباره زبان‌های خارجی، اکنون و به‌ویژه پس از دگرگونی‌هایی که در برخی از کشورهای عربی اتفاق افتاده، منتقدانی پیدا کرده است. به عنوان نمونه، اسلامگرایان تونسی معتقدند که دیگر دلیلی وجود ندارد که در کشورهای عربی مثل تونس به زبان‌های غربی به‌ویژه فرانسه اهمیت داد؛ بلکه حالا که حکومت‌های نزدیک به غرب در این کشورها سقوط کرده‌اند، باید برای ساختن هویتی مستقل از غرب، زبان عربی را بیش از پیش تقویت کرد.

از بهار بیروت تا بهار عربی

از نظر الکساندر نجار،‌ ریشه‌های آن چه را که ما «بهار عربی» می‌خوانیم، نباید در تونس یا میدان التحریر مصر جست‌وجو کرد، بلکه باید آن را در اعتراضات مردمی سال ۲۰۰۵ در لبنان یافت که این نویسنده از آن، «بهار بیروت» یاد می‌کند.

این نویسنده لبنانی معتقد است که پس از ترور رفیق حریری، نخست‌وزیر سابق لبنان، صدها هزار لبنانی اعم از مسیحی و دروزی و مسلمان، برای اولین بار با هم متحد شدند و در یکی از میدان‌های مرکزی بیروت دست به تظاهرات علیه نیروهای سوری زدند، زیرا به عقیده آنان، سوریه در ترور نخست وزیر لبنان نقش داشت.

اعتراضات مردم لبنان که به «انقلاب درخت سدر» (Révolution du Cèdre) نیز مشهور شد و «جنبش ۱۴ مارس» را به وجود آورد، منجر به خروج کامل نیروهای سوری، و در نهایت استقلال لبنان شد.
این اعتراضات که در تاریخ معاصر لبنان سابقه نداشت، از نظر نجار «تصادفی» نبود و نتیجه منطقی سال‌ها زورگویی سوریه و همچنین مقاومت مردم لبنان به ویژه جوانان بود؛ جوانانی که شال‌های قرمز به دور گردن خود انداخته و با پرچم لبنان به خیابان‌ها ریخته بودند.

به نظر نجار، «بهار بیروت» اولین انقلاب کشورهای عربی بود که از سوی رسانه‌های نوین جهان عرب مورد تمجید قرار گرفت، تحسین دیگر اعراب را نیز برانگیخت و پیش خود گفتند «کی نوبت به ما می‌رسد؟» به همین دلیل، «بهار بیروت» را باید مادر «بهار عربی» دانست.

انتخاب «وبا» یا «طاعون»؟

● نجار در «آناتومی یک دیکتاتور»

به شرح زندگی دیکتاتور لیبی

از تولد تا مرگ می‌پردازد

و لابه‌لای کتاب،

به شباهت‌های قذافی با دیگر دیکتاتورهای مشهور دنیا مثل هیتلر

و موسولینی اشاره می‌کند.

این کتاب خیلی زود، علاوه بر عربی، از فرانسه به زبان‌های

دیگر مثل لهستانی هم ترجمه شد.

«مشکل کنونی جهان عرب، که انقلاب‌هایشان را ناکام کرده، این است که در دوراهی انتخاب میان طاعون (دیکتاتوی) و وبا (اسلام‌گرایی) گیر کرده‌اند. هنوز از شر آن خلاص نشده، این یکی دارد شروع می‌شود!»

الکساندر نجار هم مثل لوئی آنتوان دو سن-ژو، یکی از انقلابی‌های دوران انقلاب فرانسه، معتقد است نیمی از کسانی که انقلاب می‌کنند، در واقع گور خود را می‌کنند! او بر همین اساس، به ناکامی هم‌وطنانش در بهار بیروت اشاره می‌کند و می‌گوید که با وجود خروج نیروهای ارتش سوریه از لبنان، کشور چند‌دسته شد و اکنون حزب‌الله لبنان به گونه‌ای دیگر مشکلاتی را برای لبنانی‌ها به‌وجود می‌آورد.

همچنین این نویسنده به هزینه‌های هنگفت دولت‌های اسلامگرا برای مقابله با یکدیگر در جهان اسلام اشاره می‌کند؛ مثلاً پول‌هایی که دولت عربستان برای ترویج وهابیت خرج می‌کند تا به نوعی از سلطه سیاست شیعه‌گرای جمهوری اسلامی جلوگیری کند. به قول علاءالأسوانی، دیگر نویسنده عرب که اهل مصر است: «در شبکه‌های تلویزیونی عربستان، ده‌ها نفر بیست و چهار ساعته به سئوالات مذهبی پاسخ می‌دهند، اما هیچ‌کس از حقوق شهروندی، حکومت مردم‌سالار، آزادی بیان، ممنوعیت شکنجه و بازداشت‌های غیر قانونی سخن نمی‌گوید.»

با این حال، الکساندر نجار می‌گوید همچنان که باید نسبت به ورود اسلام‌ سیاسی به بهار عربی هشدار داد، این نکته را نیز باید در نظر گرفت که تقریباً اغلب انقلاب‌های مهم تاریخ، این «گذر تاریخی» را داشته‌اند؛ گذری که اکنون در مورد کشورهای عربی باید گفت چیزی نیست جز «گرایش به اسلامگرایان». اما از آن‌جا که این گرایش موقتی است، کار اسلامگرایانی که به قدرت رسیده‌اند، بسیار سخت است: «از این پس اسلامگرایان روی لبه تیغ راه می‌روند.»

به عقیده نویسندگانی مثل الکساندر نجار، علاءالأسوانی و دیگر نویسندگان عرب لائیک، اسلامگرایان تندرو نظیر اخوان‌المسلمین دارند از زمینی که سال‌ها پیش دیکتاتورهای عرب در آن بذر می‌پاشیدند، برداشت می‌کنند، زیرا دیکتاتورهایی مثل حسنی مبارک و زین‌العابدین بن علی، سال‌های سال، رهبران کشورهای غربی را می‌ترساندند و می‌گفتند که اگر ما نباشیم اسلامگراها به قدرت می‌رسند. در واقع، انتخاب «وبا» یا «طاعون» را که اکنون بهار عربی با آن مواجه شده است، خود دیکتاتورهای پیشین به وجود آورده‌اند.

اما این نویسندگان، با تأکید بر این‌که بسیاری از روشنفکران و فعالان سیاسی عرب به ضرورت «سکولاریسم» واقف‌اند، می‌گوید لبنان، مصر، تونس، سوریه یا لیبی فقط سرزمین اسلامگرایی یا دیکتاتوری نیست و مردمان عرب، بزرگ‌تر از آن‌اند که لایق چنین انتخابی باشند.

الکساندر نجار هم جهان عرب را به راه سوم فرامی‌خواند: «خیابان‌های کشورهای عربی انباشته از فساد و قبیله‌گرایی و دروغ و تک‌حزبی و سانسور شده است. اما این خیابان‌ها دیگر فریب نمی‌خورند، حتی اگر به‌درستی سازمان‌دهی نشوند. به غیر از طاعون دیکتاتوری و وبای اسلامگرایی، راه سومی هم هست و آن "دموکراسی" است.»

●بهار عربی و شاعران و نویسندگانِ عرب مهاجر

طاهر بن جلون و تلاش برای آموزش غیر تبلیغی اسلام

آدونیس: «ادبیات و سیاست، آری؛ دین و سیاست، نه »

ادریس شرایبی و طغیان انسان عرب

یاسمینه خضرا؛ در میانه امید و ناامیدی

بهار عربی: شمشیر هومر در دست اعراب

ویلم فردریک هرمانس و اصالت تخیل

hosseinn — Sat, 02 Mar 2013 05:32:47 +0000

نویسندگان هلندی: ویلم فردریک هرمانس (Willem Frederik Hermans )

فروغ تمیمی

فروغ تمیمی - ویلم فردریک هرمانس (۱۹۲۱- ۱۹۹۵) به عقیده گروهی از منتقدان ادبی در هلند با استعداد‌ترین عضو گروه «سه تای بزرگ» بود. این نویسنده بیش از ۱۰۰ کتاب در زمینه رمان، شعر، نمایشنامه و مقالات ادبی نوشته است.

تحصیلات اصلی هرمانس در رشته جغرافیای اجتماعی بود و او سال‌ها به عنوان محقق و استاد دانشگاه کار کرد. اما در سال ۱۹۷۳ پس از اختلافاتی که با دانشگاه شهر خرونینگن پیدا کرد، از کارش استعفا داد. او که از زندگی در هلند سرخورده شده بود، به فرانسه مهاجرت کرد و در پاریس مستقر شد و از آن پس همه وقتش را وقف نوشتن کرد. هرمانس همچنین مترجم آثار لودویگ ویگتنشتاین، فیلسوف سرشناس اتریشی به زبان هلندی بود و سردبیری برخی از نشریه‌های ادبی مهم کشورش ازجمله «پودیم» را به‌عهده داشت.

هرمانس در سال ۱۹۷۲ برنده جایزه ملی «پ. س. هُفت» (P.C. Hooft-prijs) در هلند شد، اما از پذیرش این جایزه خودداری کرد. در سال ۱۹۷۷ اما مهم‌ترین جایزه ادبی بلژیک برای «ادبیات هلندی» را پذیرفت.

آلمان نازی در ماه مه ۱۹۴۰‌ هلند را اشغال کرد. این واقعه تاریخی هم‌زمان بود با یک تراژدی خانوادگی در زندگی هرمانس: خواهر او که عزیزکرده پدر بود و هرمانس می‌بایست او را سرمشق خودش قرار می‌داد با پسرعمویش رابطه عشقی پنهانی داشت و آن‌ها با هم خودکشی کردند. هرمانس برخی از آثارش را تحت تأثیر اشغال هلند در جنگ دوم جهانی و خودکشی خواهرش نوشته شده‌ است. مهم‌ترین درونمایه آثار او هم مانند ری‌فه، تنهایی و احساس پوچی زندگی بعد از جنگ و اغتشاش فکری شخصیت‌هاست. هرمانس اولین اثرش را در سال ۱۹۴۷ منتشر کرد.

در رمان «اشک‌های آکاسیا» (۱۹۴۹) بحران هویت نسل بعد از جنگ، و همچنین جنبه‌های روان‌شناختی آدم‌های آن دوره بررسی شده است. یکی از درونمایه‌های مورد توجه هرمانس پیچیدگی حقیقت و ناتوانی افراد در شناخت کافی از وضعیت زندگی روزمره‌شان است. در رمان بعدی‌اش به نام «من همیشه درست می‌گویم» (۱۹۵۲) نظراتش علیه مذهب کاتولیک را در میان گذاشت و باعث شد که کلیسا از او شکایت کند.

اتاق تاریک داموکلس

«اتاق تاریک داموکلس» معروف‌ترین رمان هرمانس است که در فهرست ۱۰ رمان برتر به زبان هلندی هم قرار دارد.

●ویلم فردریک هرمانس،

یکی از مهم‌ترین نویسندگان هلند

داستان در فاصله سال‌های ۱۹۳۲-۱۹۴۵ در هلند اتفاق می‌افتد و زندگی پیچیده و مهیج جوانی کوسه، زشت‌رو و فاقد اعتماد به نفس به نام «هنری آسوات» که مغازه سیگارفروشی دارد بازگو می‌شود.
«اتاق تاریک داموکلس» درامی روان‌شناسانه از تغییرات فکری و روانی مردی است که نمی‌توان او را به‌درستی شناخت. اصولاً هرمانس حقایق زندگی در کلیتشان را غیر قابل درک و ثابت‌نشدنی می‌داند.
خلاصه داستان از این قرار است: وقتی که هنری بچه بود، مادرش به یک حمله عصبی دچار می‌شود و همسرش را می‌کشد. هنری در خانه دایی‌اش و با دختر او «ریا» بزرگ می‌شود. ریا هم مثل هنری از زیبایی ظاهری بی‌بهره مانده و چند سالی هم از او بزرگ‌تر است. او در هجده‌سالگی با ریا ازدواج می‌کند و سیگارفروشی پدرش را اداره می‌کند. از خدمت سربازی معاف می‌شود، اما در آغاز جنگ جهانی دوم به عنوان نیروی کمکی در اداره پست به کار گمارده می‌شود. در همین جا هم با افسری به نام «دوربک» آشنا می‌شود. از عجایب روزگار آن است که این دو از نظر قیافه مثل سیبی‌اند که از وسط نصف شده باشند، با یک تفاوت: موهای هنری طلایی و موهای دوربک سیاه است. آن‌‌ها از نظر شخصیتی اما با هم خیلی تفاوت دارند.

هنری مردی منفعل و بدون ایده‌آل است. هدفی هم در زندگی‌اش ندارد. از ظاهر غیر مردانه و نازیبایش رنج می‌برد. جوانی است فاقد هرگونه اعتماد به نفس، حال کار کردن ندارد و به اداره کردن مغازه سیگارفروشی پدرش قانع است. اطرافیانش هم او را کسی نمی‌دانند و در تشدید احساس کمبود او مؤثرند. در اغلب مواقع، زنش ریا او را تحقیر می‌کند. هنری برای خودش هیچ ارزشی قائل نیست. او امیدی به تغییر شرایط ندارد و به همین خاطر منزوی و تنهاست و از احساس پوچی رنج می‌برد. او تنها در خیالاتش زندگی فعالی دارد. اما دوربک که مثل جفت دوقلوی اوست با‌ آن شخصیت قوی، ظاهر مردانه، روحیه فعال و زندگی موفق همه آن چیزهایی را دارد که هنری از آن‌ها بی‌بهره مانده است. هنری با پیروی از رهنمودهای دوربک و سرسپردگی به او می‌تواند بر احساس کمبود و تنهایی و تحقیرشدگی‌اش غلبه کند. با سیاه کردن موهای طلایی‌اش ظاهری جدی‌تر و مردانه‌تر می‌یابد و می‌تواند کاملاً به جلد دوستش فرورود. خودش را برادر دوقلوی دوربک می‌نامد. حالا می‌تواند از زندگی بیهوده‌اش فاصله بگیرد. از همه چیز، حتی از زنش و مادرش به‌تدریج فاصله می‌گیرد. هنری با آغاز جنگ جهانی دوم به دنیای تازه‌ای وارد می‌شود؛ دنیای قهرمانانی که جنبش مقاومت را ساخته‌اند و زنانی که او را دوست دارند.

●هرمانس در «اتاق تاریک داموکلس»

از اندیشه «همزاد» استفاده می‌کند

و در یک طرح پلیسی،

یک رمان فلسفی پدید می‌آورد.

در این داستان «انگیزه» راوی

پنهان می‌ماند،

اما داستان با تعلیق

داستان‌های پلیسی پیش می‌رود.

●مهم‌ترین دستاورد هرمانس

در این رمان این است که بدون آنکه مشروعیت مقاومت در برابر

فاشیست‌ها را به چالش بکشد،

فاصله بین فاشیست‌ها و نیروهای مقاومت را از میان برمی‌دارد. این یک تابوشکنی تاریخی‌ست.

هنری ماجراهای زیادی را از سرمی‌گذارند، در چند عملیات‌ برای کشتن گشتاپو و جاسوسان آلمانی شرکت دارد. اما در این میان به مدت سه سال یعنی تا سال ۱۹۴۴ از دوربک بی‌خبر می‌ماند. سپس نامه‌ای از او دریافت می‌کند و عکس‌هایی را که دوربک خواسته برایش می‌فرستد. داستان با دستگیری، شکنجه شدن و فرار هنری از بیمارستان به کمک همرزمانش ادامه می‌یابد. یکی از رفقای او در اینکه او همتا و هم‌زادی به نام دوربک داشته باشد شک می‌کند. پس از طی ماجراهای دیگری هنری دوباره با دوربک روبرو می‌شود. در صحنه‌ای که آن‌ها مقابل آینه‌ای ایستاده‌اند، هنری از خودشان عکس می‌گیرد. دوربک او را از خیانت زنش آگاه می‌کند: ریا با کسی که هنری را لو داده رابطه دارد. هنری سرانجام ریا را می‌کشد.

اما پس از پایان جنگ، هنری نه به عنوان یک قهرمان بلکه به اتهام خیانت به کشورش و جاسوسی برای آلمانی‌ها دستگیر و به انگلستان فرستاده می‌شود. در دادگاه همه مدارک علیه اوست. تنها کسانی که می‌توانند او را نجات دهند دوربک، مافوقش و زنی یهودی به اسم ماریان است. اما هیچ ردپایی از دوربک بر جای نمانده و هیچکس نمی‌داند که او کیست. از ماریان هم که مدتی با هنری رابطه داشت اثری در دست نیست. گفته می‌شود که به اسراییل مهاجرت کرده است. دو فرد دیگری که در عملیات مخفی همراه هنری بودند کشته شده‌اند، کلی‌گویی‌های دایی‌ هنری هم بدون اسناد کافی برای دادگاه قابل قبول نیست. تنها سندی که هنری با آن می‌تواند وجود شخصی به نام دوربک را ثابت کند، عکسی است که با او گرفته، اما به‌زودی معلوم می‌شود که آن عکس هم از بین رفته است. چنین است که سرانجام هنری اُسوات نمی‌تواند شرکتش در جنبش مقاومت را ثابت کند. در پایان داستان او که قصد دارد بگریزد، با گلوله‌ای از پا درمی‌آید.

«اتاق تاریک داموکلس» داستان پر کششی دارد. در وهله نخست مانند اغلب رمان‌هایی که درباره جنگ جهانی دوم نوشته‌اند پر از ماجراهای مهیج است که خواننده را به دنبال خود می‌کشد. دوستی و پیچیدگی رابطه هنری آسوات با دوربک و ناپدید شدن او درست در زمانی که هنری برای نجات از مجازات به او احتیاج دارد ماجرایی خواندنی است. افزون بر آن داستان از یک سویه روان‌شناسانه هم برخوردار است و طرحی از روانشناسی هنری در گستره کودکی تا بزرگسالی او به‌دست می‌دهد.
«اتاق تاریک داموکلس» بر آن است که چگونگی تأثیر آسیب‌های روحی بر شخصیت‌ هنری را برنمایاند و همچنین نشان دهد که چگونه هنری تلاش می‌کند با اطاعت و سرسپردگی از مردی که او را نمی‌شناسد، کمبودهای شخصیتی‌اش را جبران کند. این داستان از یک سویه فلسفی هم برخوردار است: نویسنده به بهانه روایت چنین داستانی طرحی کلی از نظراتش را مبنی بر اینکه دسترسی به حقیقت و شناخت انسان ناممکن است، به‌دست می‌دهد.

خواننده در پایان داستان ازخود می‌پرسد آیا اصلاً فردی به نام دوربک وجود داشته یا این‌که او زاییده تخیل هنری آسوات بوده است؟

●نویسندگان هلندی در رادیو زمانه:

گزارش یک فرشته از تبهکاری انسان بر زمین، فروغ تمیمی

۱۰ روز از زندگی یک شورشگر جوان در آمستردام، فروغ تمیمی

قادر عبدالله و نوشتن به زبان دیگران، زهرا باقری شاد

ویدئو: اتاق تاریک داموکلس

«برنا و یترن»، نخستین داستان تعاملی تاجیکی

hosseinn — Sat, 02 Mar 2013 05:31:57 +0000

برنامه رادیویی «با همسایگان»، در گفت‌وگو با سلیم ایوب‌زاد، نویسنده تاجیک

شهزاده سمرقندی

شهزاده سمرقندی - سلیم ایوب‌زاد، نویسنده شناخته‌شده تاجیک داستان تعاملی «برنا و یترن» را به پایان رساند. این داستان نخستین داستان تعاملی در گستره ادبیات معاصر تاجیکستان است.

سلیم ایوب‌زاد با برخورداری از مشارکت مخاطبان وبلاگش این داستان کوتاه را در سه بخش منتشر کرد، ولی پس از انتشار مجبور شد چندین بار آن را بازنویسی کند.

وقتی با آقای ایوب‌زاد برای گفت‌و‌گو درباره این داستان تماس گرفتم، گفت هنوز هم داستان کاملاً از کار درنیامده و می‌بایست یک بار دیگر بازخوانی و بازنویسی‌اش کند. این بود که قرار گفت‌وگو را برای هفته بعد گذاشت.

در این تجربه تازه آقای ایوب‌زاد انتظار نداشت مخاطبانش به شکل گسترده‌ای در نوشتن این داستان با او مشارکت کنند و حتی در این‌کار پشتکار داشته باشند. اما در عمل چنین شد و اکنون او از نتیجه کار خشنود است.

سلیم ایوب‌زاد در گفت‌و‌گو با رادیو زمانه گفت: «هرگاه نویسنده‌ای که در غربت زندگی می‌کند، در رابطه‌ای

●سلیم ایوب‌زاد، نویسنده

گفت‌وگو با آقای سلیم ایوب‌زاد را از طریق فایل صوتی زیر بشنوید:

◄داستان «برنا و یترن»

◄فیسبوک سلیم ایوب‌زاد

چنین نزدیک با مخاطبش قرار بگیرد و از نظر آنها بعد از انشار فصلی از داستانش برخوردار شود، و بتواند همان‌دم بخش‌هایی از داستان را تغییر یا بهبود دهد، قطعاً بخت به او روی آورده. نویسنده به این شکل زمام اختیارش را به دست خوانندگانی می‌دهد که داستان او را بازتاب‌دهنده روشن و دقیق احوال خویش می‌دانند.»

سلیم ایوب‌زاد که از همان ابتدا قصد داشت در داستان «برنا و یترن» دوران جنگ داخلی تاجیکستان را به تصویر بکشد، از کمک خوانندگانی که در جنگ داخلی شاهد رویداد‌های روایت شده در داستان بودند برخودار شد. او این تجربه را «بی‌نظیر» می‌خواند.

آقای ایوب‌زاده از سردبیران بخش تاجیکی رادیو اروپای آزاد در پراگ است. وبلاگ او از پرمخاطب‌ترین وبلاگ‌های تاجیکی‌ست و آقای ایوبزاد نیز خود از مشوقان پیگیر وبلاگ‌نویسی در بین تاجیکان است.

در برنامه این هفته «با همسایگان» گفت‌وگوی مفصلی با این نویسنده داشتم و با او پرسش‌هایی پیرامون تجربه داستان‌نویسی با کمک و پیشنهاد خوانندگان در میان گذاشتم. سلیم ایوب‌زاد در پایان این گفت‌وگو پاره‌ای از داستان «برنا و یترن» را برای خوانندگان رادیو زمانه خواند. این داستان با خط سریلیک نوشته شده است و متن کامل آن در وبلاگ این نویسنده قابل دریافت است.

«برنا و یترن» روزگار برنا، خانم حروفچینی را روایت می‌کند که در فضای فاجعه‌بار جنگ‌های داخلی تاجیسکتان تصمیم می‌گیرد در کشور بماند. ولی این تصمیم او را از کار دوست‌داشته‌اش دور می‌کند. چون نویسندگانی که کار‌های خود را پیش او می‌آوردند تا با مهارت ویژه و با دید انتقادی ذره‌بینانه حروفچینی کند تا سپس به انتشار برسد، کشور را ترک کرده‌اند.

در پایان داستان برنا مجبور می‌شود که ماشین تحریرش را که پس از مدت‌ها بیکار ماندن خراب شده نزد یک تعمیرکار روس که از دوستان و آشنایانش است، ببرد. اما متوجه می‌شود که دیگر نه تعمیرکاری مانده و نه دفتر کار او بر جای باقی‌ست. با قطع شدن ارتباط‌های تلفنی و همچنین رفت و آمد‌های دوستانه، او که اکنون تنها و بی‌کس شده است، در بازار شهر تلاش می‌کند درآمد روزانه‌اش را به‌دست بیاورد. چنین است که هر دوم بیش از پیش از تغییراتی که در جامعه پیش آمده، دور می‌شود.
در پایان داستان برنا با پدیده تازه حروفچینی کامپیوتری آشنا می‌شود و همراه با ماشین حروفچینی ساخت روسیه، مارک «یترن» به بازار می‌رود. در آنجا داستان به پایان می‌رسد.

قادر عبدالله و نوشتن به زبان دیگران

hosseinn — Thu, 28 Feb 2013 11:11:36 +0000

زهرا باقری شاد

زهرا باقری شاد- قادر عبدالله در سی‌سالگی دنیای تازه‌ای را در نوشتن تجربه کرد و از نوشتن به زبان فارسی با همه تجربه‌هایی که در این زمینه داشت فاصله گرفت.

نوشتن به زبان هلندی، اتفاقی بود که باید رخ می‌داد تا قادر عبدالله به یک نویسنده شناخته‌شده بدل گردد و صاحب آثاری شود که علاوه بر انگلیسی به ۲۷ زبان زنده دیگر نیز ترجمه شده‌اند. او حسین سجادی قائم‌مقام فراهانی است که نام قادر عبدالله را بر اساس نام دو تن از دوستان مبارزش که پس از انقلاب ۵۷ کشته شدند برای خودش برگزید.

قادر عبدالله نخستین آثارش را پس از انقلاب و در سال‌هایی که با نشریه «کار»، ارگان سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران همکاری می‌کرد، انتشار داد. در هلند اما نخستین داستان او که به عنوان «تکلیف زبان» نوشته شده بود در روزنامه مدرسه منتشر شد.

از قادر عبدالله تاکنون ۱۴ اثر به زبان هلندی منتشر شده که «خانه کنار مسجد» از جمله این آثار و یکی از مشهور‌ترین آن‌هاست. در ادامه گفت‌وگویم با این نویسنده ایرانی - هلندی را می‌خوانید. قادر عبدالله در این گفت‌و‌گو درباره تجربه نوشتن به دو زبان فارسی و هلندی و جهان تازه‌ای که در این تجربه کشف کرده است، سخن می‌گوید.

شما هم نوشتن به زبان فارسی را تجربه کرده‌اید و هم نوشتن به زبان هلندی. چه تفاوتی هست بین قادرعبدالله‌‌ای که به هلندی می‌نویسد با او که به فارسی می‌نوشت؟

●قادر عبدالله، نویسنده ایرانی – هلندی، متولد ۱۹۵۴ در اراک.

در سال ۱۹۸۸ پس از دو سال

انتظار در ترکیه، از هلند پناهندگی گرفت. از شناخته‌شده‌ترین نویسندگان هلند است. رمان «خانه پشت مسجد» از معروف‌ترین آثار اوست.

قادر عبدالله می‌گوید:

«زبان، مکان، زمان و آدم‌های قصه مرا مجبور کردند که به زبان هلندی بنویسم.»

او بر آن است که

«نوشتن به زبان دیگران

انسان و نویسنده دیگری تولید می‌کند. نوع دیگری ادبیات به وجود می‌آورد.»

وقتی به فارسی می‌نوشتم خودم بودم. آن کسی که در جمع خودم بزرگ شده بودم. حالا که به هلندی می‌نویسم دیگر من خودم نیستم. یک خود دیگری هستم. اضافه شده‌ام. پایه‌ام زبان و فرهنگ و آداب ایرانی‌ام است. روی این پایه یک زبان و فرهنگ و آداب تازه بنا شده است. یک خود تازه به‌دست آمده است. پس من دو بار خودم هستم؛ و این یک تجربه عالی است. کیف می‌دهد. مثل یک عشق تازه است. یک عشق یک جور دیگر تازه است. قادر عبدالله آن موقع خوب بود. حالا می‌بینم که کم بود. نوشتن به زبان دیگران انسان و نویسنده دیگری تولید می‌کند. نوع دیگری ادبیات به وجود می‌آورد.

اینکه شما به زبان هلندی بنویسید به شما جهان‌بینی دیگری هم می‌دهد در نوشتن؟ یا اینکه جهان‌بینی متفاوت شما باعث شد به سمت نوشتن به زبان هلندی بروید؟

وقتی به زبان دیگری می‌نویسی دست به کار خطرناکی می‌زنی. تو در واقع نوع اندیشه‌ات را شخم می‌زنی. با این‌کار نوع فکر کردن‌ات عوض می‌شود. در زبان خودت زبان را به صورت کلیشه‌ای استفاده می‌کنی، چیزهایی را که بلدی به کار می‌بری. در زبان دیگری که می‌نویسی دائم باید جمله‌های خودت را بسازی. فضای خودت را ایجاد کنی. فضاهایی که در زبان قبلی نبوده و در زبان جدید هم نیست. ولی بافت‌های زبان قبلی اساس کارت می‌شود. مثل قالی‌بافی که دار و رشته‌های نخ را دارد حالا باید زبان جدید و فکر تازه را به شکل گلبافت‌ها و نقش و نگار‌ها به کار بگیرد که قالی‌اش را ببافد. بعد قالی ما رنگ و بوی فارسی - هلندی می‌گیرد. هر دوی جهان‌بینی‌ها لازم است. آن‌ها در هم می‌روند، تنیده می‌شوند و زیبایی تازه می‌آفرینند.

چرا با وجود اینکه به زبان هلندی می‌نویسید هنوز از تجربه زندگی گذشته‌تان می‌نویسید؟

من درباره زندگی گذشته نمی‌نویسم. درباره چیزی می‌نویسم که «من» نویسنده به من دیکته می‌کند. در شرایط فعلی، با تغییرات بزرگ در اروپا، با ترس‌های بزرگ اروپا از ما، با تجربه‌های جدید ما این قصه‌ها ضروری است. زمان و مکان و خواننده نویسنده را مجبور می‌کنند که موضوع رمانش را ناخواسته انتخاب کند. کتاب معروف من «خانه پشت مسجد» نیاز جامعه هلند و نیاز اروپا بود. من خواننده‌ام را با خود به آن خانه می‌برم. در واقع آن‌ها هستند که به آن خانه پشت مسجد می‌خواهند بروند. من آن‌ها را می‌برم، به عنوان نویسنده.

اما اگر گذشته شما در ایران نمی‌گذشت این شما نبودید که آن‌ها را به آن خانه می‌بردید. درست است؟

برای نوع کتاب‌هایی که نویسنده می‌نویسد فکر می‌کنم چهار عنصر لازم است. زبان، زمان، مکان و خواننده. این چهار مشخصه نویسنده را وادار می‌کنند که قصه‌اش را در این چهارچوب بگوید. زبان، زمان، مکان و خواننده اولیه من مرا به نوشتن رمان خانه مسجد وادار می‌کنند. به ترجمه روانی از قرآن وادار می‌کنند. به کتاب‌هایی که روح زمان در پیرامون تو در آن موقع احتیاج دارد. اگر در ایران مانده بودم هر چهار عنصر عوض می‌شد و من کتاب‌های دیگری می‌نوشتم. ولی در همه این موارد ماده‌های داستانی در بدن و روح نویسنده وجود دارند. زمان و مکان و زبان و خواننده اولویت‌ها را تغییر می‌دهند. اگر گذشته من در ایران نبود نمی‌توانستم خواننده را به آن خانه سنتی در ایران ببرم. خواننده اروپایی مرا ناخودآگاه وادار می‌کند که او را به خانه ببرم، با مادربزرگ‌ها آشنایش کنم، به اتاق خواب زنان و مردانمان ببرم تا ترس‌هایشان بریزد. ناخودآگاه در آن خانه به خواننده‌هایم بوسه‌های ایرانی، عشق‌های ایرانی، فرش‌های ایرانی و دعاهای ایرانی را نشان می‌دهم و آن‌ها خود را در جهانی رمزآلود و زیبا می‌یابند.

اساس حرکت شما به سمت نوشتن به زبان هلندی نیاز خودتان بود یا به نیاز امروز اروپا و جهان نگاه کردید؟

● خانه پشت مسجد،

رمان، قادر عبدالله

«من درباره زندگی گذشته

نمی‌نویسم. درباره چیزی می‌نویسم

که من نویسنده

به من دیکته می‌کند.»

جهان عوض شده است. اروپا عوض شده است. یک‌دفعه ما؛ ما‌ها اینجا آمده‌ایم. ما، ماهای تازه شده‌ایم. زنانمان تجربه‌های تازه دارند. عشق‌های آزاد دارند. مردانمان بوسه‌های خارجی را تمرین می‌کنند. دخترانمان با پسرهای هلندی، آلمانی، سوئدی، دانمارکی می‌روند. پسر‌هایمان دختران بلژیکی، هلندی، مراکشی و سوییسی را به خانه می‌آورند. بعضی مرد‌هایمان هم‌جنسگرا می‌شوند. بعضی زن‌هایمان لزبین می‌شوند. هلندی‌ها، آلمانی‌ها، بلژیکی‌ها، سوئدی‌ها، نروژی‌ها از این‌همه تغییر و این‌همه اسلام می‌ترسند. اگر این‌همه تغییر هست قصه و رمان و رمان‌های تازه‌ای هم هست. ولی این رمان‌ها را دیگر نمی‌شود به زبان فارسی در خارج از کشور نوشت. این رمان‌ها یک زبان تازه می‌خواهند. یک زبان‌‌ رها از سانسور و خودسانسوری. یک زبان آزاد، قصه آزاد و آدم‌های آزاد در این قصه. پس باز زبان، مکان، زمان و آدم‌های قصه مرا مجبور کردند که به زبان هلندی بنویسم.

وقتی درباره شما فکر می‌کنم به ذهنم می‌رسد که به عنوان یک نویسنده، زندگی فرهنگی و ادبی دوگانه‌ای دارید.

من زندگی دوگانه‌ای ندارم. این دو زبان و این دو فرهنگ با هم خوب کار می‌کنند. از تشکل آن‌ها یک نویسنده جدید به اسم قادر عبدالله درست شده با کتاب‌هایی متفاوت. اگر من در ایران می‌ماندم هیچ‌وقت این کتاب‌ها را نمی‌نوشتم، و اگر هلندی‌الاصل بودم هیچ وقت این رمان‌ها را نمی‌نوشتم. من حالا بعد از سال‌ها یکی شده‌ام. سلول‌های مغزم عوض شده‌اند، جوان شده‌اند. سبیل‌ سیاهم سفید شده‌، اما خودم را خوب، سرحال و عجیب جوان حس می‌کنم. این نشاطی است که این نحوه نوشتن به من می‌دهد. این جهان تازه بی‌نظیر است. سخت است، می‌کشد تو را. پدرت را درمی‌آورد. اما من آن را برای همه نویسندگان آرزو می‌کنم.

توصیه‌اش هم می‌کنید؟ چطور می‌شود این جهان تازه بی‌نظیر را خلق کرد؟ چقدر یک نویسنده این شانس را دارد که بتواند چنین جهانی را خلق کند و موفق شود در این‌کار؟

من آن را برای نویسندگان آرزو می‌کنم ولی نمی‌توانم آن را توصیه کنم. چون چنین کاری مثل یک قمار است. ممکن است همه را ببازی. منظورم از همه عبارت است از جوانی‌ات، سال‌های زندگی‌ات، زبان مادری‌ات، خواننده اصیل ایرانی‌ات. تو در واقع دست به یک حرکت بیگانگی می‌زنی. تو خودت را از خودت و ریشه‌ات بیگانه می‌کنی تا در واقع اصل اصلت را به دیگران بتوانی نشان بدهی. تو در واقع آشنایی‌زدایی می‌کنی تا بیگانه بشوی ولی از نگاه بیگانه‌ات جهان به شکل عجیبی تغییر می‌کند. اگر ببری، اگر نبازی به جهانی دسترسی پیدا می‌کنی که من آن را برای نویسندگان عزیز ایرانی‌ام آرزو می‌کنم. نوشتن عشق است اما نوشتن به زبانی دیگر مثل عشق آن شیخ به آن دختر ترساست در منطق‌الطیر عطار. نوشتن به زبان خودت، رفتن و عشق رفتن به مکه است اما نوشتن به زبان دیگری قمار است. نصفه‌های راه مکه را ول می‌کنی و می‌روی زیر پنجره آن دختر ترسا می‌نشینی. من عشق آن ترسا را برای نویسندگانمان آرزو می‌کنم.

●نویسندگان هلندی در رادیو زمانه:

گزارش یک فرشته از تبهکاری انسان بر زمین، فروغ تمیمی

۱۰ روز از زندگی یک شورشگر جوان در آمستردام، فروغ تمیمی

وظیفه مردم نسبت به نویسندگان‌شان

hosseinn — Tue, 26 Feb 2013 13:35:35 +0000

گفت‌و‌گوی شهزاده سمرقندی با منصور کوشان، نویسنده و از کوشندگان آزادی بیان درباره مجازات آکرم آیلیسلی، نویسنده آذربایجانی

شهزاده سمرقندی

آکرم آیلیسلی، یکی از برجسته‌ترین نویسندگان جمهوری آذربایجان به خاطر کتاب «رویاهای سنگی» مورد غضب قرار گرفت. او در این کتاب تاریخچه‌ای از اختلافات ترک‌ها و ارمنی‌ها در قرن بیستم را که به نسل‌کشی ارامنه منجر شد به دست می‌دهد. آقای آیلیسلی این داستان را از دریچه چشم قربانیان این فاجعه، یعنی ارمنی‌ها روایت کرده است.

چگونه می‌توان با این‌گونه مجازات‌ها مقابله کرد؟ مردم چه وظیفه‌ای در برابر نویسندگان دارند و آیا نویسندگان را می‌توان از مردم جدا کرد؟ نویسندگان چه وظیفه‌ای در برابر مردم دارند؟ شهزاده سمرقندی، رادیو زمانه این‌گونه پرسش‌ها را با منصور کوشان، نویسنده شناخته‌شده ایرانی و از کوشندگان آزادی بیان، از اعضای کانون نویسندگان و بنیانگذار خانه آزادی بیان در میان گذاشته است.

آقای کوشان نظر شما درباره‌ مجازات‌هایی که برای آکرام آیلیستی، نویسنده سرشناس آذربایجانی مقرر کرده‌اند، چیست؟ چرا همچنان این‌گونه مجازات‌ها اعلام می‌شوند، آن‌هم در دنیای مدرن ما و با توجه به صحبت‌هایی که از حقوق بشر و مدرنیته می‌رود؟

●آکرم آیلیسلی، یکی از برجسته‌ترین نویسندگان جمهوری آذربایجان.
به خاطر کتاب «رویاهای سنگی»

مورد غضب قرار گرفت.
«رویاهای سنگی»

روایتی‌ست از نسل‌کشی ارامنه

از دریچه چشم قربانیان این فاجعه

گفت‌و گوی شهزاده سمرقندی

با منصور کوشان درباره مجازات نویسندگان و وظیفه مردم را بشنوید:

به‌طور خیلی خلاصه می‌توانم بگویم برای اینکه ما به دنیای مدرن وارد نشده‌ایم. منظورم از «ما» کشورهایی‌ست که در حال توسعه و یا اصطلاحاً «جهان سومی‌ هستند»؛ مثل آذربایجان، سوریه و ایران. کشورهایی که در آن‌ها نظام‌ها و حکومت‌هایی مسلط هستند که اجازه نمی‌دهند مردم جهان معاصر یا مدرنیته را بشناسند. در این کشورها ابزارهای لازم برای اینکه مردم به آگاهی فرهنگی، اجتماعی و سیاسی برسند و درکی از مدرنیته داشته باشند، وجود ندارد. از این‌رو تعیین مجازات‌های سخت برای نویسندگان چنان‌که در تاریخ بوده است، تا امروز بلاانقطاع ادامه پیدا کرده و یکی از اهرم‌های اصلی تداوم آن عدم ایستادگی مردم و عدم مخالفت جدی مردم با این نوع حوادث و اتفاقاتی است که برای شاعران و نویسندگان و هنرمندان روی می‌دهد. به یاد داریم که در سوریه دو کاریکاتوریست را به بد‌ترین نحو شکنجه دادند و دست‌هایشان را از بین بردند. در تاریخ هم فراوان چنین اتفاق‌هایی افتاده است.

یعنی منظور شما این است که مردم به این نوع برخورد‌ها واکنش درست و یا واکنش مناسب نشان نمی‌دهند؟ اعتراضی که شما می‌گویید چگونه باید باشد از جانب مردم؟

بله باید اعتراض کنند. یعنی همه نباید فکر کنند که خُب یک نویسنده یا یک هنرمند را می‌خواهند مجازات کنند. در فرهنگ‌هایی مثل فرهنگ ایران یا فرهنگ کشورهایی مثل آذربایجان و سوریه مردم در آغاز به‌جای اینکه به این یقین برسند که آزادی بیان یا آزادی رفتار و کردار برای همه‌ انسان‌ها برابر است، اول فکر می‌کنند حتماً شخص یک کاری کرده که قرار است مجازات شود. ضرب‌المثل‌های زیادی در زبان فارسی برای بیان این مفهوم وجود دارد. برای مثال می‌گوییم: ای کشته چرا کشتی تا چنین کشته شدی زار. به این ترتیب مردم از خودشان سلب مسئولیت می‌کنند و ایستادگی نمی‌کنند. آن‌ها اعتراض نمی‌کنند به نظام‌‌ها و به دولت‌هایی که دارند. فتوای خمینی درباره سلمان رشدی را به یاد بیاوریم. طبیعی‌ست که حالا آذربایجان هم این‌کار را خواهد کرد، فردا فلان کشور هم خواهد کرد. تا وقتی که مردم، نخست به‌ویژه روزنامه‌نگاران و روشنفکران و نویسندگان، متحد نشوند و جامعه در صف مقدم نایستند و مردم هم از آن‌ها پشتیبانی نکنند، متأسفانه این اتفاق مدام خواهد افتاد.

شما خودتان یکی از نویسندگان مطرح فارسی‌زبان هستید. سخنانی که شما مطرح می‌کنید به‌عنوان یک نویسنده آیا می‌تواند به این معنا برداشت شود که نویسندگان از مردم فاصله دارند یا آن‌قدر هم با مردم رابطه‌ نزدیکی ندارند، چنان‌که بتوانند از همکار خودشان دفاع کنند؟ یعنی نویسنده در این‌گونه مواقع تنهاست؟

بله. در واقع می‌شود این‌طور گفت که جامعه‌ معاصر، مردم ایران از نویسندگانشان که پیشقراولان و پیشگامان آن‌ها هستند تحت هیچ شرایطی تا امروز دفاع نکرده‌اند. در واقع آن واکنش و آن به اصطلاح تظاهراتی که لازم است در دفاع از نویسندگان و روزنامه‌نگاران و به‌طور کلی روشنفکران جامعه‌شان نشان بدهند، از خود بروز نداده‌اند و تا وقتی مقاومت نکنند، طبعاً سرکوب نویسندگان همچنان اتفاق می‌افتد و در این میان ضربه‌ اصلی‌اش را هم البته خود مردم می‌خورند. وقتی که یک نویسنده محروم می‌شود از انتشار اثرش، محروم می‌شود از نوشتن، محروم می‌شود از بودن در میان جامعه‌ خودش، دودش به چشم خود مردم می‌رود. مردم از آگاهی عقب می‌افتند، مردم از پیشرفت عقب می‌افتند، مردم از رسیدن به خواست‌های بر حقشان عقب می‌افتند.

همین انتقاد را هم شاید بشود به نویسندگان کرد. یعنی نویسندگان هم شاید به آن صورت متحد نیستند که از حقوق همدیگر دفاع کنند. شما فکر می‌کنید نویسندگان تلاش‌هایی در این جهت می‌کنند اما به‌جایی نمی‌رسد؟

●منصور کوشان،

نویسنده و از کوشندگان آزادی بیان

بخشی از نویسندگان البته تلاششان را می‌کنند. ولی وقتی که می‌گویم مردم، خود نویسنده هم یکی از مردم است و این به این معنا نیست که نویسنده کاملاً مستقل است. اما به یک تعریفی نویسنده ناگزیر است که به‌ تنهایی حرکت کند و در جلو قرار گیرد و این جامعه و مردم هستند که باید سعی کنند به او نزدیک شوند و خودشان را با خواست‌ها و بینش و نگرش و اندیشه او آشنا کنند. از این نظر شاید نویسنده ناگزیر به حرکت در تنهایی باشد، شاید لازم است که متکی باشد به حرکت یگانه‌ خودش. حتی نسبت به همکارانش. ولی در شرایط اجتماعی و در موضع‌ گرفتن نسبت به وقایع اجتماعی، همه‌ مردم برابرند. نویسنده با دیگر شهروندان هیچ فرقی نمی‌کند. او هم باید بایستد و در تظاهرات و در مقاومت‌ها شرکت کند.

اگر به سازمان‌های بین‌المللی و یا به سازمان‌های اروپایی بیاندیشیم، آیا آن‌ها می‌توانستند کاری کنند در حمایت از نویسندگانی که تا به‌حال با این نوع مجازات‌ها روبه‌رو شده‌اند، و کاری نکرده‌اند یا شما می‌توانید مثال بیاورید از کارهایی که برای دفاع از آزادی بیان انجام شده؟

سازمان‌ها و نهادهای فراوانی برای صیانت از حق آزادی بیان هست. حتی پن بین‌الملل روز ۱۵ نوامبر را روز نویسندگان زندانی اعلام کرده و هر ساله تلاش‌هایی می‌کند. نهادهای زیادی هم هستند که در راستای حقوق بشر تلاش می‌کنند. ولی این‌ها همه فقط نهاد هستند. این‌ها همه ارگان‌هایی هستند که عده‌ای از مردم در آن‌ها کار می‌کنند، حقوق می‌گیرند و چه بسا اگر حقوقشان را نگیرند، فراموش کنند وظیفه‌ انسانیشان چیست. ما باید پیش از آنکه به این نهاد‌ها متوسل شویم، تحت هر عنوانی، خودمان فعال شویم. متأسفانه جامعه ایرانی ۹۰ درصد از تلاشش را گذاشته برای نامه‌نگاری و اعلامیه صادر کردن و تماس گرفتن با نهادهای بین‌المللی و تلاش اصلی را که باید خودش انجام دهد، فراموش کرده است. خب این به هیچ جایی نخواهد رسید. هیچ همسایه‌ای به اندازه‌ خود خانواده دلسوز خانواده نخواهد شد. این است که هر کسی باید سعی کند جامعه‌ خودش را خودش پیش ببرد.

در آخر هم می‌خواهم نظر شما را درباره‌ این بدانم که تأثیر این نوع مجازات‌ها بر نویسنده چیست؟ احساس اینکه حمایت کافی ندارد و در این‌گونه مواقع تنها می‌ماند چگونه است؟ آیا باعث خودسانسوری آن‌ها نمی‌شود؟

قطعاً باعث خودسانسوری نویسنده می‌شود. ولی دودش توی چشم خود جامعه می‌رود. اگر آن روزی که رودکی شاعر همشهری شما را کور کردند، جامعه‌‌ همان موقع ایستادگی کرده بود، اگر بعد‌ها که بایزید را کشتند، عین‌القضات را کشتند، سهروردی را کشتند، میرزاخان صوراسرافیل را کشتند، فرخ یزدی را کشتند و به همین ترتیب کشتند تا آخرینشان که آقایان مختاری و پوینده باشد، اگر مردم محکم ایستاده بودند در برابر این دژخیم‌گرایی و این حیوان‌صفتی، خب طبیعی‌ست که این اتفاق تداوم پیدا نمی‌کرد و فیض و موهبت اصلی‌اش و همه‌ امکانات اصلی‌اش در اختیار خود مردم قرار می‌گرفت. نویسنده فردی از جامعه است و جامعه انبوهی از مردم است که فیض بیشتری خواهند برد. متأسفانه ما با این تصور که خب حالا شاید فردا درست شود یا این‌طوری و آن‌طوری بشود، همه چیز را داریم از سر می‌گذرانیم و این باعث تأسف است. هیچ دستی به تنهایی صدا ندارد.