خانه | انديشه زمانه

"گفت‌و‌گو" و بحران‌های آن در ایران معاصر

دوشنبه, 1390-04-13 08:02
نسخه قابل چاپنسخه قابل چاپ
گفت‌و‌گو با "دیگری"(۳)
اکبر کرمی
اکبر کرمی − گفت‌و‌گو در ایران معاصر به بن بست رسیده است.
 
به باور من "امتناع گفت‌و‌گو" حالا وجه غالبی از فرهنگ ما است. این امتناع هم در گفت‌و‌گوها در درون و هم در گفت‌و‌گوها با بیرون نمایان شده است؛ یعنی ما هم در گفت‌و‌گو‌های خودمانی به بن بست رسیده ایم و هم در گفت‌و‌گو با دیگران.
این که ایران امروز در صحنه‌ی جهان هر روز بیشتر از دیروز منزوی و ایزوله می‌شود، از سر اتفاق نیست، همه‌ی اتفاق است: تا اطلاع ثانوی هر گفت‌و‌گویی در ایران معاصر به بن بست خواهد رسید.
 
در تاریخ معاصر، هسته‌ی سخت این امتناع، با تقابل کاذب عقل و نقل رقم خورده است. گروهی شیاد یا شاید ساده دل، در قالب برادر بزرگتر، عقل خود را در پوششی از نقل (تاریخ مونتاژ شده)، خاتم هر گفت‌و‌گویی جازده اند و گفت‌و‌گو را تعطیل کرده اند. با نقل، نعل وارونه می‌زنند و عقل را به چالش می‌کشند. با نقل که چیزی جز عقل نیکان پوسیده یشان نیست، عقل جدید خود و دیگری را زنده به گور می‌کنند. نوعی هیچ انگاری مزمن که در گام نخست با انکار خود و قلم کردن پاهای خود شروع می‌شود و در گام‌های پسین، با انکار دیگری (این دیگری باید از آن "به کلی دیگر" که در اسطوره‌ی پدر تراکم یافته است، تمیز داده شود.). در این خودکشی آیینی، برادر بزرگتر، که ادامه‌ی اسطوره‌ی دانای مطلق و قادر متعال است، همه چیز را به کام خود می‌کشد و همه چیز برای قربانی شدن در پیش پاهایش دراز می‌شود. خودکشی، جوان کشی، نوکشی، خودکشی جمعی و دیگرکشی همه‌ی آن چیزی است که این نیست انگاری متعالی در پوششی از دروغ و پویشی از فریب به ما عرضه می‌کند.
 
"امتناع گفت‌و‌گو" حالا وجه غالبی از فرهنگ ما است. این امتناع هم در گفت‌و‌گوها در درون و هم در گفت‌و‌گوها با بیرون نمایان شده است؛ یعنی ما هم در گفت‌و‌گو‌های خودمانی به بن بست رسیده ایم و هم در گفت‌و‌گو با دیگران. این که ایران امروز در صحنه‌ی جهان هر روز بیشتر از دیروز منزوی و ایزوله می‌شود، از سر اتفاق نیست، همه‌ی اتفاق است: تا اطلاع ثانوی هر گفت‌و‌گویی در ایران معاصر به بن بست خواهد رسید.
 
امتناع گفت‌و‌گو در سه سطح متفاوت اما پیوسته و مرتبط بنیادهای فرهنگی ما می‌جود:
 
اول: بین نها د(id) که برساخته‌ای زیستی است با فراخود (superego) که برساخته‌ای اجتماعی است. نمود چنین بحرانی هم می‌تواند غیبت نهادهای اجتماعی برآمده از "نهاد" باشد و هم شکاف‌های سهمگینی که بین "باید ها" و "است ها" رویده است. در جامعه‌ای که نمی‌توان صدای "نهاد" و نهادهای سخنگوی آن را شنید، البته باید همیشه به "فراخود" و فرایندهای ظهور آن مشکوک بود. در سیطره‌ی سرکوب، سانسور و سکوت باید به "فراخود" و داوری هایش مشکوک شد. برای عبور از این بحران نیازمند کسانی چون فروید و پرلز هستیم، تا شاید بتوانیم با کودکان درون خود آشنا و مهربان گردیم و به صدای آن‌ها گوش فرا دهیم.
 
دخالت دین در پهنه‌ی قدرت و دخالت این هر دو در پهنه‌ی اخلاق، به تورم باید‌ها و نباید‌های دول (دول / شخص: اصطلاحی که در زندان برای امکانات دولتی در برابر امکانات شخصی اصطلاح شده است و بار تحقیر آمیزی دارد.) انجامیده است، که در غیبت تکاپوهای لازم در پهنه‌ی اخلاق خودبنیاد، شخص و خودفرمانفرما، ارزهای اخلاق رانتی را به شدت از رونق انداخته و بی اعتبار ساخته است. در نبود این دست گفت‌و‌گوهاست که فرصت لازم برای شکل گیری خودگردانی، خودبسندگی، فردیت و خود (ego) از کف می‌رود.
 
دوم: بین شهروندان.
نظام دانایی اسطوره‌ای و اسطوره‌‌های انبوه و ستبر، اندیشه و تاریخ اندیشه را در ایران امروز به مرز ورشکستگی کامل کشانده است. پرگویی و بی خردی توصیف مشفقانه‌ی گفت‌و‌گوهایی است که در این سطح ادامه دارد. نابرابری‌های گونه گونه و لایه لایه در کنار شعارها، ایدئولوژی‌ها و ادعاهای کم مایه‌ی عدالت خواهانه، وجه غالب این پرگویی و سترونی است. دمکراسی دینی، حقوق بشر اسلامی، عدالت علوی، انگاره‌ی ولایت فقیه و نهادهای اقیمی چون شورای نگهبان و بسیج و سازوکارهای بدخیمی مثل نظارت استصوابی، گزینش همه و همه از نمادهای این امتناع اند.
 
گفت‌و‌گوهای درونی نه تنها در مناسبات واقعی، که حتا در مناسبات حقوقی نیز، هر روز بیشتر از دیروز با بن بست روبرو می‌گردد. اگر تمامت‌خواهان دیروز با گنجاندن "اصل تراز" در متمم قانون اساسی مشروطیت، نطفه‌ی "اسطوره‌ی پدر" را برای نسل‌های آینده به ارمغان گذاشتند، و مجلس ختم مشروطه را پیشا‌پیش برپا کردند، امروز خلف صالحشان با برپایی نهادهای بدخیمی چون شورای نگهبان، "اسطوره‌ی برادر بزرگ تر" را نهادینه کرده است.
 
تبعیض زدایی کامل (سکولاریزم سیاسی، اخلاقی و حقوقی) از اجتماع، نهادینه کردن استانداردهای حقوق بشر و استقرار دمکراسی راه گذر از این مسئله است. 
 
سوم: ایران امروز و جهان جدید.
هم چنان که سیاست خارجی همیشه ادامه‌ی سیاست داخلی است، به نظر می‌رسد، گفت‌و‌گو با بیرون نیز باید ادامه‌ی گفت‌و‌گوهای درونی باشد. با این توضیح، تبیین مشکلاتی که در مواجهه با جهان جدید پیش آمده است شاید بتواند از مسیر آسیب شناسی "امتناع گفت‌و‌گو" در درون فراهم آید.
 
غنودن در آغوش پدر و بودن در سایه سار بلند او در فرهنگ "فاربی" (فارسی – عربی) از ام المسایل ما است. در چنین فرهنگی نه تنها ایستادن بر روی پاهای خود تشویق نمی‌شود، که مورد نکوهش و سرکوب است؛ و همگان به بودن در سایه‌سار آرامش‌بخش پدر دعوت می‌شوند. این تخدیر بزک شده، هسته‌ی سخت گریزِ فرهنگ سراسر نوزادمانده‌ای است که از اضطراب شیرین آدمیزادگی و سنگینی بار هستی می‌هراسد. چنین هراسی است که در نهایت به برادر بزرگ تر امکان می‌دهد، گفت‌و‌گو، حتا در پهنه‌ی "ایمان به اسطوره‌ی پدر" و "ایمان به اسطوره‌ی پیشنیان" را نیز به خدمت بگیرد. راز تلاش جانفرسای تمامت خواهان برای تسلط بر حوزه‌‌های دینی و امتداد انسداد به این پهنه‌‌ها را باید در همین موضع سراغ گرفت؛ چه آزادی و انسداد در پهنه‌ی گفت‌و‌گو امری خود پیش رونده است و تن دادن به حضورش، تن دادن به قانون "همه یا هیچ" هم هست!    
 
گفت‌و‌گوهای درونی نه تنها در مناسبات واقعی، که حتا در مناسبات حقوقی نیز، هر روز بیشتر از دیروز با بن بست روبرو می‌گردد. اگر تمامت‌خواهان دیروز با گنجاندن "اصل تراز" در متمم قانون اساسی مشروطیت، نطفه‌ی "اسطوره‌ی پدر" را برای نسل‌های آینده به ارمغان گذاشتند، و مجلس ختم مشروطه را پیشا‌پیش برپا کردند، امروز خلف صالحشان با برپایی نهادهای بدخیمی چون شورای نگهبان، "اسطوره‌ی برادر بزرگ تر" را نهادینه کرده است. اگر نیست انگاران یکصد سال پیش، مدرنیته و رویاهای مشروطه را در پیشگاه اسطوره‌ی پدر قربانی کردند، امروز نیست انگاری کارش به جایی رسیده است که می‌خواهد همه داشته‌‌های ما را به پای "ولی فقیه دوم" و نه حتا "انگاره‌ی ولی فقیه" بریزد.
 
جریان‌های تمامت خواه – از جمله ولی فقیه دوم - با تکیه بر مناسبات واقعی و نیز تفسیری ویژه و ابتر از انگاره‌‌هایی چون "ولایت مطلقه‌ی فقیه"، "حفظ نظام از اوجب واجبات است" و "امر به معروف و نهی از منکر"، روز به روز مناسبات حقوقی مردم سالارانه را لاغر تر و لاغر تر می‌کنند و سازوکارهای حضور مردم و نمایندگانشان را در گفت‌و‌گوها دشوارتر و پرهزینه تر. مناسبات واقعی بیمارگونه، این امکان را به استبداد داده است که همه‌ی سازمایه‌‌های اجتماعی را از محتوای دمکراتیک خالی کند و در فرایند ننگین سرکوب، سانسور و سکوت به کار برد. جعل اصطلاحات عجیبی هم چون "نظارت استصوابی" و "احراز صلاحیت" که ناظر به انتخابات و گزینش شهروندان می‌شود و "نظارت حراستی" که ناظر به رفتار و تصمیمات ولی فقیه است، اوج این فریبکاری را به نمایش می‌گذارد. تفسیر "نظارت بر انتخابات" با پسوند استصوابی و راهبرد "احراز صلاحیت" دستان برادر بزرگ تر (ولی فقیه) را در فرمایشی کردن هرچه بیشتر فرایند تصمیم گیری‌ها (انتخابات) کاملن باز می‌گذارد؛ و به طور وارونه، تفسیر "نظارت بر صلاحیت‌های ولی فقیه"، که مطابق با قانون به عهده‌ی نهاد "مجلس خبرگان" است، با پسوند حراستی، دست شهروندان را برای نقد ولی فقیه و حضور موثر در فرایندهای تصمیم سازی کاملن می‌بندد.
 
موانع ادامه‌ی گفت‌و‌گو در ایران معاصر تنها محدود به حضور قاطع برادر بزرگ تر و داوری‌های تمامت خواهانه و محدود کننده‌ی او نیست. "ایمان به دیگری" و داوری هایش و نیز ایمان به "داوری پیشینیان" نیز بخش مهمی از پازل امتناع گفت‌و‌گو در ایران امروز است،
 
"مجلس خبرگان" در عمل به واسطه‌ی تفسیرهای کشدار و بی معنا، ابتدا به "مجلس خبرگان فقها" و سپس با اعمال نظارت استصوابی به "مجلس خبرگان فقهای همسو با ولی فقیه موجود" تقلیل داده می‌شود. به این هم بسنده نمی‌شود و در فرآیندی غیرقابل درک، تمام مذاکرات این نهاد فرمایشی به پشت پرده رانده می‌شود و شهروندان حتا از در جریان قرار گرفتن گفت‌و‌گوها در این نهاد محروم می‌شوند. اضافه کردن این همه، به اصطلاح "نظارت حراستی" که برای توضیح کارکرد این نهاد سترون جعل شده است، می‌تواند به عمق فرایند همه جانبه‌ی "سرکوب، سانسور و سکوت" در نظام مبتنی بر اسطوره‌ی برادر بزرگ تر" اشاره داشته باشد. چنین نظامی را در مقایسه با "نظام‌های شهروندی" که در آن‌ها اصل بر آزادی و برابری تمامی شهروندان است، می‌توان "نظام شهربندی" نامید؛ نظامی که در سایه اش هیچ گفت‌و‌گویی بدون اراده‌ی برادر بزرگ تر تحمل نمی‌شود. در نظام شهربندی فرایند "ملی شدن" در گام نخست، یعنی ملی کردن تصمیم سازی‌ها و تصمیم گیری ها، با بن بست رو به رو می‌شود.          
 
در چنین شرایطی، نه تنها امکان ادامه‌ی گفت گو در بسیاری از پهنه ها- به واسطه‌ی حضور پررنگ و سایه‌ی سنگین برادر بزرگتر- منتفی است که در اساس، هیچ گفت‌و‌گوی بی پایان و پایان دمکراتیکی به رسمیت شناحته نمی‌شود.
 
اما موانع ادامه‌ی گفت‌و‌گو در ایران معاصر تنها محدود به حضور قاطع برادر بزرگ تر و داوری‌های تمامت خواهانه و محدود کننده‌ی او نیست. "ایمان به دیگری" و داوری هایش و نیز ایمان به "داوری پیشینیان" نیز بخش مهمی از پازل امتناع گفت‌و‌گو در ایران امروز است، که ایرانیان را از ایستادن بر فراز پاهای خود و تکیه بر نیروی فرزانگی خویش باز می‌دارد. این گونه ایمان‌ها و داوری ها، نه تنها سهم به سزایی در تحدید گفت‌و‌گو‌ها به عهده دارند، که بستر لازم برای ترک تازی برادر بزرگ تر را نیز فراهم می‌آورند و در بزنگاه‌‌های سیاسی آب به آسیاب جریان‌های پیشامدرن و پایان‌های غیر دمکراتیک می‌ریزند.
 
غالب اصلاح طلبان مذهبی و پاره‌‌های اصلی جریان‌های ملی - مذهبی که حاملان "اندیشه‌ی دو بنی قانون" اند و قانون گذاری و توافق آدمیان را محدود به "منطقه الفراغ شرع" می‌دانند از این دسته اند. هر چند، بسیاری از این جریان‌ها در مواجهه با مناسبات مدرن و ملزومات جهان جدید، مجبورند روز به روز محدوده‌ی این منطقه را گسترش دهند و از گفت‌و‌گوهای بی پایان و پایان‌های دمکراتیک دفاع کنند، اما در عمل، همواره همانند یک ترمز کار می‌کنند و فرصت پیشبرد گفت‌و‌گوها و امکان توافقات تازه را از جامعه می‌ستانند.
 
امتناع گفت‌و‌گو در ایران معاصر تنها محدود به پهنه‌ی سیاست نیست و در سطح بالای سرکوب، سانسور و سکوت رسمی هم خلاصه نمی‌گردد؛ چه، تمامت خواهی چنان در تار و پود اندیشه‌‌های اسلام گرایان و سنت گرایان تنیده شده است که هیچ فضایی خالی از قدرت برادر بزرگ تر تحمل نمی‌شود.
 
امتناع گفت‌و‌گو در ایران معاصر تنها محدود به پهنه‌ی سیاست نیست و در سطح بالای سرکوب، سانسور و سکوت رسمی هم خلاصه نمی‌گردد؛ چه، تمامت خواهی چنان در تار و پود اندیشه‌‌های اسلام گرایان و سنت گرایان تنیده شده است که هیچ فضایی خالی از قدرت برادر بزرگ تر تحمل نمی‌شود. ادامه‌ی هیچ گفت‌و‌گویی بدون اجازه، اشاره و هدایت پهنه‌ی متمرکز قدرت ممکن نیست و هر پایانی تنها معطوف به اراده‌ی برادر بزرگ تر است. تعطیلی علوم انسانی در ایران امروز، بازتاب همین انسداد عمیق درونی است که در پهنه‌ی گفت‌و‌گو با بیرون تبلور یافته است. عدم تحمل علوم انسانی، ورشکستگی کامل نظام دانایی اسطوره‌ای و آداب شهربندی را به نمایش گذاشته است؛ چه، حاکمیتی که تحمل گفت‌و‌گوهای فرهنگی و علمی با دیگری را از کف داده است، البته گفت‌و‌گوهای مدنی و سیاسی را تاب نخواهد آورد.
 
هرچند در یک جامعه‌ی توسعه یافته، پهنه‌ی سیاست همیشه معطوف به پهنه‌ی فرهنگ و در امتداد آن قرار دارد، اما پیچیدگی‌های فرهنگی و گفت‌و‌گوهای بی پایان بسیاری که در پهنه‌ی فرهنگ ما، بی پایان و مناقشه انگیز رها شده است – که می‌تواند وجهی از توسعه نایافتگی، بی تاریخی و فقر تاریخ اندیشه باشد – نمی‌گذارد که بخواهیم برون شد از نکبت موجود را به حل و فصل مسایل خود و جستجوی پایان گفت‌و‌گوها در پهنه‌ی فرهنگ حواله دهیم. بگذریم از این مسئله که پهنه‌ی سیاست در اندیشه‌ی ما - در بنیاد خود - آن چنان آلوده و بدخیم شده است که امکان هر تکاپوی فرهنگی مستقل و خودبسنده را از ما می‌رباید.
 
با این همه، به نظر می‌رسد عبور از این انسداد، در گرو باز کردن گره گفت‌و‌گوهایمان در پهنه‌ی سیاست باشد.
 
متاسفانه همه راه‌‌ها در ایران امروز به رم سیاست و "ملی کردن قدرت" ختم می‌شود.    
 
ادامه دارد
 
 
بخش‌های پیشین

 

Share this
Share/Save/Bookmark

برای هر کدام از دلایل اشاره شده در این مقاله که در درستی‌ آن شکی نیست، میتوان کتابها نوشت ولی اصل ماجرا‌ شاید حمل بار سنگین تاریخی ایران و ایرانیان باشد، باری چون زرتشت با سفید و سیاه دیدن پدیده‌ها،اسلام با تسلیم انسان در مقابل الله و خلق غلامی حلقه بگوش برای خدایی مبهم و دم‌دمی‌مزاج، شاعران و علمای عالی‌ مقامی که توصیف و پرگویی را بّر تحلیل و تفسیر زندگی‌ ترجیع داده‌اند، خشونت و ناهنجاری فرد در اجتماع که در اشکال پرخاشگری،ارتشاع و رفتارهای ناهمگون دیده میشود، خرد شمردن انسانگرایی و حقوق فردی در امور روزمره زندگی‌، نداشتن دانش و علم کافی‌ در مورد موضوع و معضل مورد بحث در گفتمان مختلف اجتماعی- سیاسی، ایده‌آلیسم کودکانه و حسرت رسیدن به ناکجا‌آبادی که آدرسش معلوم نیست بجای تعقل‌گرائی و شناخت اصولی و علمی‌ عوامل و موانع توسعه در سازماندهی سیاسی- اجتماعی- اقتصادی در جامعه و...

ارسال کردن دیدگاه جدید

محتویات این فیلد به صورت شخصی نگهداری می شود و در محلی از سایت نمایش داده نمی شود.

نظر شما پس از تایید دبیر وب‌سایت منتشر می‌شود.

لطفا به زبان فارسی کامنت بگذارید.
برای نوشتن به زبان فارسی می توانید از ادیتور زمانه استفاده کنید.

کامنتهایی که حاوی اتهام، توهین و یا حمله شخصی باشد هرز محسوب می شود و
منتشر نخواهد شد.

 

لینک به ادیتور زمانه:         

برای عبور از سد فیلترینگ

پرونده ۱۳۹۱ / چشم‌انداز ۱۳۹۲

مشخصات تازه دریافت برنامه های رادیو زمانه  از ماهواره:

ماهواره  :Eutelsat

هفت درجه شرقی

پولاریزاسیون افقی 

سیمبول ریت ۲۲

فرکانس ۱۰۷۲۱مگاهرتز

همیاران ما