خانه | فرهنگ،‌ هنر و ادبيات | آهنگ زمانه

جواد بدیع‌زاده و موسیقی عامیانه

پنجشنبه, 1390-11-20 11:26
نسخه قابل چاپنسخه قابل چاپ
برنامه رادیویی برجستگان سنتی
محمود خوشنام

محمود خوشنام - هنرمندی که در برنامه‏ی امشب از او سخن می‏گوییم، تنها پیش‏کسوت موسیقی سنتی نیست. او در زمینه‏ی موسیقی عامیانه‏ی شهری نیز کار کرده است. از همین‏روی، او را به تعبیری، باید از پایه‏گذاران شاخه‏ای از موسیقی پاپ ایرانی به‏شمار آورد. سخن از جواد بدیع‏زاده در میان است.

جواد بدیع‏زاده در سال ۱۲۸۱ خورشیدی، در خانواده‏ای اهل منبر، در تهران زاده شد. پدرش بدیع‏المتکلمین که از واعظان معروف دوره‏ی مشروطیت بود و به سیداناری شهرت داشت، فرزند را نیز غالباً به مجالس وعظ و روضه‏خوانی می‏برد تا با شیوه‏ی آوازخوانی مذهبی آشنا شود.
 

جواد ردیف موسیقی سنتی و گوشه‏های بی‏شمار آن را از پدر و نیز از دایی خود که او نیز از روحانیون خوش‏صدای آن دوره بود، فراگرفت. شاید پدر در این فکر بود که از پسر جانشینی برای خود بسازد. ولی فرزند بعدها راه دیگری را برگزید.
 

جواد پس از به‏پایان بردن دوره‏ی ابتدایی، تحصیل را در دو مدرسه‏ی "آلیانس" و "دارالفنون" ادامه داد و با زبان و فرهنگ فرانسه نیز آشنا شد.
 

بدیع‏زاده در سال ۱۳۰۴ که کمپانی صفحه‏پرکنی "هیزماسترز وُیس" (His Master's Voice) شعبه‏ی خود را در تهران گشود، به عنوان نخستین خواننده‏ی مرد، دو قطعه آواز و سه تصنیف از ساخته‏های خود را به‏ضبط درآورد.
 

از آن پس، تا سال ۱۳۱۴، بیست و چهار تصنیف ساخت که همه بر روی صفحه ضبط شده است. او در سال‏های بعد، در سفرهایی به حلب، بیروت، برلین، هندوستان و پاکستان، بر شمار ضبط آهنگ‏های خود افزود.
 

از میان آهنگ‏های معروف او، می‏توان از "جلو‏ه‏ی گل"، "داد دل"، "دل افسرده"، "هدیه‏ی خاک"، "گل پرپر"، "خزان عشق" و نیز از سرود "ایران، کشور داریوش" یاد کرد.
 

"خزان عشق" که تا زمان ما جاذبه‏ی خود را حفظ کرده، در سال ۱۳۱۳ ساخته شده است و یکی از نخستین متن‏های شاعرانه‏ی رهی معیری را با خود دارد.

[صدای بدیع‏زاده]
شد خزان گلشن آشنایی
بازم آتش به جان زد جدایی
عمر من ای گل، طی شد بهر تو
و از تو ندیدم جز بدعهدی و بی‏وفایی
با تو وفا کردم تا به تنم جان بود
عشق و وفاداری با تو چه دارد سود
آفت خرمن مهر و وفایی
نوگل گلشن جور و جفایی
از دل سنگت آه…
دل‏ام از غم خونین است
روش بختم این است
از جام عشقت مستم
دشمن می‏پرستم
تا هستم…

 

 

همان‏گونه که گفتیم، جواد بدیع‏زاده را باید یکی از پایه‏گذاران موسیقی تدوین‏شده‏ی عامیانه نیز به‏شمار آورد. البته در این کار دو موسیقی‏دان دیگر مشوق او بودند: ابوالحسن صبا که خود به موسیقی بومی و عامیانه علاقه‏ی بسیار داشت؛ و اسماعیل مهرتاش نوازنده، آهنگ‏ساز و بنیان‏گذار "جامعه‏ی باربد" که ترانه‏های عامیانه را تنظیم کرده، یا قطعاتی به تقلید از آن‏ها ساخته و بسیاری از آن‏ها را بدیع‏زاده خوانده است.
 

بدیع‏زاده در خاطرات خود می‏نویسد: «قبلاً اسماعیل مهرتاش چند آهنگ با اشعار خودمانی که زبان حال مردم است، مثل "زالکه زالزالکه"، "یکی یه پول خروس" و مانند این‏ها ساخته بود و به من پیشنهاد کرد بخوانم.
 

من وحشت داشتم از خواندن آن‏ها. زیرا فکر می‏کردم با پخش این آهنگ‏ها، مورد ملامت دوستان و موسیقی‏شناسان قرار می‏گیرم. ولی بالاخره با استددلال و مقداری جروبحث و تشویق مرحوم صبا، برای خواندن آن‏ها آماده شدم».
 

به این ترتیب، بدیع‏زاده به یاری مهرتاش و صبا، موسیقی عامیانه را بازسازی کرد و زمینه را برای سربرآوردن شاخه‏ای از موسیقی پاپ ایرانی آماده ساخت.
 

او بعدها، خود نیز به ساخت و پرداخت این‏گونه ترانه‏ها روی آورد و توفیق بسیار پیدا کرد.
 

از میان ترانه‏های عامیانه‏ی بدیع‏زاده، غیر از دو سه تایی که ذکر شد، باید از "ماشین مشدی ممدلی"، "کلفت آلاگارسون"، "من بمیرم، نری بی‏خبر"، "گل‏پونه نعناپونه"، "دست ننم درد نکنه" و "یک یاری دارم" یاد کرد.
 

"یک یاری دارم" را بدیع‏زاده بر روی متنی از غلامرضا روحانی گذاشته که با ریتم تند و معمول در اروپای آن زمان گره خورده است. بحر طویلی است که شباهت بسیار به رپ‏های امروزی دارد.
 

به تکه‏ای از آن، با بازخوانی هوشمند عقیلی، گوش می‏کنیم:
 

[صدای هوشمند عقیلی]
یک یاری دارم
خیلی قشنگه، مست و ملنگه
خیلی شوخ و شنگه
بچه‏سال و خیلی ظریف و خوشگل و خوش‏اندام و خوش‏سیما و طناز و دل‏آرام و
خیلی شیرین گفتاره
خیلی قشنگه، مست و ملنگه
خیلی شوخ و شنگه
از روزی که با هم وصلت کردیم
از خود هرگونه رفع زحمت کردیم،
خیلی خوشحال و خیلی خرم بودیم
خوش بودیم که هردم با هم بودیم
هیچ‏وقت ممکن نیست ما از هم مفارقت بکنیم
چون‏که از عشق و از محبت من، او خیلی بی‏قراره
خیلی قشنگه، مست و ملنگه
خیلی شوخ و شنگه
بچه‏سال و خیلی ظریف و خوشگل و خوش‏اندام و خوش‏سیما و طناز و دل‏آرام و
خیلی شیرین گفتاره.
خیلی قشنگه، مست و ملنگه
خیلی شوخ و شنگه

چیز تازه‏ی دیگری که در کار بدیع‏زاده می‏توان یافت، خواندن آهنگ‏هایی است که برای نخستین‏بار بر روی شعرهایی از نیما یوشیج نهاده شده است. آهنگ‏ها از ابراهیم آژنگ است که در آن سال‏ها، سرپرست موسیقی رادیو بوده و با نیما نیز دوستی داشته است.
 

بدیع‏زاده، البته با بی‏میلی و بر اثر اصرار آژنگ و صبا، این ترانه‏ها را خوانده و به گفته‏ی خودش، هیچ معنایی در شعرهای نیما پیدا نکرده است. جالب است که شعرهای نیما با دو آهنگ نو، با ریتم تند پیوند خورده که "فوکستروت مینا" و "فوکستروت مینو" نام گرفته است.
 

جواد بدیع‏زاده، سرانجام در دی‏ماه سال ۱۳۵۸، در سن ۷۷ سالگی، در اثر سکته‏ی مغزی، چشم از جهان فروپوشید.

 

در همین زمینه:

::برنامه "برجستگان سنتی" از محمود خوشنام در رادیو زمانه::

Share this
Share/Save/Bookmark

ارسال کردن دیدگاه جدید

محتویات این فیلد به صورت شخصی نگهداری می شود و در محلی از سایت نمایش داده نمی شود.

نظر شما پس از تایید دبیر وب‌سایت منتشر می‌شود.

لطفا به زبان فارسی کامنت بگذارید.
برای نوشتن به زبان فارسی می توانید از ادیتور زمانه استفاده کنید.

کامنتهایی که حاوی اتهام، توهین و یا حمله شخصی باشد هرز محسوب می شود و
منتشر نخواهد شد.

 

لینک به ادیتور زمانه:         

برای عبور از سد فیلترینگ

پرونده ۱۳۹۱ / چشم‌انداز ۱۳۹۲

مشخصات تازه دریافت برنامه های رادیو زمانه  از ماهواره:

ماهواره  :Eutelsat

هفت درجه شرقی

پولاریزاسیون افقی 

سیمبول ریت ۲۲

فرکانس ۱۰۷۲۱مگاهرتز

همیاران ما